शिवसंहिता १ Shivasamhita

अथ लयप्रकरणम् ।एकं ज्ञानं नित्यमाद्यन्तशून्यंनान्यत् किञ्चिद्वर्तते ते वस्तु सत्यम् । (किञ्चिद्वत्ते)यद्भेदोस्मिन्निन्द्रियोपाधिना वैज्ञानस्यायं भासते नान्यथैव ॥ १\।१॥अथ भक्तानुरक्तोऽहं वक्ष्ये योगानुशासनम् । (वक्ति)ईश्वरः सर्वभूतानामात्ममुक्तिप्रदायकः ॥ १\।२॥त्यक्त्वा विवादशीलानां मतं दुर्ज्ञानहेतुकम् ।आत्मज्ञानाय भूतानामनन्यगतिचेतसाम् ॥ १\।३॥सत्यं केचित्प्रशंसन्ति तपः शौचं तथापरे ।क्षमां केचित्प्रशंसन्ति तथैव सममार्ज्जवम् ॥ १\।४॥केचिद्दानं प्रशंसन्ति पितृकर्म तथापरे ।केचित्कर्म प्रशंसन्ति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् ॥ १\।५॥केचिद्गृहस्थकर्माणि प्रशंसन्ति विचक्षणाः ।अग्निहोत्रादिकं कर्म तथा केचित् परं विदुः ॥ १\।६॥मन्त्रयोगं प्रशंसन्ति किचित्तिर्थानुसेवनम् ।एवं बहूनुपायांस्तु प्रवदन्ति हि मुक्तये ॥ १\।७॥ (विमुक्तये)एवं व्यवसिता लोके कृत्याकृत्यविदो जनाः ।व्यामोहमेव गच्छन्ति विमुक्ताः पापकर्मभिः ॥ १\।८॥एतन्मतावलम्बी यो लब्ध्वा दुरितपुण्यके ।भ्रमतीत्यवशः सोऽत्र जन्ममृत्युपरम्पराम् ॥ १\।९॥अन्यैर्मतिमतां श्रेष्ठैर्गुप्तालोकनतत्परैः ।आत्मानो बहवः प्रोक्ता नित्याः सर्वगतास्तथा ॥ १\।१०॥यद्यत्प्रत्यक्षविषयं तदन्यन्नास्ति चक्षते ।कुतः स्वर्गादयः सन्तीत्यन्ये निश्चितमानसाः ॥ १\।११॥ज्ञानप्रवाह इत्यन्ये शून्यं केचित्परं विदुः ।द्वावेव तत्त्वं मन्यन्तेऽपरे प्रकृतिपूरुषौ ॥ १\।१२॥अत्यन्तभिन्नमतयः परमार्थपराङ्मुखाः ।एवमन्ये तु सञ्चिन्त्य यथामति यथाश्रुतम् ॥ १\।१३॥निरीश्वरमिदं प्राहुः सेश्वरञ्च तथापरे ।वदन्ति विविधैर्भेदैः सुयुक्त्या स्थितिकातराः ॥ १\।१४॥एते चान्ये च मुनयः संज्ञाभेदा पृथग्विधाः ।शास्त्रेषु कथिता ह्येते लोकव्यामोहकारकाः ॥ १\।१५॥एतद्विवादशीलानां मतं वक्तुं न शक्यते ।भ्रमन्त्यस्मिञ्जनाः सर्वे मुक्तिमार्गबहिष्कृताः ॥ १\।१६॥आलोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ।इदमेकं सुनिष्पन्नं योगशास्त्रं परं मतम् ॥ १\।१७॥यस्मिन्ज्ञाते सर्वमिदं यातं भवति निश्चितम् ।तस्मिन्परिश्रमः कार्यः किमन्यच्छास्त्रभाषितम् ॥ १\।१८॥योगशास्त्रमिदं गोप्यमस्माभिः परिभाषितम् ।सुभक्ताय प्रदातव्यं त्रैलोक्ये च महात्मने ॥ १\।१९॥कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डमिति वेदो द्विधा मतः ।भवति द्विविधो भेदो ज्ञानकाण्डस्य कर्मणः ॥ १\।२०॥द्विविधः कर्मकाण्डः स्यान्निषेधविधिपूर्वकः ।निषिद्धकर्मकरणे पापं भवति निश्चितम् ।विधिना कर्मकरणे पुण्यं भवति निश्चितम् ॥ १\।२१॥त्रिविधो विधिकूटः स्यान्नित्यनैमित्तकाम्यतः ।नित्येऽकृते किल्विषं स्यात्काम्ये नैमित्तिके फलम् ॥ १\।२२॥द्विविधन्तु फलं ज्ञेयं स्वर्गो नरक एव च ।स्वर्गो नानाविधश्चैव नरकोपि तथा भवेत् ॥ १\।२३॥पुण्यकर्माणि वै स्वर्गो नरकः पापकर्माणि । (पुण्यकर्मणि, पापकर्मणि)कर्मबन्धमयी सृष्टिर्नान्यथा भवति ध्रुवम् ॥ १\।२४॥जन्तुभिश्चानुभूयन्ते स्वर्गे नानासुखानि च ।नानाविधानि दुःखानि नरके दुःसहानि वै ॥ १\।२५॥पापकर्मवशाद्दुःखं पुण्यकर्मवशात्सुखम् ।तस्मात्सुखार्थी विविधं पुण्यं प्रकुरुते ध्रुवम् ॥ १\।२६॥पापभोगावसाने तु पुनर्जन्म भवेत्खलु ।पुण्यभोगावसाने तु नान्यथा भवति ध्रुवम् ॥ १\।२७॥स्वर्गेऽपि दुःखसम्भोगः परस्त्रीदर्शनाद्धुवम् ।ततो दुःखमिदं सर्वं भवेन्नास्त्यत्र संशयः ॥ १\।२८॥तत्कर्मकल्पकैः प्रोक्तं पुण्यं पापमिति द्विधा ।पुण्यपापमयो बन्धो देहिनां भवति क्रमात् ॥ १\।२९॥इहामुत्र फलद्वेषी सफलं कर्म सन्त्यजेत् ।नित्यनैमित्तिकं सङ्गं त्यक्त्वा योगे प्रवर्तते ॥ १\।३०॥कर्मकाण्डस्य माहात्म्यं ज्ञात्वा योगी त्यजेत्सुधीः ।पुण्यपापद्वयं त्यक्त्वा ज्ञानकाण्डे प्रवर्तते ॥ १\।३१॥आत्मा वाऽरेतु द्रष्टव्यः श्रोतव्येत्यादि यच्छ्रुतिः । (वा रे च) (श्रोतव्यो मन्तव्य इति)सा सेव्या तत्प्रयत्नेन मुक्तिदा हेतुदायिनी ॥ १\।३२॥दुरितेषु च पुण्येषु यो धीर्वृत्तिं प्रचोदयात् ।सोऽहं प्रवर्तते मत्तो जगत्सर्वं चराचरम् ॥ १\।३३॥सर्वं च दृश्यते मत्तः सर्वं च मयि लीयते ।न तद्भिन्नोऽहमस्मीह मद्भिन्नो न तु किञ्चन ॥ १\।३४॥जलपूर्णेष्वसङ्ख्येषु शरावेषु यथा भवेत् ।एकस्य भात्यसङ्ख्यत्वं तद्वेदोऽत्र न दृश्यते ॥ १\।३५॥उपाधिषु शरावेषु या सङ्ख्या वर्तते परा ।सा सङ्ख्या भवति यथा रवौ चात्मनि तत्तथा ॥ १\।३६॥यथैकः कल्पकः स्वप्ने नानाविधितयेष्यते ।जागरेऽपि तथाप्येकस्तथैव बहुधा जगत् ॥ १\।३७॥सर्पबुद्धिर्यथा रज्जौ शुक्तौ वा रजतभ्रमः ।तद्वदेवमिदं विश्वं विवृतं परमात्मनि ॥ १\।३८॥रज्जुज्ञानाद्यथा सर्पो मिथ्यारूपो निवर्तते ।आत्मज्ञानात्तथा याति मिथ्याभूतमिदं जगत् ॥ १\।३९॥रौप्यभ्रान्तिरियं याति शुक्तिज्ञानाद्यथा खलु ।जगद्भ्रान्तिरियं याति चात्मज्ञानात्सदा तथा ॥ १\।४०॥ (चात्मज्ञानाद्यथा)यथा वंशो रगभ्रान्तिर्भवेद्भेकवसाञ्जनात् ।(यथा रज्जूगभ्रान्तिर्भवेद्भेदवशाज्जगत्)तथा जगदिदं भ्रान्तिरध्यासकल्पनाज्जगत् । (भ्रान्तिरभ्यासकल्पनाञ्जनात्)आत्मज्ञानाद्यथा नास्ति रज्जुज्ञानाद्भुजङ्गमः ॥ १\।४१॥यथा दोषवशाच्छुक्लः पीतो भवति नान्यथा ।अज्ञानदोषादात्मापि जगद्भवति दुस्त्यजम् ॥ १\।४२॥दोषनाशे यथा शुक्लो गृह्यते रोगिणा स्वयम् ।शुक्लज्ञानात्तथाज्ञाननाशादात्मा तथा कृतः ॥ १\।४३॥कालत्रयेऽपि न यथा रज्जुः सर्पो भवेदिति ।तथात्मा न भवेद्विश्वं गुणातीतो निरञ्जनः ॥ १\।४४॥आगमाऽपायिनोऽनित्यानाश्यत्वेनेश्वरादयः ।आत्मबोधेन केनापि शास्त्रादेतद्विनिश्चितम् ॥ १\।४५॥यथा वातवशात्सिन्धावुत्पन्नाः फेनबुद्बुदाः ।तथात्मनि समुद्भूतं संसारं क्षणभङ्गुरम् ॥ १\।४६॥अभेदो भासते नित्यं वस्तुभेदो न भासते ।द्विधात्रिधादिभेदोऽयं भ्रमत्वे पर्यवस्यति ॥ १\।४७॥यद्भूतं यच्च भाव्यं वै मूर्तामूर्तं तथैव च ।सर्वमेव जगदिदं विवृतं परमात्मनि ॥ १\।४८॥कल्पकैः कल्पिता विद्या मिथ्या जाता मृषात्मिका ।एतान्मूलं जगदिदं कथं सत्यं भविष्यति ॥ १\।४९॥ (एतन्मूलं)चैतन्यात्सर्वमुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम् ।तस्मात्सर्वं परित्यज्य चैतेन्यं तु समाश्रयेत् ॥ १\।५०॥ (तं)घटस्याभ्यन्तरे बाह्ये यथाकाशं प्रवर्तते ।तथात्माभ्यन्तरे बाह्ये ब्रह्माण्डस्य प्रवर्तते ॥ १\।५१॥ \(तथात्माभ्यन्तरे बाह्ये कार्यवर्गेषु नित्यशः)सततं सर्वभूतेषु यथाकाशं प्रवर्तते ।तथात्माभ्यन्तरे बाह्ये ब्रह्माण्डस्य प्रवर्तते ॥ १\।५२॥वर्तते सर्वभूतेषु यथाकाशं समन्ततः ।तथात्माभ्यन्तरे बाह्ये कार्यवर्गेषु नित्यशः ॥ १\।५३॥असंलग्नं यथाकाशं मिथ्याभूतेषु पञ्चसु ।असंलग्नस्तथात्मा तु कार्यवर्गेषु नान्यथा ॥ १\।५४॥ईश्वरादिजगत्सर्वमात्मव्याप्तं समन्ततः । (व्याप्यं)एकोऽस्ति सच्चिदानन्दः पूर्णो द्वैतविवर्जितः ॥ १\।५५॥यस्मात्प्रकाशको नास्ति स्वप्रकाशो भवेत्ततः ।स्वप्रकाशो यतस्तस्मादात्मा ज्योतिः स्वरूपकः ॥ १\।५६॥अवच्छिन्नो यतो नास्ति देशकालस्वरूपतः । (अवछिन्नो)आत्मनः सर्वथा तस्मादात्मा पूर्णो भवेत्खलु ॥ १\।५७॥यस्मान्न विद्यते नाशः पञ्चभूतैर्वृथात्मकैः ।तस्मादात्मा भवेन्नित्यस्तन्नाशो न भवेत्खलु ॥ १\।५८॥यस्मात्तदन्यो नास्तीह तस्मादेकोऽस्ति सर्वदा ।यस्मात्तदन्यो मिथ्या स्यादात्मा सत्यो भवेत्खलु ॥ १\।५९॥अविद्याभुतसंसारे दुःखनाशे सुखं यतः ।ज्ञानादाद्यन्तशून्यं स्यात्तस्मादात्मा भवेत्सुखम् ॥ १\।६०॥यस्मान्नाशितमज्ञानं ज्ञानेन विश्वकारणम् ।तस्मादात्मा भवेज्ज्ञानं ज्ञानं तस्मात्सनातनम् ॥ १\।६१॥कालतो विविधं विश्वं यदा चैव भवेदिदम् ।तदेकोऽस्ति स एवात्मा कल्पनापथवर्जितः ॥ १\।६२॥बाह्यानि सर्वभूतानि विनाशं यान्ति कालतः ।यतो वाचो निवर्तन्ते आत्मा द्वैतविवर्जितः ॥ १\।६३॥न खं वायुर्न चाग्निश्च न जलं पृथिवी न च ।नैतत्कार्यं नेश्वरादि पूर्णैकात्मा भवेत्खलु ॥ १\।६४॥ (र्नैतत्कायै / नैर्तत्कायै) (पूर्णेकात्मा)आत्मानमात्मनो योगी पश्यत्यात्मनि निश्चितम् ।सर्वसङ्कल्पसंन्यासी त्यक्तमिथ्याभवग्रहः ॥ १\।६५॥आत्मानात्मनि चात्मानं दृष्ट्वानन्तं सुखात्म्कम् ।विस्मृत्य विश्वं रमते समाधेस्तीव्रतस्तथा ॥ १\।६६॥मायैव विश्वजननी नान्या तत्त्वधियापरा ।यदा नाश समायाति विश्वं नास्ति तदा खलु ॥ १\।६७॥हेयं सर्वमिदं यस्य मायाविलसितं यतः ।ततो न प्रीतिविषयस्तनुवित्तसुखात्मकः ॥ १\।६८॥अरिर्मित्रमुदासीनस्त्रिविधं स्यादिदं जगत् ।व्यवहारेषु नियतं दृश्यते नान्यथा पुनः ॥ १\।६९॥प्रियाप्रियादिभेदस्तु वस्तुषु नियतस्फुटम् ।आत्मोपाधिवशादेवं भवेत्पुत्रादि नान्यथा ॥ १\।७०॥मायाविलसितं विश्वं ज्ञात्वैवं श्रुतियुक्तितः ।अध्यारोपापवादाभ्यां लयं कुर्वन्ति योगिनः ॥ १\।७१॥कर्मजन्यं विश्वमिदं नत्वकर्मणि वेदना ।निखिलोपाधिहीनो वै यदा भवति पूरुषः ।तदा विजयतेऽखण्डज्ञानरूपी निरञ्जनः ॥ १\।७२॥ (विवक्षतेऽखण्डज्ञानरूपी)स हि कामयते पुरुषः सृजते च प्रजाः स्वयम् । (सो कामयतः)अविद्या भासते यस्मात्तस्मान्मिथ्या स्वभावतः ॥ १\।७३॥शुद्धे ब्रह्मणि सम्बद्धो विद्यया सहजो भवेत् ।(शुद्धे ब्रह्मत्व सम्बद्धो विद्यया सहितो भवेत् ।)ब्रह्मतेजोंऽशतो याति तत आभासते नभः ॥ १\।७४॥ \(ब्रह्मतेनसती याति यत आभासते नभः)तस्मात्प्रकाशते वायुर्वायोरग्निस्ततो जलम् ।प्रकाशते ततः पृथ्वीकल्पनेयं स्थिता सति ॥ १\।७५॥आकाशाद्वायुराकाशः पवनादग्निसम्भवः ।खेवाताग्नेर्जलं व्योमवाताग्नेर्वारितो मही ॥ १\।७६॥ \(खवाताग्नेर्जलं व्योमवाताग्निवारितो मही)खं शब्दलक्षणं वायुश्चञ्चलः स्पर्शलक्षणः ।स्याद्रूपलक्षणं तेजः सलिलं रसलक्षणम् ॥ १\।७७॥गन्धलक्षणिका पृथ्वी नान्यथा भवति ध्रुवम् ।विषेशगुणाः स्फुरति यतः शास्त्रादिनिर्णयः ॥ १\।७८॥शब्दैकगुण्माकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते । (स्यादेकगुणमाकाशं)तथैव त्रिगुणं तेजो भवन्त्यापश्चतुर्गुणाः ॥ १\।७९॥शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।एतत्पञ्चगुणा पृथ्वी कल्पकैः कल्प्यतेऽधुना ॥ १\।८०॥चक्षुषा गृह्यते रूपं गन्धो घ्राणेन गृह्यते ।रसो रसनया स्पर्शस्त्वचा सङ्गृह्यते परम् ।श्रोत्रेण गृह्यते शब्दो नियतं भाति नान्यथा ॥ १\।८१॥चैतन्यात्सर्वमुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम् ।अस्ति चेत्कल्पनेयं स्यान्नास्ति चेदस्ति चिन्मयम् ॥ १\।८२॥पृथ्वी शीर्णा जलं मग्ना जलं मग्नं च तेजसि ।लीनं वायौ तथा तेजो व्योम्नि वातो लयं ययौ ।अविद्यायां महाकाशो लीयते परमे पदे ॥ १\।८३॥विक्षेपावरणाशक्तिर्दुरन्ता दुःखरूपिणी ।जडरूपा महामाया रजःसत्त्वतमोगुणा ॥ १\।८४॥सा मायावरणाशक्त्यावृताविज्ञानरूपिणी ।दर्शयेज्जगदाकारं तं विक्षेपस्वभावतः ॥ १\।८५॥तमोगुणात्मिका विद्या या सा दुर्गा भवेत्स्वयम् । (तमो गुणाधिका) (दूर्गा)ईश्वरं तदुपहितं चैतन्यं तदभूद्ध्रुवम् ॥ १\।८६॥सत्त्वाधिका च या विद्या लक्ष्मीः स्याद्दिव्यरूपिणी ।चैतन्यं तदुपहितं विष्णुर्भवति नान्यथा ॥ १\।८७॥रजोगुणाधिका विद्या ज्ञेया सा वै सरस्वती ।कश्चित्स्वरूपो भवति ब्रह्मा तदुपधारकः ॥ १\।८८॥ (यश्चित्स्वरूपो)ईशाद्याः सकला देवा दृश्यन्ते परमात्मनि ।शरीरादिजडं सर्वं सा विद्या तत्तथा तथा ॥ १\।८९॥एवंरूपेण कल्पन्ते कल्पका विश्वसम्भवम् ।तत्त्वातत्त्वं भवन्तीह कल्पनान्येन नोदिता ॥ १\।९०॥ (चोदिता)प्रमेयत्वादिरूपेण सर्वं वस्तु प्रकाश्यते ।तथैव वस्तुनास्त्येव भासको वर्तकः परः ॥ १\।९१॥स्वरूपत्वेन रूपेण स्वरूपं वस्तु भाष्यते ।विशेषशब्दोपादाने भेदो भवति नान्यथा ॥ १\।९२॥एकः सत्तापूरितानन्दरूपः पूर्णो व्यापी वर्तते नास्ति किञ्चित् ।एतज्ज्ञानं यः करोत्येव नित्यं मुक्तः स स्यान्मृत्युसंसारदुःखात् ॥ १\।९३॥यस्यारोपापवादाभ्यां यत्र सर्वे लयं गताः ।स एको वर्तते नान्यत्तच्चित्तेनावधार्यते ॥ १\।९४॥पितुरन्नमयात्कोषाज्जायते पूर्वकर्मणः ।तच्छरीरंविर्दुदुःखं स्वप्राग्भोगाय सुन्दरम् ॥ १\।९५॥ (शरीरं वै जडं दुःखं)मांसास्थिस्नायुमज्जादिनिर्मितं भोगमन्दिरम् ।केवलं दुःखभोगाय नाडी सन्ततिगुम्फितम् ॥ १\।९६॥पारमैष्ठ्यमिदं गात्रं पञ्चभूतविनिर्मितम् ।ब्रह्माण्डसंज्ञकं दुःखसुखभोगाय कल्पितम् ॥ १\।९७॥बिन्दुः शिवो रजः शक्तिरुभयोर्मिलनात्स्वयम् ।स्वप्नभूतानि जायन्ते स्वशक्त्या जडरूपया ॥ १\।९८॥तत्पञ्चीकरणात्स्थूलान्यसङ्ख्यानि चराचरम् । (समासतः)ब्रह्माण्डस्थानि वस्तूनि यत्र जीवोऽस्ति कर्मभिः ॥ १\।९९॥तद्भूतपञ्चकात्सर्वं भोगाय जीवसंज्ञिता ।पूर्वकर्मानुरोधेन करोमि घटनामहम् ॥ १\।१००॥अजडः सर्वभूतान्वै जडस्थित्या भुनक्तितान् । (सर्वभूतस्था)जडात्स्वकर्मभिर्बद्धो जीवाख्यो विविधो भवेत् ॥ १\।१०१॥भोगायोत्पद्यते कर्म ब्रह्माण्डाख्ये पुनः पुनः ।जीवश्च लीयते भोगावसाने च स्वकर्मणः ॥ १\।१०२॥इति श्रीशिवसंहितायां हरगौरीसंवादे योगशास्त्रेलयप्रकरणे प्रथमः पटलः समाप्तः । १।

atha layaprakaraṇam |ekaṃ jñānaṃ nityamādyantaśūnyaṃnānyat kiñcidvartate te vastu satyam | (kiñcidvatte)yadbhedosminnindriyopādhinā vaijñānasyāyaṃ bhāsate nānyathaiva || 1\|1||atha bhaktānurakto'haṃ vakṣye yogānuśāsanam | (vakti)īśvaraḥ sarvabhūtānāmātmamuktipradāyakaḥ || 1\|2||tyaktvā vivādaśīlānāṃ mataṃ durjñānahetukam |ātmajñānāya bhūtānāmananyagaticetasām || 1\|3||satyaṃ kecitpraśaṃsanti tapaḥ śaucaṃ tathāpare |kṣamāṃ kecitpraśaṃsanti tathaiva samamārjjavam || 1\|4||keciddānaṃ praśaṃsanti pitṛkarma tathāpare |kecitkarma praśaṃsanti kecidvairāgyamuttamam || 1\|5||kecidgṛhasthakarmāṇi praśaṃsanti vicakṣaṇāḥ |agnihotrādikaṃ karma tathā kecit paraṃ viduḥ || 1\|6||mantrayogaṃ praśaṃsanti kicittirthānusevanam |evaṃ bahūnupāyāṃstu pravadanti hi muktaye || 1\|7|| (vimuktaye)evaṃ vyavasitā loke kṛtyākṛtyavido janāḥ |vyāmohameva gacchanti vimuktāḥ pāpakarmabhiḥ || 1\|8||etanmatāvalambī yo labdhvā duritapuṇyake |bhramatītyavaśaḥ so'tra janmamṛtyuparamparām || 1\|9||anyairmatimatāṃ śreṣṭhairguptālokanatatparaiḥ |ātmāno bahavaḥ proktā nityāḥ sarvagatāstathā || 1\|10||yadyatpratyakṣaviṣayaṃ tadanyannāsti cakṣate |kutaḥ svargādayaḥ santītyanye niścitamānasāḥ || 1\|11||jñānapravāha ityanye śūnyaṃ kecitparaṃ viduḥ |dvāveva tattvaṃ manyante'pare prakṛtipūruṣau || 1\|12||atyantabhinnamatayaḥ paramārthaparāṅmukhāḥ |evamanye tu sañcintya yathāmati yathāśrutam || 1\|13||nirīśvaramidaṃ prāhuḥ seśvarañca tathāpare |vadanti vividhairbhedaiḥ suyuktyā sthitikātarāḥ || 1\|14||ete cānye ca munayaḥ saṃjñābhedā pṛthagvidhāḥ |śāstreṣu kathitā hyete lokavyāmohakārakāḥ || 1\|15||etadvivādaśīlānāṃ mataṃ vaktuṃ na śakyate |bhramantyasmiñjanāḥ sarve muktimārgabahiṣkṛtāḥ || 1\|16||ālokya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ |idamekaṃ suniṣpannaṃ yogaśāstraṃ paraṃ matam || 1\|17||yasminjñāte sarvamidaṃ yātaṃ bhavati niścitam |tasminpariśramaḥ kāryaḥ kimanyacchāstrabhāṣitam || 1\|18||yogaśāstramidaṃ gopyamasmābhiḥ paribhāṣitam |subhaktāya pradātavyaṃ trailokye ca mahātmane || 1\|19||karmakāṇḍaṃ jñānakāṇḍamiti vedo dvidhā mataḥ |bhavati dvividho bhedo jñānakāṇḍasya karmaṇaḥ || 1\|20||dvividhaḥ karmakāṇḍaḥ syānniṣedhavidhipūrvakaḥ |niṣiddhakarmakaraṇe pāpaṃ bhavati niścitam |vidhinā karmakaraṇe puṇyaṃ bhavati niścitam || 1\|21||trividho vidhikūṭaḥ syānnityanaimittakāmyataḥ |nitye'kṛte kilviṣaṃ syātkāmye naimittike phalam || 1\|22||dvividhantu phalaṃ jñeyaṃ svargo naraka eva ca |svargo nānāvidhaścaiva narakopi tathā bhavet || 1\|23||puṇyakarmāṇi vai svargo narakaḥ pāpakarmāṇi | (puṇyakarmaṇi, pāpakarmaṇi)karmabandhamayī sṛṣṭirnānyathā bhavati dhruvam || 1\|24||jantubhiścānubhūyante svarge nānāsukhāni ca |nānāvidhāni duḥkhāni narake duḥsahāni vai || 1\|25||pāpakarmavaśādduḥkhaṃ puṇyakarmavaśātsukham |tasmātsukhārthī vividhaṃ puṇyaṃ prakurute dhruvam || 1\|26||pāpabhogāvasāne tu punarjanma bhavetkhalu |puṇyabhogāvasāne tu nānyathā bhavati dhruvam || 1\|27||svarge'pi duḥkhasambhogaḥ parastrīdarśanāddhuvam |tato duḥkhamidaṃ sarvaṃ bhavennāstyatra saṃśayaḥ || 1\|28||tatkarmakalpakaiḥ proktaṃ puṇyaṃ pāpamiti dvidhā |puṇyapāpamayo bandho dehināṃ bhavati kramāt || 1\|29||ihāmutra phaladveṣī saphalaṃ karma santyajet |nityanaimittikaṃ saṅgaṃ tyaktvā yoge pravartate || 1\|30||karmakāṇḍasya māhātmyaṃ jñātvā yogī tyajetsudhīḥ |puṇyapāpadvayaṃ tyaktvā jñānakāṇḍe pravartate || 1\|31||ātmā vā'retu draṣṭavyaḥ śrotavyetyādi yacchrutiḥ | (vā re ca) (śrotavyo mantavya iti)sā sevyā tatprayatnena muktidā hetudāyinī || 1\|32||duriteṣu ca puṇyeṣu yo dhīrvṛttiṃ pracodayāt |so'haṃ pravartate matto jagatsarvaṃ carācaram || 1\|33||sarvaṃ ca dṛśyate mattaḥ sarvaṃ ca mayi līyate |na tadbhinno'hamasmīha madbhinno na tu kiñcana || 1\|34||jalapūrṇeṣvasaṅkhyeṣu śarāveṣu yathā bhavet |ekasya bhātyasaṅkhyatvaṃ tadvedo'tra na dṛśyate || 1\|35||upādhiṣu śarāveṣu yā saṅkhyā vartate parā |sā saṅkhyā bhavati yathā ravau cātmani tattathā || 1\|36||yathaikaḥ kalpakaḥ svapne nānāvidhitayeṣyate |jāgare'pi tathāpyekastathaiva bahudhā jagat || 1\|37||sarpabuddhiryathā rajjau śuktau vā rajatabhramaḥ |tadvadevamidaṃ viśvaṃ vivṛtaṃ paramātmani || 1\|38||rajjujñānādyathā sarpo mithyārūpo nivartate |ātmajñānāttathā yāti mithyābhūtamidaṃ jagat || 1\|39||raupyabhrāntiriyaṃ yāti śuktijñānādyathā khalu |jagadbhrāntiriyaṃ yāti cātmajñānātsadā tathā || 1\|40|| (cātmajñānādyathā)yathā vaṃśo ragabhrāntirbhavedbhekavasāñjanāt |(yathā rajjūgabhrāntirbhavedbhedavaśājjagat)tathā jagadidaṃ bhrāntiradhyāsakalpanājjagat | (bhrāntirabhyāsakalpanāñjanāt)ātmajñānādyathā nāsti rajjujñānādbhujaṅgamaḥ || 1\|41||yathā doṣavaśācchuklaḥ pīto bhavati nānyathā |ajñānadoṣādātmāpi jagadbhavati dustyajam || 1\|42||doṣanāśe yathā śuklo gṛhyate rogiṇā svayam |śuklajñānāttathājñānanāśādātmā tathā kṛtaḥ || 1\|43||kālatraye'pi na yathā rajjuḥ sarpo bhavediti |tathātmā na bhavedviśvaṃ guṇātīto nirañjanaḥ || 1\|44||āgamā'pāyino'nityānāśyatveneśvarādayaḥ |ātmabodhena kenāpi śāstrādetadviniścitam || 1\|45||yathā vātavaśātsindhāvutpannāḥ phenabudbudāḥ |tathātmani samudbhūtaṃ saṃsāraṃ kṣaṇabhaṅguram || 1\|46||abhedo bhāsate nityaṃ vastubhedo na bhāsate |dvidhātridhādibhedo'yaṃ bhramatve paryavasyati || 1\|47||yadbhūtaṃ yacca bhāvyaṃ vai mūrtāmūrtaṃ tathaiva ca |sarvameva jagadidaṃ vivṛtaṃ paramātmani || 1\|48||kalpakaiḥ kalpitā vidyā mithyā jātā mṛṣātmikā |etānmūlaṃ jagadidaṃ kathaṃ satyaṃ bhaviṣyati || 1\|49|| (etanmūlaṃ)caitanyātsarvamutpannaṃ jagadetaccarācaram |tasmātsarvaṃ parityajya caitenyaṃ tu samāśrayet || 1\|50|| (taṃ)ghaṭasyābhyantare bāhye yathākāśaṃ pravartate |tathātmābhyantare bāhye brahmāṇḍasya pravartate || 1\|51|| \(tathātmābhyantare bāhye kāryavargeṣu nityaśaḥ)satataṃ sarvabhūteṣu yathākāśaṃ pravartate |tathātmābhyantare bāhye brahmāṇḍasya pravartate || 1\|52||vartate sarvabhūteṣu yathākāśaṃ samantataḥ |tathātmābhyantare bāhye kāryavargeṣu nityaśaḥ || 1\|53||asaṃlagnaṃ yathākāśaṃ mithyābhūteṣu pañcasu |asaṃlagnastathātmā tu kāryavargeṣu nānyathā || 1\|54||īśvarādijagatsarvamātmavyāptaṃ samantataḥ | (vyāpyaṃ)eko'sti saccidānandaḥ pūrṇo dvaitavivarjitaḥ || 1\|55||yasmātprakāśako nāsti svaprakāśo bhavettataḥ |svaprakāśo yatastasmādātmā jyotiḥ svarūpakaḥ || 1\|56||avacchinno yato nāsti deśakālasvarūpataḥ | (avachinno)ātmanaḥ sarvathā tasmādātmā pūrṇo bhavetkhalu || 1\|57||yasmānna vidyate nāśaḥ pañcabhūtairvṛthātmakaiḥ |tasmādātmā bhavennityastannāśo na bhavetkhalu || 1\|58||yasmāttadanyo nāstīha tasmādeko'sti sarvadā |yasmāttadanyo mithyā syādātmā satyo bhavetkhalu || 1\|59||avidyābhutasaṃsāre duḥkhanāśe sukhaṃ yataḥ |jñānādādyantaśūnyaṃ syāttasmādātmā bhavetsukham || 1\|60||yasmānnāśitamajñānaṃ jñānena viśvakāraṇam |tasmādātmā bhavejjñānaṃ jñānaṃ tasmātsanātanam || 1\|61||kālato vividhaṃ viśvaṃ yadā caiva bhavedidam |tadeko'sti sa evātmā kalpanāpathavarjitaḥ || 1\|62||bāhyāni sarvabhūtāni vināśaṃ yānti kālataḥ |yato vāco nivartante ātmā dvaitavivarjitaḥ || 1\|63||na khaṃ vāyurna cāgniśca na jalaṃ pṛthivī na ca |naitatkāryaṃ neśvarādi pūrṇaikātmā bhavetkhalu || 1\|64|| (rnaitatkāyai / nairtatkāyai) (pūrṇekātmā)ātmānamātmano yogī paśyatyātmani niścitam |sarvasaṅkalpasaṃnyāsī tyaktamithyābhavagrahaḥ || 1\|65||ātmānātmani cātmānaṃ dṛṣṭvānantaṃ sukhātmkam |vismṛtya viśvaṃ ramate samādhestīvratastathā || 1\|66||māyaiva viśvajananī nānyā tattvadhiyāparā |yadā nāśa samāyāti viśvaṃ nāsti tadā khalu || 1\|67||heyaṃ sarvamidaṃ yasya māyāvilasitaṃ yataḥ |tato na prītiviṣayastanuvittasukhātmakaḥ || 1\|68||arirmitramudāsīnastrividhaṃ syādidaṃ jagat |vyavahāreṣu niyataṃ dṛśyate nānyathā punaḥ || 1\|69||priyāpriyādibhedastu vastuṣu niyatasphuṭam |ātmopādhivaśādevaṃ bhavetputrādi nānyathā || 1\|70||māyāvilasitaṃ viśvaṃ jñātvaivaṃ śrutiyuktitaḥ |adhyāropāpavādābhyāṃ layaṃ kurvanti yoginaḥ || 1\|71||karmajanyaṃ viśvamidaṃ natvakarmaṇi vedanā |nikhilopādhihīno vai yadā bhavati pūruṣaḥ |tadā vijayate'khaṇḍajñānarūpī nirañjanaḥ || 1\|72|| (vivakṣate'khaṇḍajñānarūpī)sa hi kāmayate puruṣaḥ sṛjate ca prajāḥ svayam | (so kāmayataḥ)avidyā bhāsate yasmāttasmānmithyā svabhāvataḥ || 1\|73||śuddhe brahmaṇi sambaddho vidyayā sahajo bhavet |(śuddhe brahmatva sambaddho vidyayā sahito bhavet |)brahmatejoṃ'śato yāti tata ābhāsate nabhaḥ || 1\|74|| \(brahmatenasatī yāti yata ābhāsate nabhaḥ)tasmātprakāśate vāyurvāyoragnistato jalam |prakāśate tataḥ pṛthvīkalpaneyaṃ sthitā sati || 1\|75||ākāśādvāyurākāśaḥ pavanādagnisambhavaḥ |khevātāgnerjalaṃ vyomavātāgnervārito mahī || 1\|76|| \(khavātāgnerjalaṃ vyomavātāgnivārito mahī)khaṃ śabdalakṣaṇaṃ vāyuścañcalaḥ sparśalakṣaṇaḥ |syādrūpalakṣaṇaṃ tejaḥ salilaṃ rasalakṣaṇam || 1\|77||gandhalakṣaṇikā pṛthvī nānyathā bhavati dhruvam |viṣeśaguṇāḥ sphurati yataḥ śāstrādinirṇayaḥ || 1\|78||śabdaikaguṇmākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate | (syādekaguṇamākāśaṃ)tathaiva triguṇaṃ tejo bhavantyāpaścaturguṇāḥ || 1\|79||śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |etatpañcaguṇā pṛthvī kalpakaiḥ kalpyate'dhunā || 1\|80||cakṣuṣā gṛhyate rūpaṃ gandho ghrāṇena gṛhyate |raso rasanayā sparśastvacā saṅgṛhyate param |śrotreṇa gṛhyate śabdo niyataṃ bhāti nānyathā || 1\|81||caitanyātsarvamutpannaṃ jagadetaccarācaram |asti cetkalpaneyaṃ syānnāsti cedasti cinmayam || 1\|82||pṛthvī śīrṇā jalaṃ magnā jalaṃ magnaṃ ca tejasi |līnaṃ vāyau tathā tejo vyomni vāto layaṃ yayau |avidyāyāṃ mahākāśo līyate parame pade || 1\|83||vikṣepāvaraṇāśaktirdurantā duḥkharūpiṇī |jaḍarūpā mahāmāyā rajaḥsattvatamoguṇā || 1\|84||sā māyāvaraṇāśaktyāvṛtāvijñānarūpiṇī |darśayejjagadākāraṃ taṃ vikṣepasvabhāvataḥ || 1\|85||tamoguṇātmikā vidyā yā sā durgā bhavetsvayam | (tamo guṇādhikā) (dūrgā)īśvaraṃ tadupahitaṃ caitanyaṃ tadabhūddhruvam || 1\|86||sattvādhikā ca yā vidyā lakṣmīḥ syāddivyarūpiṇī |caitanyaṃ tadupahitaṃ viṣṇurbhavati nānyathā || 1\|87||rajoguṇādhikā vidyā jñeyā sā vai sarasvatī |kaścitsvarūpo bhavati brahmā tadupadhārakaḥ || 1\|88|| (yaścitsvarūpo)īśādyāḥ sakalā devā dṛśyante paramātmani |śarīrādijaḍaṃ sarvaṃ sā vidyā tattathā tathā || 1\|89||evaṃrūpeṇa kalpante kalpakā viśvasambhavam |tattvātattvaṃ bhavantīha kalpanānyena noditā || 1\|90|| (coditā)prameyatvādirūpeṇa sarvaṃ vastu prakāśyate |tathaiva vastunāstyeva bhāsako vartakaḥ paraḥ || 1\|91||svarūpatvena rūpeṇa svarūpaṃ vastu bhāṣyate |viśeṣaśabdopādāne bhedo bhavati nānyathā || 1\|92||ekaḥ sattāpūritānandarūpaḥ pūrṇo vyāpī vartate nāsti kiñcit |etajjñānaṃ yaḥ karotyeva nityaṃ muktaḥ sa syānmṛtyusaṃsāraduḥkhāt || 1\|93||yasyāropāpavādābhyāṃ yatra sarve layaṃ gatāḥ |sa eko vartate nānyattaccittenāvadhāryate || 1\|94||piturannamayātkoṣājjāyate pūrvakarmaṇaḥ |taccharīraṃvirduduḥkhaṃ svaprāgbhogāya sundaram || 1\|95|| (śarīraṃ vai jaḍaṃ duḥkhaṃ)māṃsāsthisnāyumajjādinirmitaṃ bhogamandiram |kevalaṃ duḥkhabhogāya nāḍī santatigumphitam || 1\|96||pāramaiṣṭhyamidaṃ gātraṃ pañcabhūtavinirmitam |brahmāṇḍasaṃjñakaṃ duḥkhasukhabhogāya kalpitam || 1\|97||binduḥ śivo rajaḥ śaktirubhayormilanātsvayam |svapnabhūtāni jāyante svaśaktyā jaḍarūpayā || 1\|98||tatpañcīkaraṇātsthūlānyasaṅkhyāni carācaram | (samāsataḥ)brahmāṇḍasthāni vastūni yatra jīvo'sti karmabhiḥ || 1\|99||tadbhūtapañcakātsarvaṃ bhogāya jīvasaṃjñitā |pūrvakarmānurodhena karomi ghaṭanāmaham || 1\|100||ajaḍaḥ sarvabhūtānvai jaḍasthityā bhunaktitān | (sarvabhūtasthā)jaḍātsvakarmabhirbaddho jīvākhyo vividho bhavet || 1\|101||bhogāyotpadyate karma brahmāṇḍākhye punaḥ punaḥ |jīvaśca līyate bhogāvasāne ca svakarmaṇaḥ || 1\|102||iti śrīśivasaṃhitāyāṃ haragaurīsaṃvāde yogaśāstrelayaprakaraṇe prathamaḥ paṭalaḥ samāptaḥ | 1|

अथ तत्त्वज्ञानोपदेश ।देहेऽस्मिन्वर्तते मेरुः सप्तद्वीपसमन्वितः ।सरितः सागराः शैलाः क्षेत्राणि क्षेत्रपालकाः ॥ २\।१॥ऋषयो मुनयः सर्वे नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।पुण्यतीर्थानि पीठानि वर्तन्ते पीठदेवताः ॥ २\।२॥सृष्टिसंहारकर्तारौ भ्रमन्तौ शशिभास्करौ ।नभो वायुश्च वह्निश्च जलं पृथ्वी तथैव च ॥ २\।३॥त्रैलोक्ये यानि भूतानि तानि सर्वाणि देहतः ।मेरुं संवेष्ट्य सर्वत्र व्यवहारः प्रवर्तते ।जानाति यः सर्वमिदं स योगी नात्र संशयः ॥ २\।४॥ब्रह्माण्डसंज्ञके देहे यथादेशं व्यवस्थितः ।मेरुशृङ्गे सुधारश्मिर्बहिरष्टकलायुतः ॥ २\।५॥वर्ततेऽहर्निशं सोऽपि सुधां वर्षत्यधोमुखः ।ततोऽमृतं द्विधाभूतं याति सूक्ष्मं यथा च वै ॥ २\।६॥इडामार्गेण पुष्ट्यर्थं याति मन्दाकिनीजलम् ।पुष्णाति सकलन्देहमिडामार्गेण निश्चितम् ॥ २\।७॥एष पीयूषरश्मिर्हि वामपार्श्वे व्यवस्थितः ॥ २\।८॥अपरः शुद्धदुग्धाभो हठात्कर्षति मण्डलात् ।रन्ध्रमार्गेण सृष्ट्यर्थं मेरौ संयाति चन्द्रमाः ॥ २\।९॥ (मध्यमार्गेण)मेरुमूले स्थितः सूर्यः कलाद्वादशसंयुतः ।दक्षिणे पथि रश्मिभिर्वहत्यूर्ध्वं प्रजापतिः ॥ २\।१०॥पीयूषरश्मिनिर्यासं धातूंश्च ग्रसति ध्रुवम् ।समीरमण्डले सूर्यो भ्रमते सर्वविग्रहे ॥ २\।११॥एषा सूर्यपरामूर्तिर्निर्वाणं दक्षिणे पथि ।वहते लग्नयोगेन सृष्टिसंहारकारकः ॥ २\।१२॥सार्धलक्षत्रयं नाड्यः सन्ति देहान्तरे नृणाम् ।प्रधानभूता नाड्यस्तु तासु मुख्याश्चतुर्दशः ॥ २\।१३॥सुषुम्णेडा पिङ्गला च गान्धारी हस्तिजिह्विका ।कुहूः सरस्वती पूषा शङ्खिनी च पयस्वनी ॥ २\।१४॥वारुण्यलम्बुसा चैव विश्वोदरी यशस्विनी ।एतासु तिस्रो मुख्याः स्युः पिङ्गलेडा सुषुम्णिका ॥ २\।१५॥तिस्रष्वेका सुषुम्णैव मुख्या सा योगिवल्लभा । (तिसृष्वेका)अन्यास्तदाश्रयं कृत्वा नाड्यः सन्ति हि देहिनाम् ॥ २\।१६॥नाड्यस्तु ता अधोवक्त्राः पद्मतन्तुनिभाः स्थिताः । (अधोवदनाः)पृष्ठवंशं समाश्रित्य सोमसूर्याग्निरूपिणी ॥ २\।१७॥तासां मध्ये गता नाडी चित्रा सा मम वल्लभा ।ब्रह्मरन्ध्रं च तत्रैव सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शुभम् ॥ २\।१८॥पञ्चवर्णोज्ज्वला शुद्धा सुषुम्णा मध्यचारिणी । (मध्यरूपिणी)देहस्योपाधिरूपा सा सुषुम्णा मध्यरूपिणी ॥ २\।१९॥ (देहस्थोपाधिरूपा)दिव्यमार्गमिदं प्रोक्तममृतानन्दकारकम् ।ध्यानमात्रेण योगीन्द्रो दुरितौघं विनाशयेत् ॥ २\।२०॥गुदात्तुद्व्यङ्गुलादूर्ध्वं मेढ्रात्तु द्व्यङ्गुलादधः ।चतुरङ्गगुलविस्तारमाधारं वर्तते समम् ॥ २\।२१॥तस्मिन्नाधारपद्मे च कर्णिकायां सुशोभना ।त्रिकोणा वर्तते योनिः सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥ २\।२२॥तत्र विद्युल्लताकारा कुण्डली परदेवता ।सार्द्धत्रिकरा कुटिला सुषुम्णामार्गसंस्थिता ॥ २\।२३॥जगत्संसृष्टिरूपा सा निर्माणे सततोद्यता ।वाचामवाच्या वाग्देवी सदा देवैर्नमस्कृता ॥ २\।२४॥ (देवैनमस्कृता)इडानाम्नी तु या नाडी वाममार्गे व्यवस्थिता ।सुषुम्णायां समाश्लिष्य दक्षनासापुटे गता ॥ २\।२५॥पिङ्गला नाम या नाडी दक्षमार्गे व्यवस्थिता ।मध्यनाडीं समाश्लिष्य वामनासापुटे गता ॥ २\।२६॥ (सुष्मणा सा)इडापिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्णा या भवेत्खलु ।षट्स्थानेषु च षट्शक्तिं षट्पद्मं योगिनो विदुः ॥ २\।२७॥पञ्चस्थानं सुषुम्णाया नामानि स्युर्बहूनि च ।प्रयोजनवशात्तानि ज्ञातव्यानीह शास्त्रतः ॥ २\।२८॥अन्या याऽस्त्यपरा नाडी मूलाधारात्समुत्थिता ।रसनामेढ्रनयनं पादाङ्गुष्ठे च श्रोत्रकम् ॥ २\।२९॥कुक्षिकक्षाङ्गुष्ठकर्णं सर्वाङ्गं पायुकुक्षिकम् ।लब्ध्वा तां वै निवर्तन्ते यथादेशसमुद्भवाः ॥ २\।३०॥ (लब्धान्ता)एताभ्य एव नाडीभ्यः शाखोपशाखतः क्रमात् ।सार्धं लक्षत्रयं जातं यथाभागं व्यवस्थितम् ॥ २\।३१॥ (सार्धलक्षत्रयं)एता भोगवहा नाड्यो वायुसञ्चारदक्षकाः ।ओतप्रोताभिसंव्याप्य तिष्ठन्त्यस्मिन्कलेवरे ॥ २\।३२॥ (ओतप्रोत्राः सुसंव्याप्य)सूर्यमण्डलमध्यस्थः कलाद्वादशसंयुतः ।वस्तिदेशे ज्वलद्वह्निर्वर्तते चान्नपाचकः ॥ २\।३३॥ (बस्तिदेशे)एष वैश्वानरोग्निर्वै मम तेजोंशसम्भवः । (वैश्वानराग्निरेषो वै)करोति विविधं पाकं प्राणिनां देहमास्थितः ॥ २\।३४॥आयुः प्रदायको वह्निर्बलं पुष्टिं ददाति सः ।शरीरपाटवञ्चापि ध्वस्तरोगसमुद्भवः ॥ २\।३५॥ (शरीर पाटवं चारि)तस्माद्वैश्वानराग्निञ्च प्रज्वाल्य विधिवत्सुधीः ।तस्मिन्नन्नं हुनेद्योगी प्रत्यहं गुरुशिक्षया ॥ २\।३६॥ब्रह्माण्डसंज्ञके देहे स्थानानि स्युर्बहूनि च ।मयोक्तानि प्रधानानि ज्ञातव्यानीह शास्त्रके ॥ २\।३७॥नानाप्रकारनामानि स्थानानि विविधानि च ।वर्तन्ते विग्रहे तानि कथितुं नैव शक्यते ॥ २\।३८॥इत्थं प्रकल्पिते देहे जीवो वसति सर्वगः ।अनादिवासनामालाऽलङ्कृतः कर्मशृङ्खलः ॥ २\।३९॥नानाविधगुणोपेतः सर्वव्यापारकारकः ।पूर्वार्जितानि कर्माणि भुनक्ति विविधानि च ॥ २\।४०॥यद्यत्सन्दृश्यते लोके सर्वं तत्कर्मसम्भवम् ।सर्वा कर्मानुसारेण जन्तुर्भोगान्भुनक्ति वै ॥ २\।४१॥ (सर्वः)ये ये कामादयो दोषाः सुखदुःखप्रदायकाः ।ते ते सर्वे प्रवर्तन्ते जीवकर्मानुसारतः ॥ २\।४२॥पुण्योपरक्तचैतन्ये प्राणान्प्रीणाति केवलम् ।बाह्ये पुण्यमयं प्राप्य भोज्यवस्तु स्वयम्भवेत् ॥ २\।४३॥ततः कर्मबलात्पुंसः सुखं वा दुःखमेव च ।पापोपरक्तचैतन्यं नैव तिष्ठति निश्चितम् ॥ २\।४४॥न तद्भिन्नो भवेत्सोऽपि तद्भिन्नो न तु किञ्चन ।मायोपहितचैतन्यात्सर्वं वस्तु प्रजायते ॥ २\।४५॥यथाकालेऽपि भोगाय जन्तूनां विविधोद्भवः । (यथाकालेपि)यथा दोषवशाच्छुक्तौ रजतारोपणं भवेत् ।तथा स्वकर्मदोषाद्वै ब्रह्मण्यारोप्यते जगत् ॥ २\।४६॥स वासनाभ्रमोत्पन्नोन्मूलनातिसमर्थनम् ।उत्पन्नञ्चेदीदृशं स्याज्ज्ञानं मोक्षप्रसाधनम् ॥ २\।४७॥साक्षाद्वैशेषदृष्टिस्तु साक्षात्कारिणि विभ्रमे ।कारणं नान्यथा युक्त्या सत्यं सत्यं मयोदितम् ॥ २\।४८॥साक्षात्कारिभ्रमे साक्षात्साक्षात्कारिणि नाशयेत् ।स हि नास्तीति संसारे भ्रमो नैव निवर्तते ॥ २\।४९॥ (सो)मिथ्याज्ञाननिवृत्तिस्तु विशेषदर्शनाद्भवेत् ।अन्यथा न निवृत्तिः स्याद्दृश्यते रजतभ्रमः ॥ २\।५०॥ (स्यादृश्ये)यावन्नोत्पद्यते ज्ञानं साक्षात्कारे निरञ्जने ।तावत्सर्वाणि भूतानि दृश्यन्ते विविधानि च ॥ २\।५१॥यदा कर्मार्जितं देहं निर्वाणे साधनं भवेत् ।तदा शरीरवहनं सफलं स्यान्न चान्यथा ॥ २\।५२॥यादृशी वासना मूला वर्तते जीवसङ्गिनी । (वर्त्तते)तादृशं वहते जन्तुः कृत्याकृत्यविधौ भ्रमम् ॥ २\।५३॥संसारसागरं तर्तुं यदीच्छेद्योगसाधकः ।कृत्वा वर्णाश्रमं कर्म फलवर्जं तदाचरेत् ॥ २\।५४॥विषयासक्तपुरुषा विषयेषु सुखेप्सवः ।वाचाभिरुद्धनिर्वाणा वर्तन्ते पापकर्मणि ॥ २\।५५॥आत्मानमात्मना पश्यन्न किञ्चिदिह पश्यति ।तदा कर्मपरित्यागे न दोषोऽस्ति मतं मम ॥ २\।५६॥कामादयो विलीयन्ते ज्ञानादेव न चान्यथा ।अभावे सर्वतत्त्वानां स्वयं तत्त्वं प्रकाशते ॥ २\।५७॥इति श्रीशिवसंहितायां हरगौरीसंवादे योगशास्त्रेयोगप्रकथने तत्त्वज्ञानोपदेशो नाम द्वितीयः पटलः समाप्तः । २।

atha tattvajñānopadeśa |dehe'sminvartate meruḥ saptadvīpasamanvitaḥ |saritaḥ sāgarāḥ śailāḥ kṣetrāṇi kṣetrapālakāḥ || 2\|1||ṛṣayo munayaḥ sarve nakṣatrāṇi grahāstathā |puṇyatīrthāni pīṭhāni vartante pīṭhadevatāḥ || 2\|2||sṛṣṭisaṃhārakartārau bhramantau śaśibhāskarau |nabho vāyuśca vahniśca jalaṃ pṛthvī tathaiva ca || 2\|3||trailokye yāni bhūtāni tāni sarvāṇi dehataḥ |meruṃ saṃveṣṭya sarvatra vyavahāraḥ pravartate |jānāti yaḥ sarvamidaṃ sa yogī nātra saṃśayaḥ || 2\|4||brahmāṇḍasaṃjñake dehe yathādeśaṃ vyavasthitaḥ |meruśṛṅge sudhāraśmirbahiraṣṭakalāyutaḥ || 2\|5||vartate'harniśaṃ so'pi sudhāṃ varṣatyadhomukhaḥ |tato'mṛtaṃ dvidhābhūtaṃ yāti sūkṣmaṃ yathā ca vai || 2\|6||iḍāmārgeṇa puṣṭyarthaṃ yāti mandākinījalam |puṣṇāti sakalandehamiḍāmārgeṇa niścitam || 2\|7||eṣa pīyūṣaraśmirhi vāmapārśve vyavasthitaḥ || 2\|8||aparaḥ śuddhadugdhābho haṭhātkarṣati maṇḍalāt |randhramārgeṇa sṛṣṭyarthaṃ merau saṃyāti candramāḥ || 2\|9|| (madhyamārgeṇa)merumūle sthitaḥ sūryaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ |dakṣiṇe pathi raśmibhirvahatyūrdhvaṃ prajāpatiḥ || 2\|10||pīyūṣaraśminiryāsaṃ dhātūṃśca grasati dhruvam |samīramaṇḍale sūryo bhramate sarvavigrahe || 2\|11||eṣā sūryaparāmūrtirnirvāṇaṃ dakṣiṇe pathi |vahate lagnayogena sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ || 2\|12||sārdhalakṣatrayaṃ nāḍyaḥ santi dehāntare nṛṇām |pradhānabhūtā nāḍyastu tāsu mukhyāścaturdaśaḥ || 2\|13||suṣumṇeḍā piṅgalā ca gāndhārī hastijihvikā |kuhūḥ sarasvatī pūṣā śaṅkhinī ca payasvanī || 2\|14||vāruṇyalambusā caiva viśvodarī yaśasvinī |etāsu tisro mukhyāḥ syuḥ piṅgaleḍā suṣumṇikā || 2\|15||tisraṣvekā suṣumṇaiva mukhyā sā yogivallabhā | (tisṛṣvekā)anyāstadāśrayaṃ kṛtvā nāḍyaḥ santi hi dehinām || 2\|16||nāḍyastu tā adhovaktrāḥ padmatantunibhāḥ sthitāḥ | (adhovadanāḥ)pṛṣṭhavaṃśaṃ samāśritya somasūryāgnirūpiṇī || 2\|17||tāsāṃ madhye gatā nāḍī citrā sā mama vallabhā |brahmarandhraṃ ca tatraiva sūkṣmātsūkṣmataraṃ śubham || 2\|18||pañcavarṇojjvalā śuddhā suṣumṇā madhyacāriṇī | (madhyarūpiṇī)dehasyopādhirūpā sā suṣumṇā madhyarūpiṇī || 2\|19|| (dehasthopādhirūpā)divyamārgamidaṃ proktamamṛtānandakārakam |dhyānamātreṇa yogīndro duritaughaṃ vināśayet || 2\|20||gudāttudvyaṅgulādūrdhvaṃ meḍhrāttu dvyaṅgulādadhaḥ |caturaṅgagulavistāramādhāraṃ vartate samam || 2\|21||tasminnādhārapadme ca karṇikāyāṃ suśobhanā |trikoṇā vartate yoniḥ sarvatantreṣu gopitā || 2\|22||tatra vidyullatākārā kuṇḍalī paradevatā |sārddhatrikarā kuṭilā suṣumṇāmārgasaṃsthitā || 2\|23||jagatsaṃsṛṣṭirūpā sā nirmāṇe satatodyatā |vācāmavācyā vāgdevī sadā devairnamaskṛtā || 2\|24|| (devainamaskṛtā)iḍānāmnī tu yā nāḍī vāmamārge vyavasthitā |suṣumṇāyāṃ samāśliṣya dakṣanāsāpuṭe gatā || 2\|25||piṅgalā nāma yā nāḍī dakṣamārge vyavasthitā |madhyanāḍīṃ samāśliṣya vāmanāsāpuṭe gatā || 2\|26|| (suṣmaṇā sā)iḍāpiṅgalayormadhye suṣumṇā yā bhavetkhalu |ṣaṭsthāneṣu ca ṣaṭśaktiṃ ṣaṭpadmaṃ yogino viduḥ || 2\|27||pañcasthānaṃ suṣumṇāyā nāmāni syurbahūni ca |prayojanavaśāttāni jñātavyānīha śāstrataḥ || 2\|28||anyā yā'styaparā nāḍī mūlādhārātsamutthitā |rasanāmeḍhranayanaṃ pādāṅguṣṭhe ca śrotrakam || 2\|29||kukṣikakṣāṅguṣṭhakarṇaṃ sarvāṅgaṃ pāyukukṣikam |labdhvā tāṃ vai nivartante yathādeśasamudbhavāḥ || 2\|30|| (labdhāntā)etābhya eva nāḍībhyaḥ śākhopaśākhataḥ kramāt |sārdhaṃ lakṣatrayaṃ jātaṃ yathābhāgaṃ vyavasthitam || 2\|31|| (sārdhalakṣatrayaṃ)etā bhogavahā nāḍyo vāyusañcāradakṣakāḥ |otaprotābhisaṃvyāpya tiṣṭhantyasminkalevare || 2\|32|| (otaprotrāḥ susaṃvyāpya)sūryamaṇḍalamadhyasthaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ |vastideśe jvaladvahnirvartate cānnapācakaḥ || 2\|33|| (bastideśe)eṣa vaiśvānarognirvai mama tejoṃśasambhavaḥ | (vaiśvānarāgnireṣo vai)karoti vividhaṃ pākaṃ prāṇināṃ dehamāsthitaḥ || 2\|34||āyuḥ pradāyako vahnirbalaṃ puṣṭiṃ dadāti saḥ |śarīrapāṭavañcāpi dhvastarogasamudbhavaḥ || 2\|35|| (śarīra pāṭavaṃ cāri)tasmādvaiśvānarāgniñca prajvālya vidhivatsudhīḥ |tasminnannaṃ hunedyogī pratyahaṃ guruśikṣayā || 2\|36||brahmāṇḍasaṃjñake dehe sthānāni syurbahūni ca |mayoktāni pradhānāni jñātavyānīha śāstrake || 2\|37||nānāprakāranāmāni sthānāni vividhāni ca |vartante vigrahe tāni kathituṃ naiva śakyate || 2\|38||itthaṃ prakalpite dehe jīvo vasati sarvagaḥ |anādivāsanāmālā'laṅkṛtaḥ karmaśṛṅkhalaḥ || 2\|39||nānāvidhaguṇopetaḥ sarvavyāpārakārakaḥ |pūrvārjitāni karmāṇi bhunakti vividhāni ca || 2\|40||yadyatsandṛśyate loke sarvaṃ tatkarmasambhavam |sarvā karmānusāreṇa janturbhogānbhunakti vai || 2\|41|| (sarvaḥ)ye ye kāmādayo doṣāḥ sukhaduḥkhapradāyakāḥ |te te sarve pravartante jīvakarmānusārataḥ || 2\|42||puṇyoparaktacaitanye prāṇānprīṇāti kevalam |bāhye puṇyamayaṃ prāpya bhojyavastu svayambhavet || 2\|43||tataḥ karmabalātpuṃsaḥ sukhaṃ vā duḥkhameva ca |pāpoparaktacaitanyaṃ naiva tiṣṭhati niścitam || 2\|44||na tadbhinno bhavetso'pi tadbhinno na tu kiñcana |māyopahitacaitanyātsarvaṃ vastu prajāyate || 2\|45||yathākāle'pi bhogāya jantūnāṃ vividhodbhavaḥ | (yathākālepi)yathā doṣavaśācchuktau rajatāropaṇaṃ bhavet |tathā svakarmadoṣādvai brahmaṇyāropyate jagat || 2\|46||sa vāsanābhramotpannonmūlanātisamarthanam |utpannañcedīdṛśaṃ syājjñānaṃ mokṣaprasādhanam || 2\|47||sākṣādvaiśeṣadṛṣṭistu sākṣātkāriṇi vibhrame |kāraṇaṃ nānyathā yuktyā satyaṃ satyaṃ mayoditam || 2\|48||sākṣātkāribhrame sākṣātsākṣātkāriṇi nāśayet |sa hi nāstīti saṃsāre bhramo naiva nivartate || 2\|49|| (so)mithyājñānanivṛttistu viśeṣadarśanādbhavet |anyathā na nivṛttiḥ syāddṛśyate rajatabhramaḥ || 2\|50|| (syādṛśye)yāvannotpadyate jñānaṃ sākṣātkāre nirañjane |tāvatsarvāṇi bhūtāni dṛśyante vividhāni ca || 2\|51||yadā karmārjitaṃ dehaṃ nirvāṇe sādhanaṃ bhavet |tadā śarīravahanaṃ saphalaṃ syānna cānyathā || 2\|52||yādṛśī vāsanā mūlā vartate jīvasaṅginī | (varttate)tādṛśaṃ vahate jantuḥ kṛtyākṛtyavidhau bhramam || 2\|53||saṃsārasāgaraṃ tartuṃ yadīcchedyogasādhakaḥ |kṛtvā varṇāśramaṃ karma phalavarjaṃ tadācaret || 2\|54||viṣayāsaktapuruṣā viṣayeṣu sukhepsavaḥ |vācābhiruddhanirvāṇā vartante pāpakarmaṇi || 2\|55||ātmānamātmanā paśyanna kiñcidiha paśyati |tadā karmaparityāge na doṣo'sti mataṃ mama || 2\|56||kāmādayo vilīyante jñānādeva na cānyathā |abhāve sarvatattvānāṃ svayaṃ tattvaṃ prakāśate || 2\|57||iti śrīśivasaṃhitāyāṃ haragaurīsaṃvāde yogaśāstreyogaprakathane tattvajñānopadeśo nāma dvitīyaḥ paṭalaḥ samāptaḥ | 2|

अथ योगानुष्ठानपद्धतिर्योगाभ्यासवर्णनम् ।हृद्यस्ति पङ्कजं दिव्यं दिव्यलिङ्गेन भूषितम् । (हृदयस्ति)कादिठान्ताक्षरोपेतं द्वादशार्णविभूषितम् ॥ ३\।१॥प्राणो वसति तत्रैव वासनाभिरलङ्कृतः ।अनादिकर्मसंश्लिष्टः प्राप्याहङ्कारसंयुतः ॥ ३\।२॥प्राणस्य वृत्तिभेदेन नामानि विविधानि च ।वर्तन्ते तानि सर्वाणि कथितुं नैव शक्यते ॥ ३\।३॥प्राणोऽपानः समानश्चोदानो व्यानश्च पञ्चमः ।नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः ॥ ३\।४॥ (कृकरो)दश नामानि मुख्यानि मयोक्तानीह शास्त्रके ।कुर्वन्ति तेऽत्र कार्याणि प्रेरितानि स्वकर्मभिः ॥ ३\।५॥अत्रापि वायवः पञ्च मुख्याः स्युर्दशतः पुनः । (स्युर्दर्शिताः)तत्रापि श्रेष्ठकर्तारौ प्राणापानौ मयोदितौ ॥ ३\।६॥ (श्रेष्ठकर्त्तारौ)हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिमण्डले ।उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः ॥ ३\।७॥नागादिवायवः पञ्च ते कुर्वन्ति च विग्रहे ।उद्गारोन्मीलनं क्षुतृड्जृम्भा हिक्का च पञ्चमः ॥ ३\।८॥अनेन विधिना यो वै ब्रह्माण्डं वेत्ति विग्रहम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ ३\।९॥अधुना कथयिष्यामि क्षिप्रं योगस्य सिद्धये ।यज्ज्ञात्वा नावसीदन्ति योगिनो योगसाधने ॥ ३\।१०॥भवेद्वीर्यवती विद्या गुरुवक्त्रसमुद्भवा ।अन्यथा फलहीना स्यान्निर्वीर्याप्यतिदुःखदा ॥ ३\।११॥गुरुं सन्तोष्य यत्नेन ये वै विद्यामुपासते ।अवलम्बेन विद्यायास्तस्याः फलमवाप्नुयात् ॥ ३\।१२॥ (फलमवाप्नुयुः)गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुर्देवो न संशयः ।कर्मणा मनसा वाचा तस्मात्सर्वैः प्रसेव्यते ॥ ३\।१३॥गुरुप्रसादतः सर्वं लभ्यते शुभमात्मनः ।तस्मात्सेव्यो गुरुर्नित्यमन्यथा न शुभं भवेत् ॥ ३\।१४॥प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा स्पृष्ट्वा सव्येन पाणिना ।अष्टाङ्गेन नमस्कुर्याद्गुरुपादसरोरुहम् ॥ ३\।१५॥श्रद्धयात्मवतां पुंसां सिद्धिर्भवति निश्चिता । (नान्यथा)अन्येषाञ्च न सिद्धिः स्यात्तस्माद्यत्नेन साधयेत् ॥ ३\।१६॥न भवेत्सङ्गयुक्तानां तथाऽविश्वासिनामपि ।गुरुपूजाविहीनानां तथा च बहुसङ्गिनाम् ॥ ३\।१७॥मिथ्यावादरतानां च तथा निष्ठुरभाषिणाम् ।गुरुसन्तोषहीनानां न सिद्धिः स्यात्कदाचन ॥ ३\।१८॥फलिष्यतीति विश्वासः सिद्धेः प्रथमलक्षणम् ।द्वितीयं श्रद्धया युक्तं तृतीयं गुरुपूजनम् ॥ ३\।१९॥चतुर्थं समताभावं पञ्चमेन्द्रियनिग्रहम् ।षष्ठं च प्रमिताहारं सप्तमं नैव विद्यते ॥ ३\।२०॥योगोपदेशं सम्प्राप्य लब्ध्वा योगविदं गुरुम् ।गुरूपदिष्टविधिना धिया निश्चित्य साधयेत् ॥ ३\।२१॥सुशोभने मठे योगी पद्मासनसमन्वितः ।आसनोपरि संविश्य पवनाभ्यासमाचरेत् ॥ ३\।२२॥समकायः प्राञ्जलिश्च प्रणम्य च गुरून् सुधीः ।दक्षे वामे च विघ्नेशं क्षेत्रपालाम्बिकां पुनः ॥ ३\।२३॥ततश्च दक्षाङ्गुष्ठेन निरुद्।ह्ध्य पिङ्गलां सुधीः ।इडया पूरयेद्वायुं यथाशक्त्या तु कुम्भयेत् ॥ ३\।२४॥ततस्त्यक्त्वा पिङ्गलयाशनैरेव न वेगतः ।पुनः पिङ्गलयापूर्य यथाशक्त्या तु कुम्भयेत् ॥ ३\।२५॥ (यथाशक्ति)इडया रेचयेद्वायुं न वेगेन शनैः शनैः ।इदं योगविधानेन कुर्याद्विंशतिकुम्भकान् ।सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः प्रत्यहं विगतालसः ॥ ३\।२६॥प्रातःकाले च मध्याह्ने सूर्यास्ते चार्द्धरात्रके ।कुर्यादेवं चतुर्वारं कालेष्वेतेषु कुम्भकान् ॥ ३\।२७॥इत्थं मासत्रयं कुर्यादनालस्यो दिने दिने । (मासद्वयं)ततो नाडीविशुद्धिः स्यादविलम्बेन निश्चितम् ॥ ३\।२८॥यदा तु नाडीशुद्धिः स्याद्योगिनस्तत्त्वदर्शिनः ।तदा विध्वस्तदोषश्च भवेदारम्भसम्भवः ॥ ३\।२९॥चिह्नानि योगिनो देहे दृश्यन्ते नाडिशुद्धितः ।कथ्यन्ते तु समस्तान्यङ्गानि सङ्क्षेपतो मया ॥ ३\।३०॥समकायः सुगन्धिश्च सुकान्तिः स्वरसाधकः ॥ ३\।३१॥आरम्भघटकश्चैव यथा परिचयस्तदा ।निष्पत्तिः सर्वयोगेषु योगावस्था भवन्ति ताः ॥ ३\।३२॥आरम्भः कथितोऽस्माभिरधुना वायुसिद्धये ।अपरः कथ्यते पश्चात् सर्वदुःखौघनाशनः ॥ ३\।३३॥प्रौढवह्निः सुभोगी च सुखीसर्वाङ्गसुन्दरः ।सम्पूर्णहृदयो योगी सर्वोत्साहबलान्वितः ।जायते योगिनोऽवश्यमेतत्सर्वं कलेवरे ॥ ३\।३४॥ (योगिनोऽवश्यमेते सर्वकलेवरे)अथ वर्ज्यं प्रवक्ष्यामि योगविघ्नकरं परम् ।येन संसारदुःखाब्धिं तीर्त्वा यास्यन्ति योगिन ॥ ३\।३५॥आम्लं रूक्षं तथा तीक्ष्णं लवणं सार्षपं कटुम् । (कक्षं)बहुलं भ्रमणं प्रातः स्नानं तैलविदाहकम् ॥ ३\।३६॥स्तेयं हिंसां जनद्वेषञ्चाहङ्कारमनार्जवम् ।उपवासमसत्यञ्च मोहञ्च प्राणिपीडनम् ॥ ३\।३७॥ (मोक्षञ्च)स्त्रीसङ्गमग्निसेवां च बह्वालापं प्रियाप्रियम् ।अतीव भोजनं योगी त्यजेदेतानि निश्चितम् ॥ ३\।३८॥उपायं च प्रवक्ष्यामि क्षिप्रं योगस्य सिद्धये ।गोपनीयं साधकानां येन सिद्धिर्भवेत्खलु ॥ ३\।३९॥घृतं क्षीरं च मिष्टान्नं ताम्बूलं चूर्णवर्जितम् ।कर्पूरं निष्ठुरं मिष्टं सुमठं सूक्ष्मरन्ध्रकम् ॥ ३\।४०॥ (निस्तुषं) (सूक्ष्मवस्त्रकम्)सिद्धान्तश्रवणं नित्यं वैराग्यगृहसेवनम् ।नामसङ्कीर्तनं विष्णोः सुनादश्रवणं परम् ॥ ३\।४१॥ (सुसादश्रवणे)धृतिः क्षमा तपः शौचं ह्रीर्मतिर्गुरुसेवनम् ।सदैतानि परं योगी नियमानि समाचरेत् ॥ ३\।४२॥ (सदैतांश्च) (नियमांश्च)अनिलेऽर्कप्रवेशे च भोक्तव्यं योगिभिः सदा ।वायौ प्रविष्टे शशिनि शयनं साधकोत्तमैः ॥ ३\।४३॥सद्यो भुक्तेऽपि क्षुधिते नाभ्यासः क्रियते बुधैः ।अभ्यासकाले प्रथमं कुर्यात्क्षीराज्यभोजनम् ॥ ३\।४४॥ततोऽभ्यासे स्थिरीभूते न तादृङ्नियमग्रहः ।अभ्यासिना विभोक्तव्यं स्तोकं स्तोकमनेकधा ॥ ३\।४५॥पूर्वोक्तकाले कुर्यात्तु कुम्भकान्प्रतिवासरे ।ततो यथेष्टा शक्तिः स्याद्योगिनो वायुधारणे ॥ ३\।४६॥यथेष्टं धारणाद्वायोः कुम्भकः सिध्यति ध्रुवम् ।केवले कुम्भके सिद्धे किं न स्यादिह योगिनः ॥ ३\।४७॥स्वेदः सञ्जायते देहे योगिनः प्रथमोद्यमे ॥ ३\।४८॥यदा सञ्जायते स्वेदो मर्दनं कारयेत्सुधीः ।अन्यथा विग्रहे धातुर्नष्टो भवति योगिनः ॥ ३\।४९॥द्वितीये हि भवेत्कम्पो दार्दुरी मध्यमे मतः । (मता)ततोऽधिकतराभ्यासाद्गगनेचरसाधकः ॥ ३\।५०॥योगी पद्मासनस्थोऽपि भुवमुत्सृज्य वर्तते ।वायुसिद्धिस्तदा ज्ञेया संसारध्वान्तनाशिनी ॥ ३\।५१॥तावत्कालं प्रकुर्वीत योगोक्तनियमग्रहम् ।अल्पनिद्रा पुरीषं च स्तोकं मूत्रं च जायते ॥ ३\।५२॥अरोगित्वमदीनत्वं योगिनस्तत्त्वदर्शिनः ।स्वेदो लाला कृमिश्चैव सर्वथैव न जायते ॥ ३\।५३॥कफपित्तानिलाश्चैव साधकस्य कलेवरे ।तस्मिन्काले साधकस्य भोज्येष्वनियमग्रहः ॥ ३\।५४॥अत्यल्पं बहुधा भुक्त्वा योगी न व्यथते हि सः ।अथाभ्यासवशाद्योगी भूचरीं सिद्धिमाप्नुयात् ।यथा दर्दुरजन्तूनां गतिः स्यात्पाणिताडनात् ॥ ३\।५५॥सन्त्यत्र बहवो विघ्ना दारुणा दुर्निवारणाः ।तथापि साधयेद्योगी प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ ३\।५६॥ततो रहस्युपाविष्टः साधकः संयतेन्द्रियः ।प्रणवं प्रजपेद्दीर्घं विघ्नानां नाशहेतवे ॥ ३\।५७॥पूर्वार्जितानि कर्माणि प्राणायामेन निश्चितम् ।नाशयेत्साधको धीमानिहलोकोद्भवानि च ॥ ३\।५८॥पूर्वाजितानि पापानि पुण्यानि विविधानि च ।नाशयेत्षोडशप्राणायामेन योगि पुङ्गवः ॥ ३\।५९॥पापतूलचयानाहो प्रलयेत्प्रलयाग्निना । (प्रदहेत्प्रलयाग्निना)ततः पापविनिर्मुक्तः पश्चात्पुण्यानि नाशयेत् ॥ ३\।६०॥प्राणायामेन योगीन्द्रो लब्ध्वैश्वर्याष्टकानि वै ।पापपुण्योदधिं तीर्त्वा त्रैलोक्यचरतामियात् ॥ ३\।६१॥ततोऽभ्यासक्रमेणैव घटिकात्रितयं भवेत् ।येन स्यात्सकलासिद्धिर्योगिनः स्वेप्सिता ध्रुवम् ॥ ३\।६२॥वाक्सिधिः कामचारित्वं दूरदृष्टिस्तथैव च ।दूरश्रुतिः सूक्ष्मदृष्टिः परकायप्रवेशनम् ॥ ३\।६३॥विण्मूत्रलेपने स्वर्णमदृश्यकरणं तथा ।भवन्त्येतानि सर्वाणि खेचरत्वं च योगिनाम् ॥ ३\।६४॥यदा भवेद्धटावस्था पवनाभ्यासने परा ।तदा संसारचक्रेऽस्मिन्नास्ति यन्न साधयेत् ॥ ३\।६५॥ (सधारयेत्)प्राणापाननादबिन्दु जीवात्मपरमात्मनः ।(प्राणापाननादबिन्दू जीवात्मपरमात्मनोः)मिलित्वा घटते यस्मात्तस्माद्वै घट उच्यते ॥ ३\।६६॥याममात्रं यदा धर्तुं समर्थः स्यात्तदाद्भुतः ।प्रत्याहारस्तदैव स्यान्नान्तरा भवति ध्रुवम् ॥ ३\।६७॥यं यं जानाति योगीन्द्रस्तं तमात्मेति भावयेत् ।यैरिन्द्रियैर्यद्विधानस्तदिन्द्रियजयो भवेत् ॥ ३\।६८॥याममात्रं यदा पूर्णं भवेदभ्यासयोगतः ।एकवारं प्रकुर्वीत तदा योगी च कुम्भकम् ॥ ३\।६९॥ (प्रकुर्तीत)दण्डाष्टकं यदा वायुर्निश्चलो योगिनो भवेत् ।स्वसामर्थ्यात्तदाङ्गुष्ठे तिष्ठेद्वातुलवत्सुधीः ॥ ३\।७०॥ततः परिचयावस्था योगिनोऽभ्यासतो भवेत् ।यदा वायुश्चन्द्रसूर्यं त्यक्त्वा तिष्ठति निश्चलम् ।वायुः परिचितो वायुः सुषुम्णा व्योम्नि सञ्चरेत् ॥ ३\।७१॥ (सुषुम्ना)क्रियाशक्तिं गृहीत्वैव चक्रान्भित्त्वा सुनिश्चितम् ॥ ३\।७२॥यदा परिचयावस्था भवेदभ्यासयोगतः ।त्रिकूटं कर्मणां योगी तदा पश्यति निश्चितम् ॥ ३\।७३॥ततश्च कर्मकूटानि प्रणवेन विनाशयेत् ।स योगी कर्मभोगाय कायव्यूहं समाचरेत् ॥ ३\।७४॥अस्मिन्काले महायोगी पञ्चधा धारणं चरेत् ।येन भूरादिसिद्धिः स्यात्ततो भूतभयापहा ॥ ३\।७५॥आधारे घटिकाः पञ्च लिङ्गस्थाने तथैव च ।तदूर्ध्वं घटिकाः पञ्च नाभिहृन्मध्यके तथा ॥ ३\।७६॥भ्रूमध्योर्ध्वं तथा पञ्च घटिका धारयेत्सुधीः ।तथा भूरादिना नष्टो योगीन्द्रो न भवेत्खलु ॥ ३\।७७॥मेधावी सर्वभूतानां धारणां यः समभ्यसेत् ।शतब्रह्ममृतेनापि मृत्युस्तस्य न विद्यते ॥ ३\।७८॥ततोऽभ्यासक्रमेणैव निष्पत्तिर्योगिनो भवेत् ।अनादिकर्मबीजानि येन तीर्त्वाऽमृतं पिबेत् ॥ ३\।७९॥यदा निष्पत्तिर्भवति समाधेः स्वेनकर्मणा ।जीवन्मुक्तस्य शान्तस्य भवेद्धीरस्य योगिनः ॥ ३\।८०॥यदा निष्पत्तिसम्पन्नः समाधिः स्वेच्छया भवेत् ॥ ३\।८१॥गृहीत्वा चेतनां वायुः क्रियाशक्तिं च वेगवान् ।सर्वान्चक्रान्विजित्वा च ज्ञानशक्तौ विलीयते ॥ ३\।८२॥ (सर्वांश्चक्रान्विजित्वा)इदानीं क्लेशहान्यर्थं वक्तव्यं वायुसाधनम् ।येन संसारचक्रेऽस्मिन् रोगहानिर्भवेद्ध्रुवम् ॥ ३\।८३॥ (संसारचक्रेस्मिन्)रसनां तालुमूले यः स्थापयित्वा विचक्षणः ।पिबेत्प्राणानिलं तस्य रोगाणां सङ्क्षयो भवेत् ॥ ३\।८४॥काकचञ्च्वा पिबेद्वायुं शीतलं यो विचक्षणः ।प्राणापानविधानज्ञः स भवेन्मुक्तिभाजनः ॥ ३\।८५॥सरसं यः पिबेद्वायुं प्रत्यहं विधिना सुधीः ।नश्यन्ति योगिनस्तस्य श्रमदाहजरामयाः ॥ ३\।८६॥रसनामूर्ध्वगां कृत्वा यश्चन्द्रे सलिलं पिबेत् ।मासमात्रेण योगीन्द्रो मृत्युञ्जयति निश्चितम् ॥ ३\।८७॥राजदन्तबिलं गाढं सम्पीड्य विधिना पिबेत् ।ध्यात्वा कुण्डलिनीं देवीं षण्मासेन कविर्भवेत् ॥ ३\।८८॥काकचञ्च्वा पिबेद्वायुं सन्ध्ययोरुभयोरपि ।कुण्डलिन्या मुखे ध्यात्वा क्षयरोगस्य शान्तये ॥ ३\।८९॥अहर्निशं पिबेद्योगी काकचञ्च्वा विचक्षणः ।पिबेत्प्राणानिलं तस्य रोगाणां सङ्क्षयो भवेत् । (रोगानां)दूरश्रुतिर्दूरदृष्टिस्तथा स्याद्दर्शनं खलु ॥ ३\।९०॥दन्तैर्दन्तान्समापीड्य पिबेद्वायुं शनैः शनैः । (दन्तेदन्तान्समापीड्य)ऊर्ध्वजिह्वः सुमेधावी मृत्युञ्जयति सोऽचिरात् ॥ ३\।९१॥ (मृत्युं जयति सोचिरात्)षण्मासमात्रमभ्यासं यः करोति दिने दिने ।सर्वपापविनिर्मुक्तो रोगान्नाशयते हि सः ॥ ३\।९२॥संवत्सरकृताभ्यासान्मृत्युञ्जयति जयति निश्चितम् ।(संवत्सरकृताभ्यासाद्भैरवो भवति ध्रुवम् ।)तस्मादतिप्रयत्नेन साधयेद्योगसाधकः ॥ ३\।९३॥वर्षत्रयकृताभ्यासाद्भैरवो भवति ध्रुवम् ।अणिमादिगुणान्लब्ध्वा जितभूतगणः स्वयम् ॥ ३\।९४॥रसनामूर्ध्वगां कृत्वा क्षणार्धं यदि तिष्ठति । (रसनामूर्ध्द्वगां)क्षणेन मुच्यते योगी व्याधिमृत्युजरादिभिः ॥ ३\।९५॥रसनां प्राणसंयुक्तां पीड्यमानां विचिन्तयेत् ।न तस्य जायते मृत्युः सत्यं सत्यं मयोदितम् ॥ ३\।९६॥एवमभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः ।न क्षुधा न तृषा निद्रा नैव मूर्च्छा प्रजायते ॥ ३\।९७॥अनेनैव विधानेन योगीन्द्रोऽवनिमण्डले ।भवेत्स्वच्छन्दचारी च सर्वापत्परिवर्जितः ॥ ३\।९८॥न तस्य पुनरावृत्तिर्मोदते ससुरैरपि ।पुण्यपापैर्न लिप्येत एतदाचरेणन सः ॥ ३\।९९॥ (एतदाक्षरणेन)चतुरशीत्यासनानि सन्ति नानाविधानि च ।तेभ्यश्चतुष्कमादाय मयोक्तानि ब्रवीम्यहम् ।सिद्धासनं ततः पद्मासनञ्चोग्रं च स्वस्तिकम् ॥ ३\।१००॥सिद्धासनकथनम् ।योनिं सम्पीड्य यत्नेन पादमूलेन साधकः ।मेढ्रोपरि पादमूलं विन्यसेद्योगवित्सदा ॥ ३\।१०१॥ऊर्ध्वं निरीक्ष्य भ्रूमध्यं निश्चलः संयतेन्द्रियः ।विशेषोऽवक्रकायश्च रहस्युद्वेगवर्जितः ॥ ३\।१०२॥एतत्सिद्धासनं ज्ञेयं सिद्धानां सिद्धिदायकम् ।येनाभ्यासवशाच्छीघ्रं योगनिष्पत्तिमाप्नुयात् ॥ ३\।१०३॥सिद्धासनं सदासेव्यं पवनाभ्यासिना परम् ।येन संसारमुत्सृज्य लभते परमां गतिम् ॥ ३\।१०४॥नातः परतरं गुह्यमासनं विद्यते भुवि ।येनानुध्यानमात्रेण योगी पापाद्विमुच्यते ॥ ३\।१०५॥पद्मासनकथनम् ।उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरुसंस्थौ प्रयत्नतः ।ऊरुमध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा तु तादृशौ ॥ ३\।१०६॥नासाग्रे विन्यसेद्दृष्टिं दन्तमूलञ्च जिह्वया ।उत्तोल्य चिबुकं वक्ष उत्थाप्य पवनं शनैः ॥ ३\।१०७॥यथाशक्त्या समाकृष्य पूरयेदुदरं शनैः ।यथा शक्त्यैव पश्चात्तु रेचयेदविरोधतः ॥ ३\।१०८॥इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम् ।दुर्लभं येन केनापि धीमता लभ्यते परम् ॥ ३\।१०९॥अनुष्ठाने कृते प्राणः समश्चलति तत्क्षणात् ।भवेदभ्यासने सम्यक्साधकस्य न संशयः ॥ ३\।११०॥पद्मासने स्थितो योगी प्राणापानविधानतः ।पूरयेत्स विमुक्तः स्यात्सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ ३\।१११॥उग्रासनकथनम् ।प्रसार्य चरणद्वन्द्वं परस्परमसंयुतम् ।स्वपाणिभ्यां दृढं धृत्वा जानूपरि शिरोन्यसेत् ॥ ३\।११२॥आसनोग्रमिदं प्रोक्तं भवेदनिलदीपनम् ।देहावसानहरणं पश्चिमोत्तानसंज्ञकम् ॥ ३\।११३॥य एतदासनं श्रेष्ठं प्रत्यहं साधयेत्सुधीः ।वायुः पश्चिममार्गेण तस्य सञ्चरति ध्रुवम् ॥ ३\।११४॥एतदभ्यासशीलानां सर्वसिद्धिः प्रजायते ।तस्माद्योगी प्रयत्नेन साधयेत्सिद्धमात्मनः ॥ ३\।११५॥गोपनीयं प्रयत्नेन न देयं यस्य कस्यचित् ।येन शीघ्रं मरुत्सिद्धिर्भवेद्दुःखौघनाशिनी ॥ ३\।११६॥स्वस्तिकासनकथनम् ।जानूर्वोरन्तरे सम्यग्धृत्वा पादतले उभे ।समकायः सुखासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते ॥ ३\।११७॥अनेन विधिना योगी मारुतं साधयेत्सुधीः ।देहे न क्रमते व्याधिस्तस्य वायुश्च सिद्।ह्ध्यति ॥ ३\।११८॥सुखासनमिदं प्रोक्तं सर्वदुःखप्रणाशनम् ।स्वस्तिकं योगिभिर्गोप्यं स्वस्तीकरणमुत्तमम् ॥ ३\।११९॥इति श्रीशिवसंहितायां हरगौरीसंवादे योगशास्त्रेयोगाभ्यासतत्त्वकथनं नाम तृतीयपटलः समाप्तः । ३।

atha yogānuṣṭhānapaddhatiryogābhyāsavarṇanam |hṛdyasti paṅkajaṃ divyaṃ divyaliṅgena bhūṣitam | (hṛdayasti)kādiṭhāntākṣaropetaṃ dvādaśārṇavibhūṣitam || 3\|1||prāṇo vasati tatraiva vāsanābhiralaṅkṛtaḥ |anādikarmasaṃśliṣṭaḥ prāpyāhaṅkārasaṃyutaḥ || 3\|2||prāṇasya vṛttibhedena nāmāni vividhāni ca |vartante tāni sarvāṇi kathituṃ naiva śakyate || 3\|3||prāṇo'pānaḥ samānaścodāno vyānaśca pañcamaḥ |nāgaḥ kūrmaśca kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ || 3\|4|| (kṛkaro)daśa nāmāni mukhyāni mayoktānīha śāstrake |kurvanti te'tra kāryāṇi preritāni svakarmabhiḥ || 3\|5||atrāpi vāyavaḥ pañca mukhyāḥ syurdaśataḥ punaḥ | (syurdarśitāḥ)tatrāpi śreṣṭhakartārau prāṇāpānau mayoditau || 3\|6|| (śreṣṭhakarttārau)hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhimaṇḍale |udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvaśarīragaḥ || 3\|7||nāgādivāyavaḥ pañca te kurvanti ca vigrahe |udgāronmīlanaṃ kṣutṛḍjṛmbhā hikkā ca pañcamaḥ || 3\|8||anena vidhinā yo vai brahmāṇḍaṃ vetti vigraham |sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim || 3\|9||adhunā kathayiṣyāmi kṣipraṃ yogasya siddhaye |yajjñātvā nāvasīdanti yogino yogasādhane || 3\|10||bhavedvīryavatī vidyā guruvaktrasamudbhavā |anyathā phalahīnā syānnirvīryāpyatiduḥkhadā || 3\|11||guruṃ santoṣya yatnena ye vai vidyāmupāsate |avalambena vidyāyāstasyāḥ phalamavāpnuyāt || 3\|12|| (phalamavāpnuyuḥ)guruḥ pitā gururmātā gururdevo na saṃśayaḥ |karmaṇā manasā vācā tasmātsarvaiḥ prasevyate || 3\|13||guruprasādataḥ sarvaṃ labhyate śubhamātmanaḥ |tasmātsevyo gururnityamanyathā na śubhaṃ bhavet || 3\|14||pradakṣiṇātrayaṃ kṛtvā spṛṣṭvā savyena pāṇinā |aṣṭāṅgena namaskuryādgurupādasaroruham || 3\|15||śraddhayātmavatāṃ puṃsāṃ siddhirbhavati niścitā | (nānyathā)anyeṣāñca na siddhiḥ syāttasmādyatnena sādhayet || 3\|16||na bhavetsaṅgayuktānāṃ tathā'viśvāsināmapi |gurupūjāvihīnānāṃ tathā ca bahusaṅginām || 3\|17||mithyāvādaratānāṃ ca tathā niṣṭhurabhāṣiṇām |gurusantoṣahīnānāṃ na siddhiḥ syātkadācana || 3\|18||phaliṣyatīti viśvāsaḥ siddheḥ prathamalakṣaṇam |dvitīyaṃ śraddhayā yuktaṃ tṛtīyaṃ gurupūjanam || 3\|19||caturthaṃ samatābhāvaṃ pañcamendriyanigraham |ṣaṣṭhaṃ ca pramitāhāraṃ saptamaṃ naiva vidyate || 3\|20||yogopadeśaṃ samprāpya labdhvā yogavidaṃ gurum |gurūpadiṣṭavidhinā dhiyā niścitya sādhayet || 3\|21||suśobhane maṭhe yogī padmāsanasamanvitaḥ |āsanopari saṃviśya pavanābhyāsamācaret || 3\|22||samakāyaḥ prāñjaliśca praṇamya ca gurūn sudhīḥ |dakṣe vāme ca vighneśaṃ kṣetrapālāmbikāṃ punaḥ || 3\|23||tataśca dakṣāṅguṣṭhena nirud|hdhya piṅgalāṃ sudhīḥ |iḍayā pūrayedvāyuṃ yathāśaktyā tu kumbhayet || 3\|24||tatastyaktvā piṅgalayāśanaireva na vegataḥ |punaḥ piṅgalayāpūrya yathāśaktyā tu kumbhayet || 3\|25|| (yathāśakti)iḍayā recayedvāyuṃ na vegena śanaiḥ śanaiḥ |idaṃ yogavidhānena kuryādviṃśatikumbhakān |sarvadvandvavinirmuktaḥ pratyahaṃ vigatālasaḥ || 3\|26||prātaḥkāle ca madhyāhne sūryāste cārddharātrake |kuryādevaṃ caturvāraṃ kāleṣveteṣu kumbhakān || 3\|27||itthaṃ māsatrayaṃ kuryādanālasyo dine dine | (māsadvayaṃ)tato nāḍīviśuddhiḥ syādavilambena niścitam || 3\|28||yadā tu nāḍīśuddhiḥ syādyoginastattvadarśinaḥ |tadā vidhvastadoṣaśca bhavedārambhasambhavaḥ || 3\|29||cihnāni yogino dehe dṛśyante nāḍiśuddhitaḥ |kathyante tu samastānyaṅgāni saṅkṣepato mayā || 3\|30||samakāyaḥ sugandhiśca sukāntiḥ svarasādhakaḥ || 3\|31||ārambhaghaṭakaścaiva yathā paricayastadā |niṣpattiḥ sarvayogeṣu yogāvasthā bhavanti tāḥ || 3\|32||ārambhaḥ kathito'smābhiradhunā vāyusiddhaye |aparaḥ kathyate paścāt sarvaduḥkhaughanāśanaḥ || 3\|33||prauḍhavahniḥ subhogī ca sukhīsarvāṅgasundaraḥ |sampūrṇahṛdayo yogī sarvotsāhabalānvitaḥ |jāyate yogino'vaśyametatsarvaṃ kalevare || 3\|34|| (yogino'vaśyamete sarvakalevare)atha varjyaṃ pravakṣyāmi yogavighnakaraṃ param |yena saṃsāraduḥkhābdhiṃ tīrtvā yāsyanti yogina || 3\|35||āmlaṃ rūkṣaṃ tathā tīkṣṇaṃ lavaṇaṃ sārṣapaṃ kaṭum | (kakṣaṃ)bahulaṃ bhramaṇaṃ prātaḥ snānaṃ tailavidāhakam || 3\|36||steyaṃ hiṃsāṃ janadveṣañcāhaṅkāramanārjavam |upavāsamasatyañca mohañca prāṇipīḍanam || 3\|37|| (mokṣañca)strīsaṅgamagnisevāṃ ca bahvālāpaṃ priyāpriyam |atīva bhojanaṃ yogī tyajedetāni niścitam || 3\|38||upāyaṃ ca pravakṣyāmi kṣipraṃ yogasya siddhaye |gopanīyaṃ sādhakānāṃ yena siddhirbhavetkhalu || 3\|39||ghṛtaṃ kṣīraṃ ca miṣṭānnaṃ tāmbūlaṃ cūrṇavarjitam |karpūraṃ niṣṭhuraṃ miṣṭaṃ sumaṭhaṃ sūkṣmarandhrakam || 3\|40|| (nistuṣaṃ) (sūkṣmavastrakam)siddhāntaśravaṇaṃ nityaṃ vairāgyagṛhasevanam |nāmasaṅkīrtanaṃ viṣṇoḥ sunādaśravaṇaṃ param || 3\|41|| (susādaśravaṇe)dhṛtiḥ kṣamā tapaḥ śaucaṃ hrīrmatirgurusevanam |sadaitāni paraṃ yogī niyamāni samācaret || 3\|42|| (sadaitāṃśca) (niyamāṃśca)anile'rkapraveśe ca bhoktavyaṃ yogibhiḥ sadā |vāyau praviṣṭe śaśini śayanaṃ sādhakottamaiḥ || 3\|43||sadyo bhukte'pi kṣudhite nābhyāsaḥ kriyate budhaiḥ |abhyāsakāle prathamaṃ kuryātkṣīrājyabhojanam || 3\|44||tato'bhyāse sthirībhūte na tādṛṅniyamagrahaḥ |abhyāsinā vibhoktavyaṃ stokaṃ stokamanekadhā || 3\|45||pūrvoktakāle kuryāttu kumbhakānprativāsare |tato yatheṣṭā śaktiḥ syādyogino vāyudhāraṇe || 3\|46||yatheṣṭaṃ dhāraṇādvāyoḥ kumbhakaḥ sidhyati dhruvam |kevale kumbhake siddhe kiṃ na syādiha yoginaḥ || 3\|47||svedaḥ sañjāyate dehe yoginaḥ prathamodyame || 3\|48||yadā sañjāyate svedo mardanaṃ kārayetsudhīḥ |anyathā vigrahe dhāturnaṣṭo bhavati yoginaḥ || 3\|49||dvitīye hi bhavetkampo dārdurī madhyame mataḥ | (matā)tato'dhikatarābhyāsādgaganecarasādhakaḥ || 3\|50||yogī padmāsanastho'pi bhuvamutsṛjya vartate |vāyusiddhistadā jñeyā saṃsāradhvāntanāśinī || 3\|51||tāvatkālaṃ prakurvīta yogoktaniyamagraham |alpanidrā purīṣaṃ ca stokaṃ mūtraṃ ca jāyate || 3\|52||arogitvamadīnatvaṃ yoginastattvadarśinaḥ |svedo lālā kṛmiścaiva sarvathaiva na jāyate || 3\|53||kaphapittānilāścaiva sādhakasya kalevare |tasminkāle sādhakasya bhojyeṣvaniyamagrahaḥ || 3\|54||atyalpaṃ bahudhā bhuktvā yogī na vyathate hi saḥ |athābhyāsavaśādyogī bhūcarīṃ siddhimāpnuyāt |yathā dardurajantūnāṃ gatiḥ syātpāṇitāḍanāt || 3\|55||santyatra bahavo vighnā dāruṇā durnivāraṇāḥ |tathāpi sādhayedyogī prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi || 3\|56||tato rahasyupāviṣṭaḥ sādhakaḥ saṃyatendriyaḥ |praṇavaṃ prajapeddīrghaṃ vighnānāṃ nāśahetave || 3\|57||pūrvārjitāni karmāṇi prāṇāyāmena niścitam |nāśayetsādhako dhīmānihalokodbhavāni ca || 3\|58||pūrvājitāni pāpāni puṇyāni vividhāni ca |nāśayetṣoḍaśaprāṇāyāmena yogi puṅgavaḥ || 3\|59||pāpatūlacayānāho pralayetpralayāgninā | (pradahetpralayāgninā)tataḥ pāpavinirmuktaḥ paścātpuṇyāni nāśayet || 3\|60||prāṇāyāmena yogīndro labdhvaiśvaryāṣṭakāni vai |pāpapuṇyodadhiṃ tīrtvā trailokyacaratāmiyāt || 3\|61||tato'bhyāsakrameṇaiva ghaṭikātritayaṃ bhavet |yena syātsakalāsiddhiryoginaḥ svepsitā dhruvam || 3\|62||vāksidhiḥ kāmacāritvaṃ dūradṛṣṭistathaiva ca |dūraśrutiḥ sūkṣmadṛṣṭiḥ parakāyapraveśanam || 3\|63||viṇmūtralepane svarṇamadṛśyakaraṇaṃ tathā |bhavantyetāni sarvāṇi khecaratvaṃ ca yoginām || 3\|64||yadā bhaveddhaṭāvasthā pavanābhyāsane parā |tadā saṃsāracakre'sminnāsti yanna sādhayet || 3\|65|| (sadhārayet)prāṇāpānanādabindu jīvātmaparamātmanaḥ |(prāṇāpānanādabindū jīvātmaparamātmanoḥ)militvā ghaṭate yasmāttasmādvai ghaṭa ucyate || 3\|66||yāmamātraṃ yadā dhartuṃ samarthaḥ syāttadādbhutaḥ |pratyāhārastadaiva syānnāntarā bhavati dhruvam || 3\|67||yaṃ yaṃ jānāti yogīndrastaṃ tamātmeti bhāvayet |yairindriyairyadvidhānastadindriyajayo bhavet || 3\|68||yāmamātraṃ yadā pūrṇaṃ bhavedabhyāsayogataḥ |ekavāraṃ prakurvīta tadā yogī ca kumbhakam || 3\|69|| (prakurtīta)daṇḍāṣṭakaṃ yadā vāyurniścalo yogino bhavet |svasāmarthyāttadāṅguṣṭhe tiṣṭhedvātulavatsudhīḥ || 3\|70||tataḥ paricayāvasthā yogino'bhyāsato bhavet |yadā vāyuścandrasūryaṃ tyaktvā tiṣṭhati niścalam |vāyuḥ paricito vāyuḥ suṣumṇā vyomni sañcaret || 3\|71|| (suṣumnā)kriyāśaktiṃ gṛhītvaiva cakrānbhittvā suniścitam || 3\|72||yadā paricayāvasthā bhavedabhyāsayogataḥ |trikūṭaṃ karmaṇāṃ yogī tadā paśyati niścitam || 3\|73||tataśca karmakūṭāni praṇavena vināśayet |sa yogī karmabhogāya kāyavyūhaṃ samācaret || 3\|74||asminkāle mahāyogī pañcadhā dhāraṇaṃ caret |yena bhūrādisiddhiḥ syāttato bhūtabhayāpahā || 3\|75||ādhāre ghaṭikāḥ pañca liṅgasthāne tathaiva ca |tadūrdhvaṃ ghaṭikāḥ pañca nābhihṛnmadhyake tathā || 3\|76||bhrūmadhyordhvaṃ tathā pañca ghaṭikā dhārayetsudhīḥ |tathā bhūrādinā naṣṭo yogīndro na bhavetkhalu || 3\|77||medhāvī sarvabhūtānāṃ dhāraṇāṃ yaḥ samabhyaset |śatabrahmamṛtenāpi mṛtyustasya na vidyate || 3\|78||tato'bhyāsakrameṇaiva niṣpattiryogino bhavet |anādikarmabījāni yena tīrtvā'mṛtaṃ pibet || 3\|79||yadā niṣpattirbhavati samādheḥ svenakarmaṇā |jīvanmuktasya śāntasya bhaveddhīrasya yoginaḥ || 3\|80||yadā niṣpattisampannaḥ samādhiḥ svecchayā bhavet || 3\|81||gṛhītvā cetanāṃ vāyuḥ kriyāśaktiṃ ca vegavān |sarvāncakrānvijitvā ca jñānaśaktau vilīyate || 3\|82|| (sarvāṃścakrānvijitvā)idānīṃ kleśahānyarthaṃ vaktavyaṃ vāyusādhanam |yena saṃsāracakre'smin rogahānirbhaveddhruvam || 3\|83|| (saṃsāracakresmin)rasanāṃ tālumūle yaḥ sthāpayitvā vicakṣaṇaḥ |pibetprāṇānilaṃ tasya rogāṇāṃ saṅkṣayo bhavet || 3\|84||kākacañcvā pibedvāyuṃ śītalaṃ yo vicakṣaṇaḥ |prāṇāpānavidhānajñaḥ sa bhavenmuktibhājanaḥ || 3\|85||sarasaṃ yaḥ pibedvāyuṃ pratyahaṃ vidhinā sudhīḥ |naśyanti yoginastasya śramadāhajarāmayāḥ || 3\|86||rasanāmūrdhvagāṃ kṛtvā yaścandre salilaṃ pibet |māsamātreṇa yogīndro mṛtyuñjayati niścitam || 3\|87||rājadantabilaṃ gāḍhaṃ sampīḍya vidhinā pibet |dhyātvā kuṇḍalinīṃ devīṃ ṣaṇmāsena kavirbhavet || 3\|88||kākacañcvā pibedvāyuṃ sandhyayorubhayorapi |kuṇḍalinyā mukhe dhyātvā kṣayarogasya śāntaye || 3\|89||aharniśaṃ pibedyogī kākacañcvā vicakṣaṇaḥ |pibetprāṇānilaṃ tasya rogāṇāṃ saṅkṣayo bhavet | (rogānāṃ)dūraśrutirdūradṛṣṭistathā syāddarśanaṃ khalu || 3\|90||dantairdantānsamāpīḍya pibedvāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ | (dantedantānsamāpīḍya)ūrdhvajihvaḥ sumedhāvī mṛtyuñjayati so'cirāt || 3\|91|| (mṛtyuṃ jayati socirāt)ṣaṇmāsamātramabhyāsaṃ yaḥ karoti dine dine |sarvapāpavinirmukto rogānnāśayate hi saḥ || 3\|92||saṃvatsarakṛtābhyāsānmṛtyuñjayati jayati niścitam |(saṃvatsarakṛtābhyāsādbhairavo bhavati dhruvam |)tasmādatiprayatnena sādhayedyogasādhakaḥ || 3\|93||varṣatrayakṛtābhyāsādbhairavo bhavati dhruvam |aṇimādiguṇānlabdhvā jitabhūtagaṇaḥ svayam || 3\|94||rasanāmūrdhvagāṃ kṛtvā kṣaṇārdhaṃ yadi tiṣṭhati | (rasanāmūrdhdvagāṃ)kṣaṇena mucyate yogī vyādhimṛtyujarādibhiḥ || 3\|95||rasanāṃ prāṇasaṃyuktāṃ pīḍyamānāṃ vicintayet |na tasya jāyate mṛtyuḥ satyaṃ satyaṃ mayoditam || 3\|96||evamabhyāsayogena kāmadevo dvitīyakaḥ |na kṣudhā na tṛṣā nidrā naiva mūrcchā prajāyate || 3\|97||anenaiva vidhānena yogīndro'vanimaṇḍale |bhavetsvacchandacārī ca sarvāpatparivarjitaḥ || 3\|98||na tasya punarāvṛttirmodate sasurairapi |puṇyapāpairna lipyeta etadācareṇana saḥ || 3\|99|| (etadākṣaraṇena)caturaśītyāsanāni santi nānāvidhāni ca |tebhyaścatuṣkamādāya mayoktāni bravīmyaham |siddhāsanaṃ tataḥ padmāsanañcograṃ ca svastikam || 3\|100||siddhāsanakathanam |yoniṃ sampīḍya yatnena pādamūlena sādhakaḥ |meḍhropari pādamūlaṃ vinyasedyogavitsadā || 3\|101||ūrdhvaṃ nirīkṣya bhrūmadhyaṃ niścalaḥ saṃyatendriyaḥ |viśeṣo'vakrakāyaśca rahasyudvegavarjitaḥ || 3\|102||etatsiddhāsanaṃ jñeyaṃ siddhānāṃ siddhidāyakam |yenābhyāsavaśācchīghraṃ yoganiṣpattimāpnuyāt || 3\|103||siddhāsanaṃ sadāsevyaṃ pavanābhyāsinā param |yena saṃsāramutsṛjya labhate paramāṃ gatim || 3\|104||nātaḥ parataraṃ guhyamāsanaṃ vidyate bhuvi |yenānudhyānamātreṇa yogī pāpādvimucyate || 3\|105||padmāsanakathanam |uttānau caraṇau kṛtvā ūrusaṃsthau prayatnataḥ |ūrumadhye tathottānau pāṇī kṛtvā tu tādṛśau || 3\|106||nāsāgre vinyaseddṛṣṭiṃ dantamūlañca jihvayā |uttolya cibukaṃ vakṣa utthāpya pavanaṃ śanaiḥ || 3\|107||yathāśaktyā samākṛṣya pūrayedudaraṃ śanaiḥ |yathā śaktyaiva paścāttu recayedavirodhataḥ || 3\|108||idaṃ padmāsanaṃ proktaṃ sarvavyādhivināśanam |durlabhaṃ yena kenāpi dhīmatā labhyate param || 3\|109||anuṣṭhāne kṛte prāṇaḥ samaścalati tatkṣaṇāt |bhavedabhyāsane samyaksādhakasya na saṃśayaḥ || 3\|110||padmāsane sthito yogī prāṇāpānavidhānataḥ |pūrayetsa vimuktaḥ syātsatyaṃ satyaṃ vadāmyaham || 3\|111||ugrāsanakathanam |prasārya caraṇadvandvaṃ parasparamasaṃyutam |svapāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ dhṛtvā jānūpari śironyaset || 3\|112||āsanogramidaṃ proktaṃ bhavedaniladīpanam |dehāvasānaharaṇaṃ paścimottānasaṃjñakam || 3\|113||ya etadāsanaṃ śreṣṭhaṃ pratyahaṃ sādhayetsudhīḥ |vāyuḥ paścimamārgeṇa tasya sañcarati dhruvam || 3\|114||etadabhyāsaśīlānāṃ sarvasiddhiḥ prajāyate |tasmādyogī prayatnena sādhayetsiddhamātmanaḥ || 3\|115||gopanīyaṃ prayatnena na deyaṃ yasya kasyacit |yena śīghraṃ marutsiddhirbhavedduḥkhaughanāśinī || 3\|116||svastikāsanakathanam |jānūrvorantare samyagdhṛtvā pādatale ubhe |samakāyaḥ sukhāsīnaḥ svastikaṃ tatpracakṣate || 3\|117||anena vidhinā yogī mārutaṃ sādhayetsudhīḥ |dehe na kramate vyādhistasya vāyuśca sid|hdhyati || 3\|118||sukhāsanamidaṃ proktaṃ sarvaduḥkhapraṇāśanam |svastikaṃ yogibhirgopyaṃ svastīkaraṇamuttamam || 3\|119||iti śrīśivasaṃhitāyāṃ haragaurīsaṃvāde yogaśāstreyogābhyāsatattvakathanaṃ nāma tṛtīyapaṭalaḥ samāptaḥ | 3|

अथ मुद्राकथनम् ।आदौ पूरक योगेन स्वाधारे पूरयेन्मनः ।गुदमेढ्रान्तरे योनिस्तामाकुञ्च्य प्रवर्तते ॥ ४\।१॥योनिमुद्राकथनम् ।ब्रह्मयोनिगतं ध्यात्वा कामं कन्दुकसन्निभम् ।सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् ॥ ४\।२॥तस्योर्ध्वं तु शिखासूक्ष्मा चिद्रूपा परमाकला ।तया सहितमात्मानमेकीभूतं विचिन्तयेत् ॥ ४\।३॥गच्छति ब्रह्ममार्गेण लिङ्गत्रयक्रमेण वै ।सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् ॥ ४\।४॥अमृतं तद्धि स्वर्गस्थं परमानन्दलक्षणम् ।श्वेतरक्तं तेजसाढ्यं सुधाधाराप्रवर्षिणम् ।पीत्वा कुलामृतं दिव्यं पुनरेव विशेत्कुलम् ॥ ४\।५॥पुनरेव कुलं गच्छेन्मात्रायोगेन नान्यथा ।सा च प्राणसमाख्याता ह्यस्मिंस्तन्त्रे मयोदिता ॥ ४\।६॥पुनः प्रलीयते तस्यां कालाग्न्यादिशिवात्मकम् ।योनिमुद्रा परा ह्येषा बन्धस्तस्याः प्रकीर्तितः ॥ ४\।७॥तस्यास्तु बन्धामत्रेण तन्नास्ति यन्न साधयेत् ॥ ४\।८॥छिन्नरूपास्तु ये मन्त्राः कीलिताः स्तम्भिताश्च ये ।दग्धामन्त्राः शिरोहीना मलिनास्तु तिरस्कृताः ॥ ४\।९॥मन्दा बालास्तथा वृद्धाः प्रौढा यौवनगर्विताः ।भेदिनो भ्रमसंयुक्ताः सप्ताहं मूर्च्छिताश्चये ॥ ४\।१०॥अरिपक्षे स्थिता ये च निर्वीर्याः सत्त्ववर्जिताः ।तथा सत्त्वेन हीनाश्च खण्डिताः शतधाकृताः ॥ ४\।११॥विधिनानेन च संयुक्तः प्रभवन्त्यचिरेण तु । (विधानेन च संयुक्ताः)सिद्धिमोक्षप्रदाः सर्वे गुरुणा विनियोजिताः ॥ ४\।१२॥यद्युच्चरते योगी मन्त्ररूपं शुभाशुभम् ।तत्सिद्धिं समवाप्नोति योनिमुद्रानिबन्धनात् ॥ ४\।१३॥दीक्षयित्वा विधानेन अभिषिञ्च्य सहस्रधा ।ततो मन्त्राधिकारार्थमेषा मुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ४\।१४॥ब्रह्महत्यासहस्राणि त्रैलोक्यमपि घातयेत् ।नासौ लिप्यति पापेन योनिमुद्रानिबन्धनात् ॥ ४\।१५॥गुरुहा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः ।एतैः पापैर्न बध्येत योनिमुद्रानिबन्धनात् ॥ ४\।१६॥तस्मादभ्यासनं नित्यं कर्तव्यं मोक्षकाङ्क्षिभिः ।अभ्यासाज्जायते सिद्धिरभ्यासान्मोक्षमाप्नुयात् ॥ ४\।१७॥संविदं लभतेऽभ्यासाद्योगोभ्यासात्प्रवर्तते ।मुद्राणां सिद्धिरभ्यासादभ्यासाद्वायुसाधनम् ॥ ४\।१८॥कालवञ्चनमभ्यासात्तथा मृत्युञ्जयो भवेत् ।वाक्सिद्धिः कामचारित्वं भवेदभ्यासयोगतः ॥ ४\।१९॥योनिमुद्रा परं गोप्या न देया यस्य कस्यचित् ।सर्वथा नैव दातव्या प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ ४\।२०॥अधुना कथयिष्यामि योगसिद्धिकरं परम् ।गोपनीयं सुसिद्धानां योगं परमदुर्लभम् ॥ ४\।२१॥सुप्ता गुरुप्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली ।तदा सर्वाणि पद्मानि भिद्यन्ते ग्रन्थयोपि च ॥ ४\।२२॥तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुमीश्वरीम् ।ब्रह्मरन्ध्रमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥ ४\।२३॥महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी ।जालन्धरो मूलबन्धो विपरीतकृतिस्तथा ॥ ४\।२४॥उड्डानं चैव वज्रोणी दशमे शक्तिचालनम् ।इदं हि मुद्रादशकं मुद्राणामुत्तमोत्तमम् ॥ ४\।२५॥महामुद्राकथनम् ।महामुद्रां प्रवक्ष्यामि तन्त्रेऽस्मिन्ममवल्लभे ।यां प्राप्य सिद्धाः सिद्धिं च कपिलाद्याः पुरागताः ॥ ४\।२६॥अपसव्येन सम्पीड्य पादमूलेन सादरम् ।गुरूपदेशतो योनिं गुदमेढ्रान्तरालगाम् ॥ ४\।२७॥सव्यं प्रसारितं पादं धृत्वा पाणियुगेन वै । (प्रसारित पाद)नवद्वाराणि संयम्य चिबुकं हृदयोपरि ॥ ४\।२८॥चित्तं चित्तपथे दत्त्वा प्रभवेद्वायुसाधनम् ।महामुद्राभवेदेषा सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥ ४\।२९॥वामाङ्गेन समभ्यस्य दक्षाङ्गेनाभ्यसेत् पुनः ।प्राणायामं समं कृत्वा योगी नियतमानसः ॥ ४\।३०॥अनेन विधिना योगी मन्दभाग्योऽपि सिध्यति ।सर्वासामेव नाडीनां चालनं बिन्दुमारणम् ॥ ४\।३१॥जीवनन्तु कषायस्य पातकानां विनाशनम् ।कुण्डालीतापनं वायोर्ब्रह्मरन्ध्रप्रवेशनम् ॥ ४\।३२॥सर्वरोगोपशमनं जठराग्निविवर्धनम् ।वपुषा कान्तिममलां जरामृत्युविनाशनम् ॥ ४\।३३॥वाञ्छितार्थफलं सौख्यमिन्द्रियाणाञ्च मारणम् ।एतदुक्तानि सर्वाणि योगारूढस्य योगिनः ।भवेदभ्यासतोऽवश्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ ४\।३४॥गोपनीया प्रयत्नेन मुद्रेयं सुरपूजिते ।यान्तु प्राप्य भवाम्भोधेः पारं गच्छन्ति योगिनः ॥ ४\।३५॥मुद्रा कामदुघा ह्येषा साधकानां मयोदिता ।गुप्ताचारेण कर्तव्या न देया यस्य कस्यचित् ॥ ४\।३६॥महाबन्धकथनम् ।ततः प्रसारितः पादो विन्यस्य तमुरूपरि ॥ ४\।३७॥गुदयोनिं समाकुञ्च्य कृत्वा चापानमूर्ध्वगम् ।योजयित्वा समानेन कृत्वा प्राणमधोमुखम् ॥ ४\।३८॥बन्धयेदूर्ध्वगत्यर्थं प्राणापानेन यः सुधीः ।कथितोऽयं महाबन्धः सिद्धिमार्गप्रदायकः ॥ ४\।३९॥नाडीजालाद्रसव्यूहो मूर्धानं याति योगिनः ।उभाभ्यां साधयेत्पद्भ्यामेकैकं सुप्रयत्नतः ॥ ४\।४०॥भवेदभ्यासतो वायुः सुषुम्णामध्यसङ्गतः ।अनेन वपुषः पुष्टिर्दृढबन्धोऽस्थिपञ्जरे ॥ ४\।४१॥सम्पूर्णहृदयो योगी भवत्न्येतानि योगिनः ।बन्धेनानेन योगीन्द्रः साधयेत्सर्वमीप्सितम् ॥ ४\।४२॥महावेधकथनम् ।अपानप्राणयोरैक्यं कृत्वा त्रिभुवनेश्वरि ।महावेधस्थितो योगी कुक्षिमापूर्य वायुना ।स्फिचौ सन्ताडयेद्धीमान्वेधोऽयं कीर्तितो मया ॥ ४\।४३॥वेधेनानेन संविध्य वायुना योगिपुङ्गवः ।ग्रन्थिं सुषुम्णामार्गेण ब्रह्मग्रन्थिं भिनत्त्यसौ ॥ ४\।४४॥यः करोति सदाभ्यासं महावेधं सुगोपितम् ।वायुसिद्धिर्भवेत्तस्य जरामरणनाशिनी ॥ ४\।४५॥चक्रमधे स्थिता देवाः कम्पन्ति वायुताडनात् ।कुण्डल्यपि महामाया कैलासे सा विलीयते ॥ ४\।४६॥महामुद्रामहाबन्धौ निष्फलौ वेधवर्जितौ । (निष्फलो)तस्माद्योगी प्रयत्नेन करोति त्रितयं क्रमात् ॥ ४\।४७॥एतत्त्रयं प्रयत्नेन चतुर्वारं करोति यः ।षण्मासाभ्यन्तरं मृत्युञ्जयत्येव न संशयः ॥ ४\।४८॥एतत्त्रयस्य माहात्म्यं सिद्धो जानाति नेतरः ।यज्ज्ञात्वा साधकाः सर्वे सिद्धिं सम्यग्लभन्ति वै ॥ ४\।४९॥गोपनीया प्रयत्नेन साधकैः सिद्धिमीप्सुभिः ।अन्यथा च न सिद्धिः स्यान्मुद्राणामेष निश्चयः ॥ ४\।५०॥खेचरीमुद्राकथनम् ।भ्रुवोरन्तर्गतां दृष्टिं विधाय सुदृढां सुधीः ॥ ४\।५१॥ (सुदृढा)उपविश्यासने वज्रे नानोपद्रववर्जितः ।लम्बिकोर्ध्वं स्थिते गर्ते रसनां विपरीतगाम् ॥ ४\।५२॥संयोजयेत्प्रयत्नेन सुधाकूपे विचक्षणः ।मुद्रैषा खेचरी प्रोक्ता भक्तानामनुरोधतः ॥ ४\।५३॥सिद्धीनां जननी ह्येषा मम प्राणाधिकप्रिया ।निरन्तरकृताभ्यासात्पीयूषं प्रत्यहं पिबेत् ।तेन विग्रहसिद्धिः स्यान्मृत्युमातङ्गकेसरी ॥ ४\।५४॥अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।खेचरी यस्य शुद्धा तु स शुद्धो नात्र संशयः ॥ ४\।५५॥क्षणार्धं कुरुते यस्तु तीर्त्वा पापमहार्णवम् ।दिव्यभोगान्प्रभुक्त्वा च सत्कुले स प्रजायते ॥ ४\।५६॥मुद्रैषा खेचरी यस्तु स्वस्थचित्तो ह्यतन्द्रितः ।शतब्रह्मगतेनापि क्षणार्धं मन्यते हि सः ॥ ४\।५७॥गुरूपदेशतो मुद्रां यो वेत्ति खेचरीमिमाम् ।नानापापरतो धीमान् स याति परमां गतिम् ॥ ४\।५८॥सा प्राणसदृशी मुद्रा यस्मिन्कस्मिन्न दीयते । (यस्मै कस्मै न)प्रच्छाद्यते प्रयत्नेन मुद्रेयं सुरपूजिते ॥ ४\।५९॥जालन्धरबन्धकथनम् ।बद्धागलशिराजालं हृदये चिबुकं न्यसेत् ।बन्धोजालन्धरः प्रोक्तो देवानामपि दुर्लभः ॥ ४\।६०॥नाभिस्थवह्निर्जन्तूनां सहस्रकमलच्युतम् ।पिबेत्पीयूषविस्तारं तदर्थं बन्धयेदिमम् ॥ ४\।६१॥बन्धेनानेन पीयूषं स्वयं पिबति बुद्धिमान् ।अमरत्वञ्च सम्प्राप्य मोदते भुवनत्रये ॥ ४\।६२॥जालन्धरो बन्ध एष सिद्धानां सिद्धिदायकः ।अभ्यासः क्रियते नित्यं योगिना सिद्धिमिच्छता ॥ ४\।६३॥मूलबन्धकथनम् ।पादमूलेन सम्पीड्य गुदमार्गेषु यन्त्रितम् ॥ ४\।६४॥बलादपानमाकृष्य क्रमादूर्ध्वं सुचारयेत् ।कल्पितोऽयं मूलबन्धो जरामरणनाशनः ॥ ४\।६५॥अपानप्राणयोरैक्यं प्रकरोत्यधिकल्पितम् ।बन्धेनानेन सुतरां योनिमुद्रा प्रसिद्।ह्ध्यति ॥ ४\।६६॥सिद्धायां योनिमुद्रायां किं न सिद्।ह्ध्यति भूतले ।बन्धस्यास्य प्रसादेन गगने विजितानिलः ।पद्मासने स्थितो योगी भुवमुत्सृज्य वर्तते ॥ ४\।६७॥सुगुप्ते निर्जने देशे बन्धमेनं समभ्यसेत् ।संसारसागरं तर्तुं यदीच्छेद्योगि पुङ्गवः ॥ ४\।६८॥विपरीतकरणीमुद्राकथनम् ।भूतले स्वशिरोदत्त्वा खे नयेच्चरणद्वयम् ।विपरीतकृतिश्चैषा सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥ ४\।६९॥एतद्यः कुरुते नित्यमभ्यासं याममात्रतः ।मृत्युञ्जयति स योगी प्रलयेनापि सीदति ॥ ४\।७०॥ (योगीशः)कुरुतेऽमृतपानं यः सिद्धानां समतामियात् ।स सेव्यः सर्वलोकानां बन्धमेनं करोति यः ॥ ४\।७१॥उड्डयानबन्धकथनम् ।नाभेरूर्ध्वमधश्चापि तानं पश्चिममाचरेत् ।उड्ड्यानबन्ध एष स्यात्सर्वदुःखौघनाशनः ॥ ४\।७२॥उदरे पश्चिमं तानं नाभेरूर्ध्वं तु कारयेत् ।उड्ड्यानाख्योऽत्र बन्धोऽयं मृत्युमातङ्गकेसरी ॥ ४\।७३॥नित्यं यः कुरुते योगी चतुर्वारं दिने दिने ।तस्य नाभेस्तु शुद्धिः स्याद्येन सिद्धो भवेन्मरुत् ॥ ४\।७४॥ (नाभेस्सुशुद्धिः साद्येन)षण्मासमभ्यसन्योगी मृत्युञ्जयति निश्चितम् ।तस्योदराग्निर्ज्वलति रसवृद्धिः प्रजायते ॥ ४\।७५॥अनेन सुतरां सिद्धिर्विग्रहस्य प्रजायते ।रोगाणां सङ्क्षयश्चापि योगिनो भवति ध्रुवम् ॥ ४\।७६॥गुरोर्लब्ध्वा प्रयत्नेन साधयेत्तु विचक्षणः ।निर्जने सुस्थिते देशे बन्धं परमदुर्लभम् ॥ ४\।७७॥वज्रोलीमुद्राकथनम् ।वज्रोलीं कथयिष्यामि संसारध्वान्तनाशिनीम् ।स्वेभक्तेभ्यः समासेन गुह्याद्गुह्यतमामपि ॥ ४\।७८॥स्वेच्छया वर्तमानोऽपि योगोक्तनियमैर्विना ।मुक्तो भवति गार्हस्थो वज्रोल्यभ्यसयोगतः ॥ ४\।७९॥वज्रोल्यभ्यासयोगोऽयं भोगे युक्तेऽपि मुक्तिदः ।तस्मादतिप्रयत्नेन कर्तव्यो योगिभिः सदा ॥ ४\।८०॥आदौ रजः स्त्रियो योन्याः यत्नेन विधिवत्सुधीः ।आकुञ्च्य लिङ्गनालेन स्वशरीरे प्रवेशयेत् ॥ ४\।८१॥स्वकं बिन्दुश्च सम्बन्ध्य लिङ्गचालनमाचरेत् ।दैवाच्चलति चेदूर्ध्वं निबद्धो योनिमुद्रया ॥ ४\।८२॥वाममार्गेऽपि तद्बिन्दुं नीत्वा लिङ्गं निवारयेत् ।क्षणमात्रं योनितो यः पुमांश्चालनमाचरेत् ॥ ४\।८३॥गुरूपदेशतो योगी हुंहुङ्कारेण योनितः ।अपानवायुमाकुञ्चय बलादाकृष्य तद्रजः ॥ ४\।८४॥अनेन विधिना योगी क्षिप्रं योगस्य सिद्धये ।भव्यभुक्कुरुते योगी गुरुपादाब्जपूजकः ॥ ४\।८५॥बिन्दुर्विधुमयो ज्ञेयो रजः सूर्यमयस्तथा ।उभयोर्मेलनं कार्यं स्वशरीरे प्रवेशयेत् ॥ ४\।८६॥अहं बिन्दू रजः शक्तिरुभयोर्मेलनं यदा ।योगिनां साधनावस्था भवेद्दिव्यं वपुस्तदा ॥ ४\।८७॥मरणं बिन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणे ।तस्मादतिप्रयत्नेन कुरुते बिन्दुधारणम् ॥ ४\।८८॥जायते म्रियते लोके बिन्दुना नात्र संशयः ।एतज्ज्ञात्वा सदा योगी बिन्दुधारणमाचरेत् ॥ ४\।८९॥सिद्धे बिन्दौ महायत्ने किं न सिध्यति भूतले ।यस्य प्रसादान्महिमा ममाप्येतादृशो भवेत् ॥ ४\।९०॥बिन्दुः करोति सर्वेषां सुखं दुःखञ्च संस्थितः ।संसारिणां विमूढानां जरामरणशालिनाम् ॥ ४\।९१॥अयं च शाङ्करो योगो योगिनामुत्तमोत्तमः ॥ ४\।९२॥अभ्यासात्सिद्धिमाप्नोति भोगयुक्तोऽपि मानवः ।सकलः साधितार्थोऽपि सिद्धो भवति भूतले ॥ ४\।९३॥भुक्त्वा भोगानशेषान् वै योगेनानेन निश्चितम् ।अनेन सकला सिद्धिर्योगिनां भवति ध्रुवम् ।सुखभोगेन महता तस्मादेनं समभ्यसेत् ॥ ४\।९४॥सहजोल्यमरोली च वज्रोल्या भेदतो भवेत् ।येन केन प्रकारेण बिन्दुं योगी प्रधारयेत् ॥ ४\।९५॥दैवाच्चलति चेद्वेगे मेलनं चन्द्रसूर्ययोः ।अमरोलिरियं प्रोक्ता लिङ्गनालेन शोषयेत् ॥ ४\।९६॥गतं बिन्दुं स्वकं योगी बन्धयेद्योनिमुद्रया ।सहजोलीरियं प्रोक्ता सर्वतन्त्रेषु गोपिता ॥ ४\।९७॥संज्ञाभेदाद्भवेद्भेदः कार्यं तुल्यगतिर्यदि ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन साध्यते योगिभिः सदा ॥ ४\।९८॥अयं योगो मया प्रोक्तो भक्तानां स्नेहतः प्रिये ।गोपनीयः प्रयत्नेन न देयो यस्य कस्यचित् ॥ ४\।९९॥एतद्गुह्यतमं गुह्यं न भूतं न भविष्यति ।तस्मादेतत्प्रयत्नेन गोपनीयं सदा बुधैः ॥ ४\।१००॥स्वमूत्रोत्सर्गकाले यो बलादाकृष्य वायुना ।स्तोकं स्तोकं त्यजेन्मूत्रमूर्ध्वमाकृष्य तत्पुनः ॥ ४\।१०१॥गुरूपदिष्टमार्गेण प्रत्यहं यः समाचरेत् ।बिन्दुसिद्धिर्भवेत्तस्य महासिद्धिप्रदायिका ॥ ४\।१०२॥षण्मासमभ्यसेद्यो वै प्रत्यहं गुरुशिक्षया ।शताङ्गनाविभोगेऽपि तस्य बिन्दुर्न नश्यति ॥ ४\।१०३॥सिद्धे बिन्दौ महायत्ने किं न सिद्।ह्ध्यति पार्वति ।ईशत्वं यत्प्रसादेन ममापि दुर्लभं भवेत् ॥ ४\।१०४॥शक्तिचालनमुद्राकथनम् ।आधारकमले सुप्तां चालयेत्कुण्डलीं दृढाम् ।अपानवायुमारुह्य बलादाकृष्य बुद्धिमान् ।शक्तिचालनमुद्रेयं सर्वशक्तिप्रदायिनी ॥ ४\।१०५॥शक्तिचालनमेवं हि प्रत्यहं यः समाचरेत् ।आयुर्वृद्धिर्भवेत्तस्य रोगाणां च विनाशनम् ॥ ४\।१०६॥विहाय निद्रा भुजगी स्वयमूर्ध्वे भवेत्खलु ।तस्मादभ्यासनं कार्यं योगिना सिद्धमिच्छता ॥ ४\।१०७॥यः करोति सदाभ्यासं शक्तिचालनमुत्तमम् ।येन विग्रहसिद्धिः स्यादणिमादिगुणप्रदा ॥ ४\।१०८॥गुरूपदेशविधिना तस्य मृत्युभयं कुतः ।मुहूर्तद्वयपर्यन्तं विधिना शक्तिनाशनम् ॥ ४\।१०९॥यः करोति प्रयत्नेन तस्य सिद्धिरदूरतः ।युक्तासनेन कर्तव्यं योगिभिः शक्तिचालनम् ॥ ४\।११०॥एतत्सुमुद्रादशकं न भूतं न भविष्यति ।एकैकाभ्यासने सिद्धिः सिद्धो भवति नान्यथा ॥ ४\।१११॥इति श्रीशिवसंहितायां हरगौरीसंवादे योगशास्त्रेमुद्राकथनं नाम चतुर्थपटलः समाप्तः । ४।

atha mudrākathanam |ādau pūraka yogena svādhāre pūrayenmanaḥ |gudameḍhrāntare yonistāmākuñcya pravartate || 4\|1||yonimudrākathanam |brahmayonigataṃ dhyātvā kāmaṃ kandukasannibham |sūryakoṭipratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam || 4\|2||tasyordhvaṃ tu śikhāsūkṣmā cidrūpā paramākalā |tayā sahitamātmānamekībhūtaṃ vicintayet || 4\|3||gacchati brahmamārgeṇa liṅgatrayakrameṇa vai |sūryakoṭipratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam || 4\|4||amṛtaṃ taddhi svargasthaṃ paramānandalakṣaṇam |śvetaraktaṃ tejasāḍhyaṃ sudhādhārāpravarṣiṇam |pītvā kulāmṛtaṃ divyaṃ punareva viśetkulam || 4\|5||punareva kulaṃ gacchenmātrāyogena nānyathā |sā ca prāṇasamākhyātā hyasmiṃstantre mayoditā || 4\|6||punaḥ pralīyate tasyāṃ kālāgnyādiśivātmakam |yonimudrā parā hyeṣā bandhastasyāḥ prakīrtitaḥ || 4\|7||tasyāstu bandhāmatreṇa tannāsti yanna sādhayet || 4\|8||chinnarūpāstu ye mantrāḥ kīlitāḥ stambhitāśca ye |dagdhāmantrāḥ śirohīnā malināstu tiraskṛtāḥ || 4\|9||mandā bālāstathā vṛddhāḥ prauḍhā yauvanagarvitāḥ |bhedino bhramasaṃyuktāḥ saptāhaṃ mūrcchitāścaye || 4\|10||aripakṣe sthitā ye ca nirvīryāḥ sattvavarjitāḥ |tathā sattvena hīnāśca khaṇḍitāḥ śatadhākṛtāḥ || 4\|11||vidhinānena ca saṃyuktaḥ prabhavantyacireṇa tu | (vidhānena ca saṃyuktāḥ)siddhimokṣapradāḥ sarve guruṇā viniyojitāḥ || 4\|12||yadyuccarate yogī mantrarūpaṃ śubhāśubham |tatsiddhiṃ samavāpnoti yonimudrānibandhanāt || 4\|13||dīkṣayitvā vidhānena abhiṣiñcya sahasradhā |tato mantrādhikārārthameṣā mudrā prakīrtitā || 4\|14||brahmahatyāsahasrāṇi trailokyamapi ghātayet |nāsau lipyati pāpena yonimudrānibandhanāt || 4\|15||guruhā ca surāpī ca steyī ca gurutalpagaḥ |etaiḥ pāpairna badhyeta yonimudrānibandhanāt || 4\|16||tasmādabhyāsanaṃ nityaṃ kartavyaṃ mokṣakāṅkṣibhiḥ |abhyāsājjāyate siddhirabhyāsānmokṣamāpnuyāt || 4\|17||saṃvidaṃ labhate'bhyāsādyogobhyāsātpravartate |mudrāṇāṃ siddhirabhyāsādabhyāsādvāyusādhanam || 4\|18||kālavañcanamabhyāsāttathā mṛtyuñjayo bhavet |vāksiddhiḥ kāmacāritvaṃ bhavedabhyāsayogataḥ || 4\|19||yonimudrā paraṃ gopyā na deyā yasya kasyacit |sarvathā naiva dātavyā prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi || 4\|20||adhunā kathayiṣyāmi yogasiddhikaraṃ param |gopanīyaṃ susiddhānāṃ yogaṃ paramadurlabham || 4\|21||suptā guruprasādena yadā jāgarti kuṇḍalī |tadā sarvāṇi padmāni bhidyante granthayopi ca || 4\|22||tasmātsarvaprayatnena prabodhayitumīśvarīm |brahmarandhramukhe suptāṃ mudrābhyāsaṃ samācaret || 4\|23||mahāmudrā mahābandho mahāvedhaśca khecarī |jālandharo mūlabandho viparītakṛtistathā || 4\|24||uḍḍānaṃ caiva vajroṇī daśame śakticālanam |idaṃ hi mudrādaśakaṃ mudrāṇāmuttamottamam || 4\|25||mahāmudrākathanam |mahāmudrāṃ pravakṣyāmi tantre'sminmamavallabhe |yāṃ prāpya siddhāḥ siddhiṃ ca kapilādyāḥ purāgatāḥ || 4\|26||apasavyena sampīḍya pādamūlena sādaram |gurūpadeśato yoniṃ gudameḍhrāntarālagām || 4\|27||savyaṃ prasāritaṃ pādaṃ dhṛtvā pāṇiyugena vai | (prasārita pāda)navadvārāṇi saṃyamya cibukaṃ hṛdayopari || 4\|28||cittaṃ cittapathe dattvā prabhavedvāyusādhanam |mahāmudrābhavedeṣā sarvatantreṣu gopitā || 4\|29||vāmāṅgena samabhyasya dakṣāṅgenābhyaset punaḥ |prāṇāyāmaṃ samaṃ kṛtvā yogī niyatamānasaḥ || 4\|30||anena vidhinā yogī mandabhāgyo'pi sidhyati |sarvāsāmeva nāḍīnāṃ cālanaṃ bindumāraṇam || 4\|31||jīvanantu kaṣāyasya pātakānāṃ vināśanam |kuṇḍālītāpanaṃ vāyorbrahmarandhrapraveśanam || 4\|32||sarvarogopaśamanaṃ jaṭharāgnivivardhanam |vapuṣā kāntimamalāṃ jarāmṛtyuvināśanam || 4\|33||vāñchitārthaphalaṃ saukhyamindriyāṇāñca māraṇam |etaduktāni sarvāṇi yogārūḍhasya yoginaḥ |bhavedabhyāsato'vaśyaṃ nātra kāryā vicāraṇā || 4\|34||gopanīyā prayatnena mudreyaṃ surapūjite |yāntu prāpya bhavāmbhodheḥ pāraṃ gacchanti yoginaḥ || 4\|35||mudrā kāmadughā hyeṣā sādhakānāṃ mayoditā |guptācāreṇa kartavyā na deyā yasya kasyacit || 4\|36||mahābandhakathanam |tataḥ prasāritaḥ pādo vinyasya tamurūpari || 4\|37||gudayoniṃ samākuñcya kṛtvā cāpānamūrdhvagam |yojayitvā samānena kṛtvā prāṇamadhomukham || 4\|38||bandhayedūrdhvagatyarthaṃ prāṇāpānena yaḥ sudhīḥ |kathito'yaṃ mahābandhaḥ siddhimārgapradāyakaḥ || 4\|39||nāḍījālādrasavyūho mūrdhānaṃ yāti yoginaḥ |ubhābhyāṃ sādhayetpadbhyāmekaikaṃ suprayatnataḥ || 4\|40||bhavedabhyāsato vāyuḥ suṣumṇāmadhyasaṅgataḥ |anena vapuṣaḥ puṣṭirdṛḍhabandho'sthipañjare || 4\|41||sampūrṇahṛdayo yogī bhavatnyetāni yoginaḥ |bandhenānena yogīndraḥ sādhayetsarvamīpsitam || 4\|42||mahāvedhakathanam |apānaprāṇayoraikyaṃ kṛtvā tribhuvaneśvari |mahāvedhasthito yogī kukṣimāpūrya vāyunā |sphicau santāḍayeddhīmānvedho'yaṃ kīrtito mayā || 4\|43||vedhenānena saṃvidhya vāyunā yogipuṅgavaḥ |granthiṃ suṣumṇāmārgeṇa brahmagranthiṃ bhinattyasau || 4\|44||yaḥ karoti sadābhyāsaṃ mahāvedhaṃ sugopitam |vāyusiddhirbhavettasya jarāmaraṇanāśinī || 4\|45||cakramadhe sthitā devāḥ kampanti vāyutāḍanāt |kuṇḍalyapi mahāmāyā kailāse sā vilīyate || 4\|46||mahāmudrāmahābandhau niṣphalau vedhavarjitau | (niṣphalo)tasmādyogī prayatnena karoti tritayaṃ kramāt || 4\|47||etattrayaṃ prayatnena caturvāraṃ karoti yaḥ |ṣaṇmāsābhyantaraṃ mṛtyuñjayatyeva na saṃśayaḥ || 4\|48||etattrayasya māhātmyaṃ siddho jānāti netaraḥ |yajjñātvā sādhakāḥ sarve siddhiṃ samyaglabhanti vai || 4\|49||gopanīyā prayatnena sādhakaiḥ siddhimīpsubhiḥ |anyathā ca na siddhiḥ syānmudrāṇāmeṣa niścayaḥ || 4\|50||khecarīmudrākathanam |bhruvorantargatāṃ dṛṣṭiṃ vidhāya sudṛḍhāṃ sudhīḥ || 4\|51|| (sudṛḍhā)upaviśyāsane vajre nānopadravavarjitaḥ |lambikordhvaṃ sthite garte rasanāṃ viparītagām || 4\|52||saṃyojayetprayatnena sudhākūpe vicakṣaṇaḥ |mudraiṣā khecarī proktā bhaktānāmanurodhataḥ || 4\|53||siddhīnāṃ jananī hyeṣā mama prāṇādhikapriyā |nirantarakṛtābhyāsātpīyūṣaṃ pratyahaṃ pibet |tena vigrahasiddhiḥ syānmṛtyumātaṅgakesarī || 4\|54||apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāṃ gato'pi vā |khecarī yasya śuddhā tu sa śuddho nātra saṃśayaḥ || 4\|55||kṣaṇārdhaṃ kurute yastu tīrtvā pāpamahārṇavam |divyabhogānprabhuktvā ca satkule sa prajāyate || 4\|56||mudraiṣā khecarī yastu svasthacitto hyatandritaḥ |śatabrahmagatenāpi kṣaṇārdhaṃ manyate hi saḥ || 4\|57||gurūpadeśato mudrāṃ yo vetti khecarīmimām |nānāpāparato dhīmān sa yāti paramāṃ gatim || 4\|58||sā prāṇasadṛśī mudrā yasminkasminna dīyate | (yasmai kasmai na)pracchādyate prayatnena mudreyaṃ surapūjite || 4\|59||jālandharabandhakathanam |baddhāgalaśirājālaṃ hṛdaye cibukaṃ nyaset |bandhojālandharaḥ prokto devānāmapi durlabhaḥ || 4\|60||nābhisthavahnirjantūnāṃ sahasrakamalacyutam |pibetpīyūṣavistāraṃ tadarthaṃ bandhayedimam || 4\|61||bandhenānena pīyūṣaṃ svayaṃ pibati buddhimān |amaratvañca samprāpya modate bhuvanatraye || 4\|62||jālandharo bandha eṣa siddhānāṃ siddhidāyakaḥ |abhyāsaḥ kriyate nityaṃ yoginā siddhimicchatā || 4\|63||mūlabandhakathanam |pādamūlena sampīḍya gudamārgeṣu yantritam || 4\|64||balādapānamākṛṣya kramādūrdhvaṃ sucārayet |kalpito'yaṃ mūlabandho jarāmaraṇanāśanaḥ || 4\|65||apānaprāṇayoraikyaṃ prakarotyadhikalpitam |bandhenānena sutarāṃ yonimudrā prasid|hdhyati || 4\|66||siddhāyāṃ yonimudrāyāṃ kiṃ na sid|hdhyati bhūtale |bandhasyāsya prasādena gagane vijitānilaḥ |padmāsane sthito yogī bhuvamutsṛjya vartate || 4\|67||sugupte nirjane deśe bandhamenaṃ samabhyaset |saṃsārasāgaraṃ tartuṃ yadīcchedyogi puṅgavaḥ || 4\|68||viparītakaraṇīmudrākathanam |bhūtale svaśirodattvā khe nayeccaraṇadvayam |viparītakṛtiścaiṣā sarvatantreṣu gopitā || 4\|69||etadyaḥ kurute nityamabhyāsaṃ yāmamātrataḥ |mṛtyuñjayati sa yogī pralayenāpi sīdati || 4\|70|| (yogīśaḥ)kurute'mṛtapānaṃ yaḥ siddhānāṃ samatāmiyāt |sa sevyaḥ sarvalokānāṃ bandhamenaṃ karoti yaḥ || 4\|71||uḍḍayānabandhakathanam |nābherūrdhvamadhaścāpi tānaṃ paścimamācaret |uḍḍyānabandha eṣa syātsarvaduḥkhaughanāśanaḥ || 4\|72||udare paścimaṃ tānaṃ nābherūrdhvaṃ tu kārayet |uḍḍyānākhyo'tra bandho'yaṃ mṛtyumātaṅgakesarī || 4\|73||nityaṃ yaḥ kurute yogī caturvāraṃ dine dine |tasya nābhestu śuddhiḥ syādyena siddho bhavenmarut || 4\|74|| (nābhessuśuddhiḥ sādyena)ṣaṇmāsamabhyasanyogī mṛtyuñjayati niścitam |tasyodarāgnirjvalati rasavṛddhiḥ prajāyate || 4\|75||anena sutarāṃ siddhirvigrahasya prajāyate |rogāṇāṃ saṅkṣayaścāpi yogino bhavati dhruvam || 4\|76||gurorlabdhvā prayatnena sādhayettu vicakṣaṇaḥ |nirjane susthite deśe bandhaṃ paramadurlabham || 4\|77||vajrolīmudrākathanam |vajrolīṃ kathayiṣyāmi saṃsāradhvāntanāśinīm |svebhaktebhyaḥ samāsena guhyādguhyatamāmapi || 4\|78||svecchayā vartamāno'pi yogoktaniyamairvinā |mukto bhavati gārhastho vajrolyabhyasayogataḥ || 4\|79||vajrolyabhyāsayogo'yaṃ bhoge yukte'pi muktidaḥ |tasmādatiprayatnena kartavyo yogibhiḥ sadā || 4\|80||ādau rajaḥ striyo yonyāḥ yatnena vidhivatsudhīḥ |ākuñcya liṅganālena svaśarīre praveśayet || 4\|81||svakaṃ binduśca sambandhya liṅgacālanamācaret |daivāccalati cedūrdhvaṃ nibaddho yonimudrayā || 4\|82||vāmamārge'pi tadbinduṃ nītvā liṅgaṃ nivārayet |kṣaṇamātraṃ yonito yaḥ pumāṃścālanamācaret || 4\|83||gurūpadeśato yogī huṃhuṅkāreṇa yonitaḥ |apānavāyumākuñcaya balādākṛṣya tadrajaḥ || 4\|84||anena vidhinā yogī kṣipraṃ yogasya siddhaye |bhavyabhukkurute yogī gurupādābjapūjakaḥ || 4\|85||bindurvidhumayo jñeyo rajaḥ sūryamayastathā |ubhayormelanaṃ kāryaṃ svaśarīre praveśayet || 4\|86||ahaṃ bindū rajaḥ śaktirubhayormelanaṃ yadā |yogināṃ sādhanāvasthā bhaveddivyaṃ vapustadā || 4\|87||maraṇaṃ bindupātena jīvanaṃ bindudhāraṇe |tasmādatiprayatnena kurute bindudhāraṇam || 4\|88||jāyate mriyate loke bindunā nātra saṃśayaḥ |etajjñātvā sadā yogī bindudhāraṇamācaret || 4\|89||siddhe bindau mahāyatne kiṃ na sidhyati bhūtale |yasya prasādānmahimā mamāpyetādṛśo bhavet || 4\|90||binduḥ karoti sarveṣāṃ sukhaṃ duḥkhañca saṃsthitaḥ |saṃsāriṇāṃ vimūḍhānāṃ jarāmaraṇaśālinām || 4\|91||ayaṃ ca śāṅkaro yogo yogināmuttamottamaḥ || 4\|92||abhyāsātsiddhimāpnoti bhogayukto'pi mānavaḥ |sakalaḥ sādhitārtho'pi siddho bhavati bhūtale || 4\|93||bhuktvā bhogānaśeṣān vai yogenānena niścitam |anena sakalā siddhiryogināṃ bhavati dhruvam |sukhabhogena mahatā tasmādenaṃ samabhyaset || 4\|94||sahajolyamarolī ca vajrolyā bhedato bhavet |yena kena prakāreṇa binduṃ yogī pradhārayet || 4\|95||daivāccalati cedvege melanaṃ candrasūryayoḥ |amaroliriyaṃ proktā liṅganālena śoṣayet || 4\|96||gataṃ binduṃ svakaṃ yogī bandhayedyonimudrayā |sahajolīriyaṃ proktā sarvatantreṣu gopitā || 4\|97||saṃjñābhedādbhavedbhedaḥ kāryaṃ tulyagatiryadi |tasmātsarvaprayatnena sādhyate yogibhiḥ sadā || 4\|98||ayaṃ yogo mayā prokto bhaktānāṃ snehataḥ priye |gopanīyaḥ prayatnena na deyo yasya kasyacit || 4\|99||etadguhyatamaṃ guhyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |tasmādetatprayatnena gopanīyaṃ sadā budhaiḥ || 4\|100||svamūtrotsargakāle yo balādākṛṣya vāyunā |stokaṃ stokaṃ tyajenmūtramūrdhvamākṛṣya tatpunaḥ || 4\|101||gurūpadiṣṭamārgeṇa pratyahaṃ yaḥ samācaret |bindusiddhirbhavettasya mahāsiddhipradāyikā || 4\|102||ṣaṇmāsamabhyasedyo vai pratyahaṃ guruśikṣayā |śatāṅganāvibhoge'pi tasya bindurna naśyati || 4\|103||siddhe bindau mahāyatne kiṃ na sid|hdhyati pārvati |īśatvaṃ yatprasādena mamāpi durlabhaṃ bhavet || 4\|104||śakticālanamudrākathanam |ādhārakamale suptāṃ cālayetkuṇḍalīṃ dṛḍhām |apānavāyumāruhya balādākṛṣya buddhimān |śakticālanamudreyaṃ sarvaśaktipradāyinī || 4\|105||śakticālanamevaṃ hi pratyahaṃ yaḥ samācaret |āyurvṛddhirbhavettasya rogāṇāṃ ca vināśanam || 4\|106||vihāya nidrā bhujagī svayamūrdhve bhavetkhalu |tasmādabhyāsanaṃ kāryaṃ yoginā siddhamicchatā || 4\|107||yaḥ karoti sadābhyāsaṃ śakticālanamuttamam |yena vigrahasiddhiḥ syādaṇimādiguṇapradā || 4\|108||gurūpadeśavidhinā tasya mṛtyubhayaṃ kutaḥ |muhūrtadvayaparyantaṃ vidhinā śaktināśanam || 4\|109||yaḥ karoti prayatnena tasya siddhiradūrataḥ |yuktāsanena kartavyaṃ yogibhiḥ śakticālanam || 4\|110||etatsumudrādaśakaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |ekaikābhyāsane siddhiḥ siddho bhavati nānyathā || 4\|111||iti śrīśivasaṃhitāyāṃ haragaurīsaṃvāde yogaśāstremudrākathanaṃ nāma caturthapaṭalaḥ samāptaḥ | 4|

श्रीदेव्युवाच ।ब्रूहि मे वाक्यमीशान परमार्थधियं प्रति ।ये विघ्नाः सन्ति लोकानां वद मे प्रिय शङ्कर ॥ ५\।१॥ईश्वर उवाच ।शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथा विघ्नाः स्थिताः सदा ।मुक्तिं प्रति नराणाञ्च भोगः परमबन्धनः ॥ ५\।२॥भोगरूपयोगविघ्नविद्याकथनम् ।नारी शय्यासनं वस्त्रं धनमस्य विडम्बनम् ।ताम्बूलभक्ष्यानानि राज्यैश्वर्यविभूतयः ॥ ५\।३॥हैमं रौप्यं तथा ताम्रं रत्नञ्चागुरुधेनवः ।पाण्डित्यं वेदशास्त्राणि नृत्यं गीतं विभूषणम् ॥ ५\।४॥वंशी वीणा मृदङ्गाश्च गजेन्द्रश्चाश्ववाहनम् ।(दारापत्यानि विषया विघ्ना एते प्रकीर्तिताः ।)भोगरूपा इमे विघ्ना धर्मरूपानिमाञ्छृणु ॥ ५\।५॥धर्मरूपयोगविघ्नकथनम् ।स्नानं पूजाविधिर्होमं तथा मोक्षमयी स्थितिः ।व्रतोपवासनियममौनमिन्द्रियनिग्रहः ॥ ५\।६॥ध्येयो ध्यानं तथा मन्त्रो दानं ख्यातिर्दिशासु च ।वापीकूपतडागादिप्रासादारामकल्पना ॥ ५\।७॥यज्ञं चान्द्रायणं कृच्छ्रं तीर्थानि विविधानि च ।दृश्यन्ते च इमे विघ्ना धर्मरूपेण संस्थिताः ॥ ५\।८॥ज्ञानरूपविघ्नकथनम् ।यत्तु विघ्नं भवेज्ज्ञानं कथयामि वरानने ।गोमुखं स्वासनं कृत्वा धौतिप्रक्षालनं च तत् ॥ ५\।९॥नाडीसञ्चारविज्ञानं प्रत्याहारनिरोधनम् ।कुक्षिसञ्चालनं क्षिप्रं प्रवेश इन्द्रियाध्वना ।नाडीकर्माणि कल्याणि भोजनं श्रूयतां मम ॥ ५\।१०॥नवधातुरसं छिन्धि शुण्ठिकाश्ताडयेत्पुनः ।एककालं समाधिः स्याल्लिङ्गभूतमिदं शृणु ॥ ५\।११॥सङ्गमं गच्छ साधूनां सङ्कोचं भज दुर्जनात् ।प्रवेशनिर्गमे वायोर्गुरुलक्षं विलोकयेत् ॥ ५\।१२॥पिण्डस्थं रूपसंस्थञ्च रूपस्थं रूपवर्जितम् ।ब्रह्मैतस्मिन्मतावस्था हृदयञ्च प्रशाम्यति ।इत्येते कथिता विघ्ना ज्ञानरूपे व्यवस्थिताः ॥ ५\।१३॥चतुर्विधयोगकथनम् ।मन्त्रयोगो हठश्चैव लययोगस्तृतीयकः ।चतुर्थो राजयोगः स्यात्स द्विधाभाववर्जितः ॥ ५\।१४॥चतुर्धा साधको ज्ञेयो मृदुमध्याधिमात्रकाः ।अधिमात्रतमः श्रेष्ठो भवाब्धौ लङ्घनक्षमः ॥ ५\।१५॥मृदुसाधकलक्षणम् ।मन्दोत्साही सुसम्मूढो व्याधिस्थो गुरुदूषकः ।लोभी पापमतिश्चैव बह्वाशी वनिताश्रयः ॥ ५\।१६॥चपलः कातरो रोगी पराधीनोऽतिनिष्ठुरः ।मन्दाचारो मन्दवीर्यो ज्ञातव्यो मृदुमानवः ॥ ५\।१७॥द्वादशाब्दे भवेत्सिद्धिरेतस्य यत्नतः परम् ।मन्त्रयोगाधिकारी स ज्ञातव्यो गुरुणा ध्रुवम् ॥ ५\।१८॥मध्यमसाधकलक्षणम् ।समबुद्धिः क्षमायुक्तः पुण्याकाङ्क्षी प्रियंवदः ।मध्यस्थः सर्वकार्येषु सामान्यः स्यान्नसंशयः ।एतज्ज्ञात्वैव गुरुभिर्दीयते मुक्तितो लयः ॥ ५\।१९॥अधिमात्रसाधकलक्षणंस्थिरबुद्धिर्लये युक्तः स्वाधीनो वीर्यवानपि ।महाशयो दयायुक्तः क्षमावान् सत्यवानपि ॥ ५\।२०॥शूरो वयःस्थः श्रद्धावान् गुरुपादाब्जपूजकः ।योगाभ्यासरतश्चैव ज्ञातव्यश्चाधिमात्रकः ॥ ५\।२१॥एतस्य सिद्धिः षड्वर्षैर्भवेदभ्यासयोगतः ।एतस्मै दीयते धीरो हठयोगश्च साङ्गतः ॥ ५\।२२॥अधिमात्रतमसाधकलक्षणम् ।महावीर्यान्वितोत्साही मनोज्ञः शौर्यवानपि ।शास्त्रज्ञोऽभ्यासशीलश्च निर्मोहश्च निराकुलः ॥ ५\।२३॥नवयौवनसम्पन्नो मिताहारी जितेन्द्रियः ।निर्भयश्च शुचिर्दक्षो दाता सर्वजनाश्रयः ॥ ५\।२४॥अधिकारी स्थिरो धीमान् यथेच्छावस्थितः क्षमी ।सुशीलो धर्मचारी च गुप्तचेष्टः प्रियंवदः ॥ ५\।२५॥शास्त्रविश्वाससम्पन्नो देवता गुरुपूजकः ।जनसङ्गविरक्तश्च महाव्याधि विवर्जितः ॥ ५\।२६॥अधिमात्रतरोज्ञेयः सर्वयोगस्य साधकः । (अधिमात्रव्रतशश्च / अधिमात्रव्रतज्ञशश्च)त्रिभिस्संवत्सरैः सिद्धिरेतस्य नात्र संशयः ।सर्वयोगाधिकारी स नात्र कार्या विचारणा ॥ ५\।२७॥प्रतीकोपासनम् ।प्रतीकोपासना कार्या दृष्टादृष्टफलप्रदा ।पुनाति दर्शनादत्र नात्र कार्या विचारणा ॥ ५\।२८॥गाढातपे स्वप्रतिबिम्बितेश्वरं निरीक्ष्य विस्फारितलोचनद्वयम् ।यदा नभः पश्यति स्वप्रतीकं नभोऽङ्गणे तत्क्षणमेव पश्यति ॥ ५\।२९॥प्रत्यहं पश्यते यो वै स्वप्रतीकं नभोऽङ्गणे ।आयुर्वृद्धिर्भवेत्तस्य न मृत्युः स्यात्कदाचन ॥ ५\।३०॥यदा पश्यति सम्पूर्णं स्वप्रतीकं नभोऽङ्गणे ।तदा जयं सभायाञ्च युद्धे निर्जित्य सञ्चरेत् ॥ ५\।३१॥ (जयमवाप्नोति वायुं)यः करोति सदाभ्यासं चात्मानं विन्दते परम् । (वन्दते)पूर्णानन्दैकपुरुषं स्वप्रतीकप्रसादतः ॥ ५\।३२॥यात्राकाले विवाहे च शुभे कर्मणि सङ्कटे ।पापक्षये पुण्यवृद्धौ प्रतीकोपासनञ्चरेत् ॥ ५\।३३॥निरन्तरकृताभ्यासादन्तरे पश्यति ध्रुवम् ।तदा मुक्तिमवाप्नोति योगी नियतमानसः ॥ ५\।३४॥अङ्गुष्ठाभ्यामुभे श्रोत्रे तर्जनीभ्यां द्विलोचने ।नासारन्ध्रे च मध्याभ्यामनामाभ्यां मुखं दृढम् ॥ ५\।३५॥निरुध्य मारुतं योगी यदैव कुरुते भृशम् ।तदा तत्क्षणमात्मानं ज्योतीरूपं स पश्यति ॥ ५\।३६॥तत्तेजो दृश्यते येन क्षणमात्रं निराकुलम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ ५\।३७॥निरन्तरकृताभ्यासाद्योगी विगतकल्मषः ।सर्वदेहादि विस्मृत्य तदभिन्नः स्वयं गतः ॥ ५\।३८॥यः करोति सदाभ्यासं गुप्ताचारेण मानवः ।स वै ब्रह्मविलीनः स्यात्पापकर्मरतो यदि ॥ ५\।३९॥गोपनीयः प्रयत्नेन सद्यः प्रत्ययकारकः ।निर्वाणदायको लोके योगोऽयं मम वल्लभः ।नादः सञ्जायते तस्य क्रमेणाभ्यासतश्च यः ॥ ५\।४०॥ (वै)मत्तभृङ्गवेणुवीणासदृशः प्रथमो ध्वनिः ।एवमभ्यासतः पश्चात् संसारध्वान्तनाशनम् ।घण्टानादसमः पश्चात् ध्वनिर्मेघरवोपमः ॥ ५\।४१॥ध्वनौ तस्मिन्मनो दत्त्वा यदा तिष्ठति निर्भरः । (निर्भयः)तदा सञ्जायते तस्य लयस्य मम वल्लभे ॥ ५\।४२॥तत्र नादे यदा चित्तं रमते योगिनो भृशम् ।विस्मृत्य सकलं बाह्यं नादेन सह शाम्यति ॥ ५\।४३॥एतदभ्यासयोगेन जित्वा सम्यग्गुणान्बहून् ।सर्वारम्भपरित्यागी चिदाकाशे विलीयते ॥ ५\।४४॥नासनं सिद्धसदृशं न कुम्भसदृशं बलम् ।न खेचरीसमा मुद्रा न नादसदृशो लयः ॥ ५\।४५॥षट्चक्र विवरणम् ।मूलाधारपद्मनिरूपण ।इदानीं कथयिष्यामि मुक्तस्यानुभवं प्रिये ।यज्ज्ञात्वा लभते मुक्तिं पापयुक्तोऽपि साधकः ॥ ५\।४६॥समभ्यर्च्येश्वरं सम्यक्कृत्वा च योगमुत्तमम् ।गृह्णीयात्सुस्थितो भूत्वा गुरुं सन्तोष्य बुद्धिमान् ॥ ५\।४७॥जीवादि सकलं वस्तु दत्त्वा योगविदं गुरुम् । (वस्तुं)सन्तोष्यादिप्रयत्नेन योगोऽयं गृह्यते बुधैः ॥ ५\।४८॥विप्रान्सन्तोष्य मेधावी नानामङ्गलसंयुतः ।ममालये शुचिर्भूत्वा गृह्णीयाच्छुभात्मकम् ॥ ५\।४९॥संन्यस्यानेन विधिना प्राक्तनं विग्रहादिकम् ।भूत्वा दिव्यवपुर्योगी गृह्णीयाद्वक्ष्यमाणकम् ॥ ५\।५०॥पद्मासनस्थितो योगी जनसङ्गविवर्जितः ।विज्ञाननाडीद्वितयमङ्गुलीभ्यां निरोधयेत् ॥ ५\।५१॥सिद्धेस्तदाविर्भवति सुखरूपी निरञ्जनः ।तस्मिन्परिश्रमः कार्यो येन सिद्धो भवेत्खलु ॥ ५\।५२॥यः करोति सदाभ्यासं तस्य सिद्धिर्न दूरतः ।वायुसिद्धिर्भवेत्तस्य क्रमादेव न संशयः ॥ ५\।५३॥ (वायुसिद्धिभवेत्तस्य)सकृद्यः कुरुते योगी पापौघं नाशयेद्ध्रुवम् ।तस्य स्यान्मध्यमे वायोः प्रवेशो नात्र संशयः ॥ ५\।५४॥एतदभ्यासशीलो यः स योगी देवपूजितः ।अणिमादिगुणान्ल्लब्ध्वा विचरेद्भुवनत्रये ॥ ५\।५५॥यो यथास्यानिलाभ्यासात्तद्भवेत्तस्य विग्रहः ।तिष्ठेदात्मनि मेधावी संयुतः क्रीडते भृशम् ॥ ५\।५६॥एतद्योगं परं गोप्यं न देयं यस्य कस्यचित् ।सप्रमाणः समायुक्तस्तमेव कथ्यते ध्रुवम् ॥ ५\।५७॥ (यः प्रमाणैः)योगी पद्मासने तिष्ठेत्कण्ठकूपे यदा स्मरन् ।जिह्वां कृत्वा तालुमूले क्षुत्पिपासा निवर्तते ॥ ५\।५८॥कण्ठकूपादधःस्थाने कूर्मनाड्यस्ति शोभना ।तस्मिन् योगी मनो दत्त्वा चित्तस्थैर्यं लभेद्भृशम् ॥ ५\।५९॥शिरः कपाले रुद्राक्ष विवरं चिन्तयेद्यदा । रुद्राक्षंतदा ज्योतिः प्रकाशः स्याद्विद्युत्पुञ्जसमप्रभः ॥ ५\।६०॥एतच्चिन्तनमात्रेण पापानां सङ्क्षयो भवेत् ।दुराचारोऽपि पुरुषो लभते परमं पदम् ॥ ५\।६१॥अहर्निशं यदा चिन्तां तत्करोति विचक्षणः ।सिद्धानां दर्शनं तस्य भाषणञ्च भवेद्ध्रुवम् ॥ ५\।६२॥तिष्ठन् गछन् स्वपन् भुञ्जन् ध्यायेच्छून्यमहर्निशम् ।तदाकाशमयो योगी चिदाकाशे विलीयते ॥ ५\।६३॥एतज्ज्ञानं सदा कार्यं योगिना सिद्धिमिच्छता । (काय)निरन्तरकृताभ्यासान्मम तुल्यो भवेद्ध्रुवम् ।एतज्ज्ञानबलाद्योगी सर्वेषां वल्लभो भवेत् ॥ ५\।६४॥सर्वान् भूतान् जयं कृत्वा निराशीरपरिग्रहः ।नासाग्रे दृश्यते येन पद्मासनगतेन वै ।मनसो मरणं तस्य खेचरत्वं प्रसिद्।ह्ध्यति ॥ ५\।६५॥ज्योतिः पश्यति योगीन्द्रः शुद्धं शुद्धाचलोपमम् ।तत्राभ्यासबलेनैव स्वयं तद्रक्षको भवेत् ॥ ५\।६६॥उत्तानशयने भूमौ सुप्त्वा ध्यायन्निरन्तरम् ।सद्यः श्रमविनाशाय स्वयं योगी विचक्षणः ॥ ५\।६७॥शिरः पश्चात्तु भागस्य ध्याने मृत्युञ्जयो भवेत् ।भ्रूमध्ये दृष्टिमात्रेण ह्यपरः परिकीर्तितः ॥ ५\।६८॥चतुर्विधस्य चान्नस्य रसस्त्रेधा विभज्यते ।तत्र सारतमो लिङ्गदेहस्य परिपोषकः ॥ ५\।६९॥सप्तधातुमयं पिण्डमेति पुष्णाति मध्यगः ।याति विण्मूत्ररूपेण तृतीयः सप्ततो बहिः ॥ ५\।७०॥आद्यभाग द्वयं नाड्यः प्रोक्तास्ताः सकला अपि ।पोषयन्ति वपुर्वायुमापादतलमस्तकम् ॥ ५\।७१॥नाडीभिराभिः सर्वाभिर्वायुः सञ्चरते यदा ।तदैवान्नरसो देहे साम्येनेह प्रवर्तते ॥ ५\।७२॥चतुर्दशानां तत्रेह व्यापारे मुख्यभागतः ।ता अनुग्रत्वहीनाश्च प्राणसञ्चारनाडिकाः ॥ ५\।७३॥गुदाद्वयङ्गुलतश्चोर्ध्वं मेढ्रैकाङ्गुलतस्त्वधः ।एवञ्चास्ति समं कन्दं समता चतुरङ्गुलम् ॥ ५\।७४॥ (समताच्चतुरङ्गुलम्)पश्चिमाभिमुखीः योनिर्गुदमेढ्रान्तरालगा ।तत्र कन्दं समाख्यातं तत्रास्ति कुण्डली सदा ॥ ५\।७५॥संवेष्ट्य सकला नाडीः सार्द्धत्रिकुटलाकृतीः ।मुखे निवेश्य सा पुच्छं सुषुम्णाविवरे स्थिता ॥ ५\।७६॥सुप्ता नागोपमा ह्येषा स्फुरन्ती प्रभया स्वया ।अहिवत्सन्धिसंस्थाना वाग्देवी बीजसंज्ञिका ॥ ५\।७७॥ज्ञेया शक्तिरियं विष्णोर्निर्मला स्वर्णभास्वरा ।सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयप्रसूतिका ॥ ५\।७८॥तत्र बन्धूकपुष्पाभं कामबीजं प्रकीर्तितम् ।कलहेमसमं योगे प्रयुक्ताक्षररूपिणम् ॥ ५\।७९॥सुषुम्णापि च संश्लिष्टा बीजं तत्र वरं स्थितम् ।शरच्चन्द्रनिभं तेजस्स्वयमेतत्स्फुरत्स्थितम् ॥ ५\।८०॥सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् ।एतत्त्रयं मिलित्वैव देवी त्रिपुरभैरवी ।बीजसंज्ञं परं तेजस्तदेव परिकीर्तितम् ॥ ५\।८१॥क्रियाविज्ञानशक्तिभ्यां युतं यत्परितो भ्रमत् ।उत्तिष्ठद्विशतस्त्वम्भः सूक्ष्मं शोणशिखायुतम् ।योनिस्थं तत्परं तेजः स्वयम्भूलिङ्गसंज्ञितम् ॥ ५\।८२॥आधारपद्ममेतद्धि योनिर्यस्यास्ति कन्दतः ।परिस्फुरद्वादिसान्तचतुर्वर्णं चतुर्दलम् ॥ ५\।८३॥कुलाभिधं सुवर्णाभं स्वयम्भूलिङ्गसङ्गतम् ।द्विरण्डो यत्र सिद्धोऽस्ति डाकिनी यत्र देवता ॥ ५\।८४॥तत्पद्ममध्यगा योनिस्तत्र कुण्डलिनी स्थिता ।तस्या ऊर्ध्वे स्फुरत्तेजः कामबीजं भ्रमन्मतम् ॥ ५\।८५॥यः करोति सदा ध्यानं मूलाधारे विचक्षणः ।तस्य स्याद्दार्दुरी सिद्धिर्भूमित्यागक्रमेण वै ॥ ५\।८६॥वपुषः कान्तिरुत्कृष्टा जठराग्निविवर्धनम् ।आरोग्यञ्च पटुत्वञ्च सर्वज्ञत्वञ्च जायते ॥ ५\।८७॥भूतं भव्यं भविष्यच्च वेत्ति सर्वं सकारणम् । (भविष्यञ्च)अश्रुतान्यपि शास्त्राणि सरहस्यं वदेद्ध्रुवम् ॥ ५\।८८॥ (भवेद्ध्रुवम्)वक्त्रे सरस्वती देवी सदा नृत्यति निर्भरम् ।मन्त्रसिद्धिर्भवेत्तस्य जपादेव न संशयः ॥ ५\।८९॥जरामरणदुःखौघान्नाशयति गुरोर्वचः ।इदं ध्यानं सदा कार्यं पवनाभ्यासिना परम् ।ध्यानमात्रेण योगीन्द्रो मुच्यते सर्वकिल्बिषात् ॥ ५\।९०॥ (सर्वकिल्विषात्)मूलपद्मं यदा ध्यायेद्योगी स्वयम्भुलिङ्गकम् ।तदा तत्क्षणमात्रेण पापौघं नाशयेद्ध्रुवम् ॥ ५\।९१॥यं यं कामयते चित्ते तं तं फलमवाप्नुयात् ।निरन्तरकृताभ्यासात्तं पश्यति विमुक्तिदम् ॥ ५\।९२॥बहिरभ्यन्तरे श्रेष्ठं पूजनीयं प्रयत्नतः ।ततः श्रेष्ठतमं ह्येतन्नान्यदस्ति मतं मम ॥ ५\।९३॥आत्मसंस्थं शिवं त्यक्त्वा बहिःस्थं यः समर्चयेत् ।हस्तस्थं पिण्डमुत्सृज्य भ्रमते जीविताशया ॥ ५\।९४॥आत्मलिङ्गार्चनं कुर्यादनालस्यं दिने दिने ।तस्य स्यात्सकला सिद्धिर्मात्र कार्या विचारणा ॥ ५\।९५॥निरन्तरकृताभ्यासात्षण्मासैः सिद्धिमाप्नुयात् । (निरन्तरकृताभ्यासात्षण्मासे)तस्य वायुप्रवेशोऽपि सुषुम्णायाम्भवेद्ध्रुवम् ॥ ५\।९६॥मनोजयञ्च लभते वायुबिन्दुविधारणाम् । (वायुबिन्दुविधारणात्)ऐहिकामुष्मिकीसिद्धिर्भवेन्नैवात्र संशयः ॥ ५\।९७॥स्वाधिष्ठानचक्रविवरणम् ।द्वितीयन्तु सरोजञ्च लिङ्गमूले व्यवस्थितम् ।बादिलान्तं च षड्वर्णं परिभास्वरषड्दलम् ॥ ५\।९८॥स्वाधिष्ठानाभिधं तत्तु पङ्कजं शोणरूपकम् ।बाणाख्यो यत्र सिद्धोऽस्ति देवी यत्रास्ति राकिणी ॥ ५\।९९॥यो ध्यायति सदा दिव्यं स्वाधिष्ठानारविन्दकम् ।तस्य कामाङ्गनाः सर्वा भजन्ते काममोहिताः ॥ ५\।१००॥विविधञ्चाश्रुतं शास्त्रं निःशङ्को वै वदेद्ध्रुवम् ।सर्वरोगविनिर्मुक्तो लोके चरति निर्भयः ॥ ५\।१०१॥मरणं खाद्यते तेन स केनापि न खाद्यते ।तस्य स्यात्परमा सिद्धिरणिमादिगुणप्रदा ॥ ५\।१०२॥वायुः सञ्चरते देहे रसवृद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ।आकाशपङ्कजगलत्पीयूषमपि वर्द्धते ॥ ५\।१०३॥मणिपूरचक्रविवरणम् ।तृतीयं पङ्कजं नाभौ मणिपूरकसंज्ञकम् ।दशारण्डादिफान्तार्णं शोभितं हेमवर्णकम् ॥ ५\।१०४॥रुद्राख्यो यत्र सिद्धोऽस्ति सर्वमङ्गलदायकः ।तत्रस्था लाकिनी नाम्नी देवी परमधार्मिका ॥ ५\।१०५॥तस्मिन् ध्यानं सदा योगी करोति मणिपूरके ।तस्य पातालसिद्धिः स्यान्निरन्तरसुखावहा ॥ ५\।१०६॥ईप्सितञ्च भवेल्लोके दुःखरोगविनाशनम् ।कालस्य वञ्चनञ्चापि परदेहप्रवेशनम् ॥ ५\।१०७॥जाम्बूनदादिकरणं सिद्धानां दर्शनं भवेत् ।ओषधीदर्शनञ्चापि निधीनां दर्शनं भवेत् ॥ ५\।१०८॥अनाहतचक्रविवरणम् ।हृदयेऽनाहतं नाम चतुर्थं पङ्कजं भवेत् ।कादिठान्तार्णसंस्थानं द्वादशारसमन्वितम् ।अतिशोणं वायुबीजं प्रसादस्थानमीरितम् ॥ ५\।१०९॥पद्मस्थं तत्परं तेजो बाणलिङ्गं प्रकीर्तितम् ।यस्य स्मरणमात्रेण दृष्टादृष्टफलं लभेत् ॥ ५\।११०॥सिद्धः पिनाकी यत्रास्ते काकिनी यत्र देवता ।एतस्मिन्सततं ध्यानं हृत्पाथोजे करोति यः ।क्षुभ्यन्ते तस्य कान्ता वै कामार्ता दिव्ययोषितः ॥ ५\।१११॥ज्ञानञ्चाप्रतिमं तस्य त्रिकालविषयम्भवेत् ।दूरश्रुतिर्दूरदृष्टिः स्वेच्छया खगतां व्रजेत् ॥ ५\।११२॥सिद्धानां दर्शनञ्चापि योगिनी दर्शनं तथा ।भवेत्खेचरसिद्धिश्च खेचराणां जयन्तथा ॥ ५\।११३॥यो ध्यायति परं नित्यं बाणलिङ्गं द्वितीयकम् ।खेचरी भूचरी सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः ॥ ५\।११४॥एतद्।ह्ध्यानस्य माहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते ।ब्रह्माद्याः सकला देवा गोपयन्ति परन्त्विदम् ॥ ५\।११५॥विशुद्धचक्रविवरणम् ।कण्ठस्थानस्थितं पद्मं विशुद्धं नामपञ्चमम् ।सुहेमाभं स्वरोपेतं षोडशस्वरसंयुतम् ।छगलाण्डोऽस्ति सिद्धोऽत्र शाकिनी चाधिदेवता ॥ ५\।११६॥ध्यानं करोति यो नित्यं स योगीश्वरपण्डितः ।किन्त्वस्य योगिनोऽन्यत्र विशुद्धाख्ये सरोरुहे ।चतुर्वेदा विभासन्ते सरहस्या निधेरिव ॥ ५\।११७॥इह स्थाने स्थितो योगी यदा क्रोधवशो भवेत् ।तदा समस्तं त्रैलोक्यं कम्पते नात्र संशयः ॥ ५\।११८॥इह स्थाने मनो यस्य दैवाद्याति लयं यदा ।तदा बाह्यं परित्यज्य स्वान्तरे रमते ध्रुवम् ॥ ५\।११९॥तस्य न क्षतिमायाति स्वशरीरस्य शक्तितः ।संवत्सरसहस्रेऽपि वज्रातिकठिनस्य वै ॥ ५\।१२०॥यदा त्यजति तद्।ह्ध्यानं योगीन्द्रोऽवनिमण्डले ।तदा वर्षसहस्राणि मन्यते तत्क्षणं कृती ॥ ५\।१२१॥आज्ञाचक्रविवरणम् ।आज्ञापद्मं भ्रुवोर्मध्ये हक्षोपेतं द्विपत्रकम् ।शुक्लाभं तन्महाकालः सिद्धो देव्यत्र हाकिनी ॥ ५\।१२२॥शरच्चन्द्रनिभं तत्राक्षरबीजं विजृम्भितम् ।पुमान् परमहंसोऽयं यज्ज्ञात्वा नावसीदति ॥ ५\।१२३॥एतदेव परन्तेजः सर्वतन्त्रेषु मन्त्रिणः । (तत्र देवः)चिन्तयित्वा परां सिद्धिं लभते नात्र संशयः ॥ ५\।१२४॥तुरीयं त्रितयं लिङ्गं तदाहं मुक्तिदायकः ।ध्यानमात्रेण योगीन्द्रो मत्समो भवति ध्रुवम् ॥ ५\।१२५॥इडा हि पिङ्गला ख्याता वरणासीति होच्यते ।वाराणसी तयोर्मध्ये विश्वनाथोऽत्र भाषितः ॥ ५\।१२६॥एतत्क्षेत्रस्य माहात्म्यमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।शास्त्रेषु बहुधा प्रोक्तं परं तत्त्वं सुभाषितम् ॥ ५\।१२७॥सुषुम्णा मेरुणा याता ब्रह्मरन्ध्रं यतोऽस्ति वै ।ततश्चैषा परावृत्य तदाज्ञापद्मदक्षिणे । (परावृत्या)वामनासापुटं याति गङ्गेति परिगीयते ॥ ५\।१२८॥ब्रह्मरन्ध्रे हि यत्पद्मं सहस्रारं व्यवस्थितम् ।तत्र कन्देहि या योनिस्तस्यां चन्द्रो व्यवस्थितः ॥ ५\।१२९॥त्रिकोणाकारतस्तस्याः सुधा क्षरति सन्ततम् ।इडायाममृतं तत्र समं स्रवति चन्द्रमाः ॥ ५\।१३०॥अमृतं वहति द्वारा धारारूपं निरन्तरम् ।वामनासापुटं याति गङ्गेत्युक्ता हि योगिभिः ॥ ५\।१३१॥आज्ञापङ्कजदक्षांसाद्वामनासापुटङ्गता ।उदग्वहेति तत्रेडा गङ्गेति समुदाहृता ॥ ५\।१३२॥ (वरणा)ततो द्वयमिह मध्ये तु वाराणसीति चिन्तयेत् । (द्वयोर्हि)तदाकारा पिङ्गलापि तदाज्ञाकमलोत्तरे । (तदाज्ञाकमलान्तरे)दक्षनासापुटे याति प्रोक्तास्माभिरसीति वै ॥ ५\।१३३॥मूलाधारे हि यत्पद्मं चतुष्पत्रं व्यवस्थितम् । (चतुष्पत्र)तत्र कन्देऽस्ति या योनिस्तस्यां सूर्यो व्यवस्थितः ॥ ५\।१३४॥ (तत्र मध्येहि)तत्सूर्यमण्डलद्वारं विषं क्षरति सन्ततम् । (तत्सूर्यमण्डलद्वराद्विषं)पिङ्गलायां विषं तत्र समर्थयति तापनः ॥ ५\।१३५॥ (समर्पयति)विषं तत्र वहन्ती या धारारूपं निरन्तरम् ।दक्षनासापुटे याति कल्पितेयन्तु पूर्ववत् ॥ ५\।१३६॥आज्ञापङ्कजवामास्याद्दक्षनासापुटं गता ।उदग्वहा पिङ्गलापि पुरासीति प्रकीर्तिता ॥ ५\।१३७॥आज्ञापद्ममिदं प्रोक्तं यत्र देवो महेश्वरः ।पीठत्रयं ततश्चोर्ध्वं निरुक्तं योगचिन्तकैः ।तद्बिन्दुनादशक्त्याख्यं भालपद्मे व्यवस्थितम् ॥ ५\।१३८॥यः करोति सदाध्यानमाज्ञापद्मस्य गोपितम् ।पूर्वजन्मकृतं कर्म विनश्येदविरोधतः ॥ ५\।१३९॥इह स्थिते यदा योगी ध्यानं कुर्यान्निरन्तरम् । (सदा)तदा करोति प्रतिमां प्रतिजापमनर्थवत् ॥ ५\।१४०॥यक्षराक्षसगन्धर्वा अपसरोगणकिन्नराः ।सेवन्ते चरणौ तस्य सर्वे तस्य वशानुगाः ॥ ५\।१४१॥करोति रसनां योगी प्रविष्टां विपरीतगाम् ।लम्बिकोर्ध्वेषु गर्तेषु धृत्वा ध्यानं भयापहम् ॥ ५\।१४२॥अस्मिन् स्थाने मनो यस्य क्षणार्धं वर्ततेऽचलम् ।तस्य सर्वाणि पापानि सङ्क्षयं यान्ति तत्क्षणात् ॥ ५\।१४३॥यानि यानीह प्रोक्तानि पञ्चपद्मे फलानि वै । (यानि यानि हि)तानि सर्वाणि सुतरामेतज्ज्ञानाद्भवन्ति हि ॥ ५\।१४४॥यः करोति सदाभ्यासमाज्ञा पद्मे विचक्षणः ।वासनाया महाबन्धं तिरस्कृत्य प्रमोदते ॥ ५\।१४५॥प्राणप्रयाणसमये तत्पद्मं यः स्मरन्सुधीः ।त्यजेत्प्राणं स धर्मात्मा परमात्मनि लीयते ॥ ५\।१४६॥तिष्ठन् गच्छन् स्वपन् जाग्रत् यो ध्यानं कुरुते नरः ।पापकर्मविकुर्वाणो नहि मज्जति किल्बिषे ॥ ५\।१४७॥ (किल्विषे)राजयोगाधिकारी स्यादेतच्चिन्तनतो ध्रुवम् ।योगी बन्धाद्विनिर्मुक्तः स्वीयया प्रभया स्वयम् ॥ ५\।१४८॥द्विदलध्यानमाहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते ।ब्रह्मादिदेवताश्चैव किञ्चिन्मत्तो विदन्ति ते ॥ ५\।१४९॥सहस्रारचक्रकथनम् ।अत ऊर्ध्वं तालुमूले सहस्रारंसरोरुहम् ।अस्ति यत्र सुषुम्णाया मूलं सविवरं स्थितम् ॥ ५\।१५०॥तालुमूले सुषुम्णास्य अधोवक्त्रा प्रवर्तते ।मूलाधारेण योन्यन्ताः सर्वनाड्यः समाश्रिताः । (योन्यस्ताः)ता बीजभूतास्तत्त्वस्य ब्रह्ममार्गप्रदायिकाः ॥ ५\।१५१॥तालुस्थाने च यत्पद्मं सहस्रारं पुरोदितम् ।तत्कन्दे योनिरेकास्ति पश्चिमाभिमुखी मता ॥ ५\।१५२॥तस्य मध्ये सुषुम्णाया मूलं सविवरं स्थितम् । (तस्या)ब्रह्मरन्ध्रं तदेवोक्तमामूलाधारपङ्कजम् ॥ ५\।१५३॥ (ब्रह्मरन्ध्र)तत्रान्तरन्ध्रे चिच्छक्तिः सुषुम्णा कुण्डली सदा ॥ ५\।१५४॥ (तत्रान्तरन्ध्रे / ततस्तद्वन्ध्रे) (तच्छक्तिः)सुषुम्णायां स्थिता नाडी चित्रा स्यान्मम वल्लभे । (सुषुम्णायां सदा शक्तिश्चित्रा)तस्यां मम मते कार्या ब्रह्मरन्ध्रादिकल्पना ॥ ५\।१५५॥यस्याः स्मरणमात्रेण ब्रह्मज्ञत्वं प्रजायते ।पापक्षयश्च भवति न भूयः पुरुषो भवेत् ॥ ५\।१५६॥प्रवेशितं चलाङ्गुष्ठं मुखे स्वस्य निवेशयेत् ।तेनात्र न वहत्येव देहचारी समीरणः ॥ ५\।१५७॥ (बहत्येव)तेन संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमन्ते च सर्वदा । (भ्रमतीत्येव सर्वदा)तदर्थं ये प्रवर्तन्ते योगीनः प्राणधारणे ॥ ५\।१५८॥तत एवाखिला नाडी निरुद्धा चाष्टवेष्टनम् । (विरुद्धा)इयं कुण्डलिनी शक्ती रन्ध्रं त्यजति नान्यथा ॥ ५\।१५९॥यदा पूर्णासु नाडीषु सन्निरुद्धानिलास्तदा ।बन्धत्यागेन कुण्डल्या मुखं रन्ध्राद्बहिर्भवेत् ।सुषुम्णायां सदैवायं वहेत्प्राणसमीरणः ॥ ५\।१६०॥मूलपद्मस्थिता योनिर्वामदक्षिणकोणतः ।इडापिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्णा योनिमध्यगा ॥ ५\।१६१॥ब्रह्मरन्ध्रन्तु तत्रैव सुषुम्णाधारमण्डले ।यो जानाति स मुक्तः स्यात्कर्मबन्धाद्विचक्षणः ॥ ५\।१६२॥ब्रह्मरन्ध्रमुखे तासां सङ्गमः स्यादसंशयः ।तस्मिन्स्नाने स्नातकानां मुक्तिः स्यादविरोधतः ॥ ५\।१६३॥गङ्गायमुनयोर्मध्ये वहत्येषा सरस्वती ।तासान्तु सङ्गमे स्नात्वा धन्यो याति पराङ्गतिम् ॥ ५\।१६४॥इडा गङ्गा पुरा प्रोक्ता पिङ्गला चार्कपुत्रिका ।मध्या सरस्वती प्रोक्ता तासां सङ्गोऽतिदुर्लभः ॥ ५\।१६५॥सितासिते सङ्गमे यो मनसा स्नानमाचरेत् ।सर्वपापविनिर्मुक्तो याति ब्रह्म सनातनम् ॥ ५\।१६६॥त्रिवेण्यां सङ्गमे यो वै पितृकर्म समाचरेत् ।तारयित्वा पितॄन्सर्वान्स याति परमां गतिम् ॥ ५\।१६७॥नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रत्यहं यः समाचरेत् । (नित्य)मनसा चिन्तयित्वा तु सोऽक्षयं फलमाप्नुयात् ॥ ५\।१६८॥सकृद्यः कुरुते स्नानं स्वर्गो सौख्यं भुनक्ति सः । (स्वर्गे)दग्ध्वा पापानशेषान्वै योगी शुद्धमतिः स्वयम् ॥ ५\।१६९॥अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।स्नानाचरणमात्रेण पूतो भवति नान्यथा ॥ ५\।१७०॥मृत्युकाले प्लुतं देहं त्रिवेण्याः सलिले यदा ।विचिन्त्य यस्त्यजेत्प्राणान्स तदा मोक्षमाप्नुयात् ॥ ५\।१७१॥नातःपरतरं गुह्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।गोप्तव्यं तत्प्रयत्नेन न व्याख्येयं कदाचन ॥ ५\।१७२॥ब्रह्मरन्ध्र मनो दत्त्वा क्षणार्धं यदि तिष्ठति ।सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ ५\।१७३॥अस्मिन्लीनं मनो यस्य स योगी मयि लीयते ।अणिमादिगुणान्भुक्त्वा स्वेच्छया पुरुषोत्तमः ॥ ५\।१७४॥एतद्रन्ध्रध्यानमात्रेण मर्त्यः संसारेऽस्मिन्वल्लभो मे भवेत्सः ।पापाञ्जित्वा मुक्तिमार्गाधिकारी ज्ञानं दत्त्वा तारयत्यद्भुतं वै ॥ ५\।१७५॥चतुर्मुखादित्रिदशैरगम्यं योगिवल्लभम् ।प्रयत्नेन सुगोप्यं तद्ब्रह्मरन्ध्रं मयोदितम् ॥ ५\।१७६॥पुरा मयोक्ता या योनिः सहस्रारे सरोरुहे ।तस्याऽधो वर्तते चन्द्रस्तद्।ह्ध्यानं क्रियते बुधैः ॥ ५\।१७७॥ (तस्याधो)यस्य स्मरणमात्रेण योगीन्द्रोऽवनिमण्डले ।पूज्यो भवति देवानां सिद्धानां सम्मतो भवेत् ॥ ५\।१७८॥शिरःकपालविवरे ध्यायेद्दुग्धमहोदधिम् ।तत्र स्थित्वा सहस्रारे पद्मे चन्द्रं विचिन्तयेत् ॥ ५\।१७९॥शिरःकपालविवरे द्विरष्टकलया युतः ।पीयूषभानुहंसाख्यं भावयेत्तं निरञ्जनम् ॥ ५\।१८०॥निरन्तरकृताभ्यासात्त्रिदिने पश्यति ध्रुवम् ।दृष्टिमात्रेण पापौघं दहत्येव स साधकः ॥ ५\।१८१॥अनागतञ्च स्फुरति चित्तशुद्धिर्भवेत्खलु ।सद्यः कृत्वापि दहति महापातकपञ्चकम् ॥ ५\।१८२॥आनुकूल्यं ग्रहा यान्ति सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः ।उपसर्गाः शमं यान्ति युद्धे जयमवाप्नुयात् ॥ ५\।१८३॥खेचरीभूचरीसिद्धिर्भवेत्क्षीरेन्दुदर्शनात् ।ध्यानादेवभवेत्सर्वं नात्र कार्य विचारणा ॥ ५\।१८४॥ (कार्या)सन्तताभ्यासयोगेन सिद्धो भवति मानवः । (सतताभ्यासयोगेन)सत्यं सत्यं पुनः सत्यं मम तुल्यो भवेद्ध्रुवम् ।योगशास्त्रं च परमं योगिनां सिद्धिदायकम् ॥ ५\।१८५॥ (योगशास्त्रेऽप्यभिरतं)राजयोगकथनम् ।अत ऊर्ध्वं दिव्यरूपं सहस्रारं सरोरुहम् ।ब्रह्माण्डाख्यस्य देहस्य बाह्ये तिष्ठति मुक्तिदम् ॥ ५\।१८६॥कैलासो नाम तस्यैव महेशो यत्र तिष्ठति ।अकुलाख्योऽविनाशी च क्षयवृद्धिविवर्जितः ॥ ५\।१८७॥ (नकुलाख्योऽविनाशी)स्थानस्यास्य ज्ञानमात्रेण नॄणां, संसारेऽस्मिन्सम्भवो नैव भूयः ।भूतग्रामं सन्तताभ्यासयोगात्कर्तुं हर्तुं स्याच्च शक्तिः समग्राः ॥ ५\।१८८॥ (समग्रा)स्थाने परे हंसनिवासभूते, कैलासनाम्नीह निविष्टचेताः ।योगी हृतव्याधिरधः कृताधिर्वायुश्चिरञ्जीजीवति मृत्युमुक्तः ॥ ५\।१८९॥ (कृताधिवरायुश्चिरं जीवति)चित्तवृत्तिर्यदा लीना कुलाख्ये परमेश्वरे ।तदा समाधिसाम्येन योगी निश्चलतां व्रजेत् ॥ ५\।१९०॥निरन्तरकृते ध्याने जगद्विस्मरणं भवेत् ।तदा विचित्रसामर्थ्यं योगिनो भवति ध्रुवम् ॥ ५\।१९१॥तस्माद्गलितपीयूषं पिबेद्योगी निरन्तरम् ।मृत्योर्मृत्युं विधायाशु कुलं जित्वा सरोरुहे ॥ ५\।१९२॥अत्र कुण्डलिनीशक्तिर्लयं याति कुलाभिधा ।तदा चतुर्विधा सृष्टिर्लीयते परमात्मनि ॥ ५\।१९३॥यज्ज्ञात्वा प्राप्य विषयं चित्तवृत्तिर्विलीयते ।तस्मिन्परिश्रमं योगी करोति निरपेक्षकः ॥ ५\।१९४॥चित्तवृत्तियदालीना तस्मिन् योगी भवेद्ध्रुवम् ।तदा विज्ञायतेऽखण्डज्ञानरूपो निरञ्जनः ॥ ५\।१९५॥ब्रह्माण्डबाह्ये सञ्चिन्त्य स्वप्रतीकं यथोदितम् ।तमावेश्य महच्छून्यं चिन्तयेदविरोधतः ॥ ५\।१९६॥आद्यन्तमध्यशून्यं तत्कोटिसूर्यसमप्रभम् ।चन्द्रकोटिप्रतीकाशमभ्यस्य सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ५\।१९७॥एतद्।ह्ध्यानं सदा कुर्यादनालस्यं दिने दिने ।तस्य स्यात्सकला सिद्धिर्वत्सरान्नात्र संशयः ॥ ५\।१९८॥क्षणार्द्धं निश्चलं तत्र मनो यस्य भवेद्ध्रुवम् । (क्षणार्धं)स एव योगी सद्भक्तः सर्वलोकेषु पूजितः ।तस्य कल्मषसङ्घातस्तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ५\।१९९॥यं दृष्ट्वा न प्रवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ।अभ्यसेत्तं प्रयत्नेन स्वाधिष्ठानेन वर्त्मना ॥ ५\।२००॥एतद्।ह्ध्यानस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते ।यः साधयति जानाति सोऽस्माकमपि सम्मतम् ॥ ५\।२०१॥ (सम्मतः)ध्यानादेव विजानाति विचित्रेफलसम्भवम् ।अणिमादिगुणोपेतो भवत्येव न संशयः ॥ ५\।२०२॥राजाधिराजयोगकथनम् ।राजयोगो मयाख्यातः सर्वतन्त्रेषु गोपितः ।राजाधिराजयोगोऽयं कथयामि समासतः ॥ ५\।२०३॥स्वस्तिकञ्चासनं कृत्वा सुमठे जन्तुवर्जिते ।गुरुं सम्पूज्य यत्नेन ध्यानमेतत्समाचरेत् ॥ ५\।२०४॥निरालम्बं भवेज्जीवं ज्ञात्वा वेदान्तयुक्तितः ।निरालम्बं मनः कृत्वा न किञ्चिच्चिन्तयेत्सुधीः ॥ ५\।२०५॥एतद्।ह्ध्यानान्महासिद्धिर्भवत्येव न संशयः ।वृत्तिहीनं मनः कृत्वा पूर्णरूपं स्वयं भवेत् ॥ ५\।२०६॥साधयेत्सततं यो वै स योगी विगतस्पृहः ।अहन्नाम न कोप्यस्ति सर्वदात्मैव विद्यते ॥ ५\।२०७॥को बन्धः कस्य वा मोक्ष एकं पश्येत्सदा हि सः ।एतत्करोति यो नित्यं स मुक्तो नात्र संशयः ।स एव योगी सद्भक्तः सर्वलोकेषु पूजितः ॥ ५\।२०८॥अहमस्मीति यन्मत्वा जीवात्मपरमात्मनोः ।अहं त्वमेतदुभयं त्यक्त्वाखण्डं विचिन्तयेत् ॥ ५\।२०९॥अध्यारोपापवादाभ्यां यत्र सर्वं विलीयते ।तद्बीजमाश्रयेद्योगी सर्वसङ्गविवर्जितः ॥ ५\।२१०॥अपरोक्षं चिदानन्दं पूर्णं त्यक्त्वा भ्रमाकुलाः ।परोक्षं चापरोक्षं च कृत्वा मूढा भ्रमन्ति वै ॥ ५\।२११॥चराचरमिदं विश्वं परोक्षं यः करोति च ।अपरोक्षं परं ब्रह्म त्यक्तं तस्मिन्प्रलीयते ॥ ५\।२१२॥ज्ञानकारणमज्ञानं यथा नोत्पद्यते भृशम् ।अभ्यासं कुरुते योगी सदा सङ्गविवर्जितम् ॥ ५\।२१३॥सर्वेन्द्रियाणि संयम्य विषयेभ्यो विचक्षणः ।विषयेभ्यः सुषुप्त्यैव तिष्ठेत्सङ्गविवर्जितः ॥ ५\।२१४॥एवमभ्यासतो नित्यं स्वप्रकाशं प्रकाशते । (एवमभ्यसतो)श्रोतुं बुद्धिसमर्थार्थं निवर्तन्ते गुरोर्गिरः ।तदभ्यासवशादेकं स्वतो ज्ञानं प्रवर्तते ॥ ५\।२१५॥यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।साधनादमलं ज्ञानं स्वयं स्फुरति तद्ध्रुवम् ॥ ५\।२१६॥हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः ।तस्मात्प्रवर्तते योगी हठे सद्गुरुमार्गतः ॥ ५\।२१७॥स्थिते देहे जीवति च योगं न श्रियते भृशम् ।इन्द्रियार्थोपभोगेषु स जीवति न संशयः ॥ ५\।२१८॥अभ्यासपाकपर्यन्तं मितान्नंस्मरणं भवेत् ।अन्यथा साधनं धीमान्कर्तुं पारयतीह न ॥ ५\।२१९॥अतीवसाधुसंलापं साधुसम्मतिबुद्धिमान् ।करोति पिण्डरक्षार्थं बह्वालापविवर्जितः ॥ ५\।२२०॥त्याज्यते त्यज्यते सङ्गं सर्वथा त्यज्यते भृशम् । (त्यज्यते त्यज्यते)अन्यथा न लभेन्मुक्तिं सत्यं सत्यं मयोदितम् ॥ ५\।२२१॥गुह्यैव क्रियतेऽभ्यासः सङ्गं त्यक्त्वा तदन्तरे । (गुप्त्यैव)व्यवहाराय कर्तव्यो बाह्यसङ्गो न रागतः ॥ ५\।२२२॥ (बाह्येसङ्गानुरागतः)स्वे स्वे कर्मणि वर्तन्ते सर्वे ते कर्मसम्भवाः ।निमित्तमात्रं करणे न दोषोऽस्ति कदाचन ॥ ५\।२२३॥एवं निश्चित्य सुधिया गृहस्थोऽपि यदाचरेत् ।तदा सिद्धिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ५\।२२४॥पापपुण्यविनिर्मुक्तः परित्यक्ताङ्गसाधकः ।यो भवेत्स विमुक्तः स्याद्गृहे तिष्ठन्सदा गृही ॥ ५\।२२५॥न पापपुण्यैर्लिप्येत योगयुक्तो यदा गृही । (सदा)कुर्वन्नपि तदा पापान्स्वकार्ये लोकसङ्ग्रहे ॥ ५\।२२६॥मन्त्रसाधनकथनम् ।अधुना सम्प्रवक्ष्यामि मन्त्रसाधनमुत्तमम् ।ऐहिकामुष्मिकसुखं येन स्यादविरोधतः ॥ ५\।२२७॥यस्मिन्मन्त्रवरे ज्ञाते योगसिद्धिर्भवेत्खलु । (यस्मिन्मन्त्रे वरे)योगेन साधकेन्द्रस्य सर्वैश्वयेसुखप्रदा ॥ ५\।२२८॥मूलाधारेऽस्ति यत्पद्मं चतुर्दलसमन्वितम् ।तन्मध्ये वाग्भवं बीजं विस्फुरन्तं तडित्प्रभम् ॥ ५\।२२९॥हृदये कामबीजन्तु बन्धूककुसुमप्रभम् ।आज्ञारविन्दे शक्त्याख्यं चन्द्रकोटिसमप्रभम् ॥ ५\।२३०॥बीजत्रयमिदं गोप्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।एतन्मन्त्रत्रयं योगी साधयेत्सिद्धिसाधकः ॥ ५\।२३१॥एतन्मन्त्रं गुरोर्लब्ध्वा न द्रुतं न विलम्बितम् ।अक्षराक्षरसन्धानं निःसन्दिग्धमना जपेत् ॥ ५\।२३२॥तद्गतश्चैकचित्तश्च शास्त्रोक्तविधिना सुधीः ।देव्यास्तु पुरतो लक्षं हुत्वा लक्षत्रयं जपेत् ॥ ५\।२३३॥करवीरप्रसूनन्तु गुडक्षीराज्यसंयुतम् ।कुण्डे योन्याकृतौ धीमाञ्जपान्ते जुहुयात्सुधीः ॥ ५\।२३४॥ (योन्याकृते)अनुष्ठाने कृते धीमान्पूर्वसेवा कृता भवेत् ।ततो ददाति कामान्वै देवी त्रिपुरभैरवी ॥ ५\।२३५॥गुरुं सन्तोष्य विधिवल्लब्ध्वा मन्त्रवरोत्तमम् ।अनेन विधिना युक्तो मन्दभाग्योऽपि सिद्।ह्ध्यति ॥ ५\।२३६॥लक्षमेकं जपेद्यस्तु साधको विजितेन्द्रियः ।दर्शनात्तस्य क्षुभ्यन्ते योषितो मदनातुराः ।पतन्ति साधकस्याग्रे निर्लज्जा भयवर्जिताः ॥ ५\।२३७॥जप्तेन च द्विलक्षेण ये यस्मिन्विषये स्थिताः ।आगच्छन्ति यथातीर्थं विमुक्तकुलविग्रहाः ।सर्वस्वं तस्य ददति तस्यैव च वशे स्थिताः ॥ ५\।२३८॥ (ददति तस्य सर्वस्वं)त्रिभिर्लक्षैस्तथाजप्तैर्मण्डलीकं समण्डलम् ।(त्रिभिर्लक्षैस्तथाजप्तैर्मण्डलीकाः समण्डलाः ।)वशमायान्ति ते सर्वे नात्र कार्या विचारणा ।षड्भिर्लक्षैर्महीपालं सभृत्यबलवाहनम् ॥ ५\।२३९॥लक्षैर्द्वादशभिर्जप्तैर्यक्षरक्षोरगेश्वराः ।वशमायान्ति ते सर्वे आज्ञां कुर्वन्ति नित्यशः ॥ ५\।२४०॥त्रिपञ्चलक्षजप्तैस्तु साधकेन्द्रस्य धीमतः ।सिद्धविद्याधराश्चैव गन्धर्वाप्सरसाङ्गणाः ॥ ५\।२४१॥वशमायान्ति ते सर्वे नात्र कार्या विचारणा ।हठाच्छ्रवणविज्ञानं सर्वज्ञत्वं प्रजायते ॥ ५\।२४२॥तथाष्टादशभिर्लक्षैर्देहेनानेन साधकः ।उत्तिष्ठेन्मेदिनीं त्यक्त्वा दिव्यदेहस्तु जायते ।भ्रमते स्वेच्छया लोके छिद्रां पश्यति मेदिनीम् ॥ ५\।२४३॥अष्टाविंशतिभिर्लक्षैर्विद्याधरपतिर्भवेत् ।साधकस्तु भवेद्धीमान्कामरूपो महाबलः ॥ ५\।२४४॥त्रिंशल्लक्षैस्तथाजप्तैर्ब्रह्मविष्णुसमो भवेत् ।रुद्रत्वं षष्टिभिर्लक्षैरमरत्वमशीतिभिः ॥ ५\।२४५॥कोट्येकया महायोगी लीयते परमे पदे ।साधकस्तु भवेद्योगी त्रैलोक्ये सोऽतिदुर्लभः ॥ ५\।२४६॥शिवसंहिताफलकथनम् ।त्रिपुरे त्रिपुरन्त्वेकं शिवं परमकारणम् ।अक्षयं तत्पदं शान्तमप्रमेयमनामयम् ॥ ५\।२४७॥लभतेऽसौ न सन्देहो धीमान्सर्वमभीप्सितम् ।शिवविद्या महाविद्या गुप्ता चाग्रे महेश्वरी ॥ ५\।२४८॥मद्भाषितमिदं शास्त्रङ्गोपनीयमतोबुधैः ।हठविद्या परं गोप्या योगिना सिद्धिमिच्छता ॥ ५\।२४९॥भवेद्वीर्यवती गुप्ता निर्वीर्या च प्रकाशिता ।य इदं पठते नित्यमाद्योपान्तं विचक्षणः ॥ ५\।२५०॥योगसिद्धिर्भवेत्तस्य क्रमेणैव न संशयः ।स मोक्षं लभते धीमान्य इदं नित्यमर्चयेत् ॥ ५\।२५१॥मोक्षार्थिभ्यश्च सर्वेभ्यः साधुभ्यः श्रावयेदपि ।क्रियायुक्तस्य सिद्धिः स्यादक्रियस्य कथम्भवेत् ॥ ५\।२५२॥तस्मात्क्रियाविधानेन कर्तव्या योगिपुङ्गवैः ।यदृच्छालाभसन्तुष्टः सन्त्यक्त्वान्तरसङ्गङ्कः ॥ ५\।२५३॥गृहस्थश्चाप्यनासक्तः स मुक्तो योगसाधनात् ।गृहस्थानां भवेत्सिद्धिरीश्वराणां जपेन वै ।योगक्रियाभियुक्तानां तस्मात्संयतते गृही ॥ ५\।२५४॥गेहे स्थित्वा पुत्रदारादिपूर्णःसङ्गं त्यक्त्वा चान्तरे योगमार्गे ।सिद्धे चिह्नं वीक्ष्य पश्चाद्गृहस्थः (सिद्धेश्चिह्नं)क्रीडेत्सं वै सम्मतं साधयित्वा ॥ ५\।२५५॥ (क्रीडेत्सो)इति श्रीशिवसंहितायां हरगौरीसंवादे योगशास्त्रेपञ्चमपटलः समाप्तः । ५।

śrīdevyuvāca |brūhi me vākyamīśāna paramārthadhiyaṃ prati |ye vighnāḥ santi lokānāṃ vada me priya śaṅkara || 5\|1||īśvara uvāca |śṛṇu devi pravakṣyāmi yathā vighnāḥ sthitāḥ sadā |muktiṃ prati narāṇāñca bhogaḥ paramabandhanaḥ || 5\|2||bhogarūpayogavighnavidyākathanam |nārī śayyāsanaṃ vastraṃ dhanamasya viḍambanam |tāmbūlabhakṣyānāni rājyaiśvaryavibhūtayaḥ || 5\|3||haimaṃ raupyaṃ tathā tāmraṃ ratnañcāgurudhenavaḥ |pāṇḍityaṃ vedaśāstrāṇi nṛtyaṃ gītaṃ vibhūṣaṇam || 5\|4||vaṃśī vīṇā mṛdaṅgāśca gajendraścāśvavāhanam |(dārāpatyāni viṣayā vighnā ete prakīrtitāḥ |)bhogarūpā ime vighnā dharmarūpānimāñchṛṇu || 5\|5||dharmarūpayogavighnakathanam |snānaṃ pūjāvidhirhomaṃ tathā mokṣamayī sthitiḥ |vratopavāsaniyamamaunamindriyanigrahaḥ || 5\|6||dhyeyo dhyānaṃ tathā mantro dānaṃ khyātirdiśāsu ca |vāpīkūpataḍāgādiprāsādārāmakalpanā || 5\|7||yajñaṃ cāndrāyaṇaṃ kṛcchraṃ tīrthāni vividhāni ca |dṛśyante ca ime vighnā dharmarūpeṇa saṃsthitāḥ || 5\|8||jñānarūpavighnakathanam |yattu vighnaṃ bhavejjñānaṃ kathayāmi varānane |gomukhaṃ svāsanaṃ kṛtvā dhautiprakṣālanaṃ ca tat || 5\|9||nāḍīsañcāravijñānaṃ pratyāhāranirodhanam |kukṣisañcālanaṃ kṣipraṃ praveśa indriyādhvanā |nāḍīkarmāṇi kalyāṇi bhojanaṃ śrūyatāṃ mama || 5\|10||navadhāturasaṃ chindhi śuṇṭhikāśtāḍayetpunaḥ |ekakālaṃ samādhiḥ syālliṅgabhūtamidaṃ śṛṇu || 5\|11||saṅgamaṃ gaccha sādhūnāṃ saṅkocaṃ bhaja durjanāt |praveśanirgame vāyorgurulakṣaṃ vilokayet || 5\|12||piṇḍasthaṃ rūpasaṃsthañca rūpasthaṃ rūpavarjitam |brahmaitasminmatāvasthā hṛdayañca praśāmyati |ityete kathitā vighnā jñānarūpe vyavasthitāḥ || 5\|13||caturvidhayogakathanam |mantrayogo haṭhaścaiva layayogastṛtīyakaḥ |caturtho rājayogaḥ syātsa dvidhābhāvavarjitaḥ || 5\|14||caturdhā sādhako jñeyo mṛdumadhyādhimātrakāḥ |adhimātratamaḥ śreṣṭho bhavābdhau laṅghanakṣamaḥ || 5\|15||mṛdusādhakalakṣaṇam |mandotsāhī susammūḍho vyādhistho gurudūṣakaḥ |lobhī pāpamatiścaiva bahvāśī vanitāśrayaḥ || 5\|16||capalaḥ kātaro rogī parādhīno'tiniṣṭhuraḥ |mandācāro mandavīryo jñātavyo mṛdumānavaḥ || 5\|17||dvādaśābde bhavetsiddhiretasya yatnataḥ param |mantrayogādhikārī sa jñātavyo guruṇā dhruvam || 5\|18||madhyamasādhakalakṣaṇam |samabuddhiḥ kṣamāyuktaḥ puṇyākāṅkṣī priyaṃvadaḥ |madhyasthaḥ sarvakāryeṣu sāmānyaḥ syānnasaṃśayaḥ |etajjñātvaiva gurubhirdīyate muktito layaḥ || 5\|19||adhimātrasādhakalakṣaṇaṃsthirabuddhirlaye yuktaḥ svādhīno vīryavānapi |mahāśayo dayāyuktaḥ kṣamāvān satyavānapi || 5\|20||śūro vayaḥsthaḥ śraddhāvān gurupādābjapūjakaḥ |yogābhyāsarataścaiva jñātavyaścādhimātrakaḥ || 5\|21||etasya siddhiḥ ṣaḍvarṣairbhavedabhyāsayogataḥ |etasmai dīyate dhīro haṭhayogaśca sāṅgataḥ || 5\|22||adhimātratamasādhakalakṣaṇam |mahāvīryānvitotsāhī manojñaḥ śauryavānapi |śāstrajño'bhyāsaśīlaśca nirmohaśca nirākulaḥ || 5\|23||navayauvanasampanno mitāhārī jitendriyaḥ |nirbhayaśca śucirdakṣo dātā sarvajanāśrayaḥ || 5\|24||adhikārī sthiro dhīmān yathecchāvasthitaḥ kṣamī |suśīlo dharmacārī ca guptaceṣṭaḥ priyaṃvadaḥ || 5\|25||śāstraviśvāsasampanno devatā gurupūjakaḥ |janasaṅgaviraktaśca mahāvyādhi vivarjitaḥ || 5\|26||adhimātratarojñeyaḥ sarvayogasya sādhakaḥ | (adhimātravrataśaśca / adhimātravratajñaśaśca)tribhissaṃvatsaraiḥ siddhiretasya nātra saṃśayaḥ |sarvayogādhikārī sa nātra kāryā vicāraṇā || 5\|27||pratīkopāsanam |pratīkopāsanā kāryā dṛṣṭādṛṣṭaphalapradā |punāti darśanādatra nātra kāryā vicāraṇā || 5\|28||gāḍhātape svapratibimbiteśvaraṃ nirīkṣya visphāritalocanadvayam |yadā nabhaḥ paśyati svapratīkaṃ nabho'ṅgaṇe tatkṣaṇameva paśyati || 5\|29||pratyahaṃ paśyate yo vai svapratīkaṃ nabho'ṅgaṇe |āyurvṛddhirbhavettasya na mṛtyuḥ syātkadācana || 5\|30||yadā paśyati sampūrṇaṃ svapratīkaṃ nabho'ṅgaṇe |tadā jayaṃ sabhāyāñca yuddhe nirjitya sañcaret || 5\|31|| (jayamavāpnoti vāyuṃ)yaḥ karoti sadābhyāsaṃ cātmānaṃ vindate param | (vandate)pūrṇānandaikapuruṣaṃ svapratīkaprasādataḥ || 5\|32||yātrākāle vivāhe ca śubhe karmaṇi saṅkaṭe |pāpakṣaye puṇyavṛddhau pratīkopāsanañcaret || 5\|33||nirantarakṛtābhyāsādantare paśyati dhruvam |tadā muktimavāpnoti yogī niyatamānasaḥ || 5\|34||aṅguṣṭhābhyāmubhe śrotre tarjanībhyāṃ dvilocane |nāsārandhre ca madhyābhyāmanāmābhyāṃ mukhaṃ dṛḍham || 5\|35||nirudhya mārutaṃ yogī yadaiva kurute bhṛśam |tadā tatkṣaṇamātmānaṃ jyotīrūpaṃ sa paśyati || 5\|36||tattejo dṛśyate yena kṣaṇamātraṃ nirākulam |sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim || 5\|37||nirantarakṛtābhyāsādyogī vigatakalmaṣaḥ |sarvadehādi vismṛtya tadabhinnaḥ svayaṃ gataḥ || 5\|38||yaḥ karoti sadābhyāsaṃ guptācāreṇa mānavaḥ |sa vai brahmavilīnaḥ syātpāpakarmarato yadi || 5\|39||gopanīyaḥ prayatnena sadyaḥ pratyayakārakaḥ |nirvāṇadāyako loke yogo'yaṃ mama vallabhaḥ |nādaḥ sañjāyate tasya krameṇābhyāsataśca yaḥ || 5\|40|| (vai)mattabhṛṅgaveṇuvīṇāsadṛśaḥ prathamo dhvaniḥ |evamabhyāsataḥ paścāt saṃsāradhvāntanāśanam |ghaṇṭānādasamaḥ paścāt dhvanirmegharavopamaḥ || 5\|41||dhvanau tasminmano dattvā yadā tiṣṭhati nirbharaḥ | (nirbhayaḥ)tadā sañjāyate tasya layasya mama vallabhe || 5\|42||tatra nāde yadā cittaṃ ramate yogino bhṛśam |vismṛtya sakalaṃ bāhyaṃ nādena saha śāmyati || 5\|43||etadabhyāsayogena jitvā samyagguṇānbahūn |sarvārambhaparityāgī cidākāśe vilīyate || 5\|44||nāsanaṃ siddhasadṛśaṃ na kumbhasadṛśaṃ balam |na khecarīsamā mudrā na nādasadṛśo layaḥ || 5\|45||ṣaṭcakra vivaraṇam |mūlādhārapadmanirūpaṇa |idānīṃ kathayiṣyāmi muktasyānubhavaṃ priye |yajjñātvā labhate muktiṃ pāpayukto'pi sādhakaḥ || 5\|46||samabhyarcyeśvaraṃ samyakkṛtvā ca yogamuttamam |gṛhṇīyātsusthito bhūtvā guruṃ santoṣya buddhimān || 5\|47||jīvādi sakalaṃ vastu dattvā yogavidaṃ gurum | (vastuṃ)santoṣyādiprayatnena yogo'yaṃ gṛhyate budhaiḥ || 5\|48||viprānsantoṣya medhāvī nānāmaṅgalasaṃyutaḥ |mamālaye śucirbhūtvā gṛhṇīyācchubhātmakam || 5\|49||saṃnyasyānena vidhinā prāktanaṃ vigrahādikam |bhūtvā divyavapuryogī gṛhṇīyādvakṣyamāṇakam || 5\|50||padmāsanasthito yogī janasaṅgavivarjitaḥ |vijñānanāḍīdvitayamaṅgulībhyāṃ nirodhayet || 5\|51||siddhestadāvirbhavati sukharūpī nirañjanaḥ |tasminpariśramaḥ kāryo yena siddho bhavetkhalu || 5\|52||yaḥ karoti sadābhyāsaṃ tasya siddhirna dūrataḥ |vāyusiddhirbhavettasya kramādeva na saṃśayaḥ || 5\|53|| (vāyusiddhibhavettasya)sakṛdyaḥ kurute yogī pāpaughaṃ nāśayeddhruvam |tasya syānmadhyame vāyoḥ praveśo nātra saṃśayaḥ || 5\|54||etadabhyāsaśīlo yaḥ sa yogī devapūjitaḥ |aṇimādiguṇānllabdhvā vicaredbhuvanatraye || 5\|55||yo yathāsyānilābhyāsāttadbhavettasya vigrahaḥ |tiṣṭhedātmani medhāvī saṃyutaḥ krīḍate bhṛśam || 5\|56||etadyogaṃ paraṃ gopyaṃ na deyaṃ yasya kasyacit |sapramāṇaḥ samāyuktastameva kathyate dhruvam || 5\|57|| (yaḥ pramāṇaiḥ)yogī padmāsane tiṣṭhetkaṇṭhakūpe yadā smaran |jihvāṃ kṛtvā tālumūle kṣutpipāsā nivartate || 5\|58||kaṇṭhakūpādadhaḥsthāne kūrmanāḍyasti śobhanā |tasmin yogī mano dattvā cittasthairyaṃ labhedbhṛśam || 5\|59||śiraḥ kapāle rudrākṣa vivaraṃ cintayedyadā | rudrākṣaṃtadā jyotiḥ prakāśaḥ syādvidyutpuñjasamaprabhaḥ || 5\|60||etaccintanamātreṇa pāpānāṃ saṅkṣayo bhavet |durācāro'pi puruṣo labhate paramaṃ padam || 5\|61||aharniśaṃ yadā cintāṃ tatkaroti vicakṣaṇaḥ |siddhānāṃ darśanaṃ tasya bhāṣaṇañca bhaveddhruvam || 5\|62||tiṣṭhan gachan svapan bhuñjan dhyāyecchūnyamaharniśam |tadākāśamayo yogī cidākāśe vilīyate || 5\|63||etajjñānaṃ sadā kāryaṃ yoginā siddhimicchatā | (kāya)nirantarakṛtābhyāsānmama tulyo bhaveddhruvam |etajjñānabalādyogī sarveṣāṃ vallabho bhavet || 5\|64||sarvān bhūtān jayaṃ kṛtvā nirāśīraparigrahaḥ |nāsāgre dṛśyate yena padmāsanagatena vai |manaso maraṇaṃ tasya khecaratvaṃ prasid|hdhyati || 5\|65||jyotiḥ paśyati yogīndraḥ śuddhaṃ śuddhācalopamam |tatrābhyāsabalenaiva svayaṃ tadrakṣako bhavet || 5\|66||uttānaśayane bhūmau suptvā dhyāyannirantaram |sadyaḥ śramavināśāya svayaṃ yogī vicakṣaṇaḥ || 5\|67||śiraḥ paścāttu bhāgasya dhyāne mṛtyuñjayo bhavet |bhrūmadhye dṛṣṭimātreṇa hyaparaḥ parikīrtitaḥ || 5\|68||caturvidhasya cānnasya rasastredhā vibhajyate |tatra sāratamo liṅgadehasya paripoṣakaḥ || 5\|69||saptadhātumayaṃ piṇḍameti puṣṇāti madhyagaḥ |yāti viṇmūtrarūpeṇa tṛtīyaḥ saptato bahiḥ || 5\|70||ādyabhāga dvayaṃ nāḍyaḥ proktāstāḥ sakalā api |poṣayanti vapurvāyumāpādatalamastakam || 5\|71||nāḍībhirābhiḥ sarvābhirvāyuḥ sañcarate yadā |tadaivānnaraso dehe sāmyeneha pravartate || 5\|72||caturdaśānāṃ tatreha vyāpāre mukhyabhāgataḥ |tā anugratvahīnāśca prāṇasañcāranāḍikāḥ || 5\|73||gudādvayaṅgulataścordhvaṃ meḍhraikāṅgulatastvadhaḥ |evañcāsti samaṃ kandaṃ samatā caturaṅgulam || 5\|74|| (samatāccaturaṅgulam)paścimābhimukhīḥ yonirgudameḍhrāntarālagā |tatra kandaṃ samākhyātaṃ tatrāsti kuṇḍalī sadā || 5\|75||saṃveṣṭya sakalā nāḍīḥ sārddhatrikuṭalākṛtīḥ |mukhe niveśya sā pucchaṃ suṣumṇāvivare sthitā || 5\|76||suptā nāgopamā hyeṣā sphurantī prabhayā svayā |ahivatsandhisaṃsthānā vāgdevī bījasaṃjñikā || 5\|77||jñeyā śaktiriyaṃ viṣṇornirmalā svarṇabhāsvarā |sattvaṃ rajastamaśceti guṇatrayaprasūtikā || 5\|78||tatra bandhūkapuṣpābhaṃ kāmabījaṃ prakīrtitam |kalahemasamaṃ yoge prayuktākṣararūpiṇam || 5\|79||suṣumṇāpi ca saṃśliṣṭā bījaṃ tatra varaṃ sthitam |śaraccandranibhaṃ tejassvayametatsphuratsthitam || 5\|80||sūryakoṭipratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam |etattrayaṃ militvaiva devī tripurabhairavī |bījasaṃjñaṃ paraṃ tejastadeva parikīrtitam || 5\|81||kriyāvijñānaśaktibhyāṃ yutaṃ yatparito bhramat |uttiṣṭhadviśatastvambhaḥ sūkṣmaṃ śoṇaśikhāyutam |yonisthaṃ tatparaṃ tejaḥ svayambhūliṅgasaṃjñitam || 5\|82||ādhārapadmametaddhi yoniryasyāsti kandataḥ |parisphuradvādisāntacaturvarṇaṃ caturdalam || 5\|83||kulābhidhaṃ suvarṇābhaṃ svayambhūliṅgasaṅgatam |dviraṇḍo yatra siddho'sti ḍākinī yatra devatā || 5\|84||tatpadmamadhyagā yonistatra kuṇḍalinī sthitā |tasyā ūrdhve sphurattejaḥ kāmabījaṃ bhramanmatam || 5\|85||yaḥ karoti sadā dhyānaṃ mūlādhāre vicakṣaṇaḥ |tasya syāddārdurī siddhirbhūmityāgakrameṇa vai || 5\|86||vapuṣaḥ kāntirutkṛṣṭā jaṭharāgnivivardhanam |ārogyañca paṭutvañca sarvajñatvañca jāyate || 5\|87||bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca vetti sarvaṃ sakāraṇam | (bhaviṣyañca)aśrutānyapi śāstrāṇi sarahasyaṃ vadeddhruvam || 5\|88|| (bhaveddhruvam)vaktre sarasvatī devī sadā nṛtyati nirbharam |mantrasiddhirbhavettasya japādeva na saṃśayaḥ || 5\|89||jarāmaraṇaduḥkhaughānnāśayati gurorvacaḥ |idaṃ dhyānaṃ sadā kāryaṃ pavanābhyāsinā param |dhyānamātreṇa yogīndro mucyate sarvakilbiṣāt || 5\|90|| (sarvakilviṣāt)mūlapadmaṃ yadā dhyāyedyogī svayambhuliṅgakam |tadā tatkṣaṇamātreṇa pāpaughaṃ nāśayeddhruvam || 5\|91||yaṃ yaṃ kāmayate citte taṃ taṃ phalamavāpnuyāt |nirantarakṛtābhyāsāttaṃ paśyati vimuktidam || 5\|92||bahirabhyantare śreṣṭhaṃ pūjanīyaṃ prayatnataḥ |tataḥ śreṣṭhatamaṃ hyetannānyadasti mataṃ mama || 5\|93||ātmasaṃsthaṃ śivaṃ tyaktvā bahiḥsthaṃ yaḥ samarcayet |hastasthaṃ piṇḍamutsṛjya bhramate jīvitāśayā || 5\|94||ātmaliṅgārcanaṃ kuryādanālasyaṃ dine dine |tasya syātsakalā siddhirmātra kāryā vicāraṇā || 5\|95||nirantarakṛtābhyāsātṣaṇmāsaiḥ siddhimāpnuyāt | (nirantarakṛtābhyāsātṣaṇmāse)tasya vāyupraveśo'pi suṣumṇāyāmbhaveddhruvam || 5\|96||manojayañca labhate vāyubinduvidhāraṇām | (vāyubinduvidhāraṇāt)aihikāmuṣmikīsiddhirbhavennaivātra saṃśayaḥ || 5\|97||svādhiṣṭhānacakravivaraṇam |dvitīyantu sarojañca liṅgamūle vyavasthitam |bādilāntaṃ ca ṣaḍvarṇaṃ paribhāsvaraṣaḍdalam || 5\|98||svādhiṣṭhānābhidhaṃ tattu paṅkajaṃ śoṇarūpakam |bāṇākhyo yatra siddho'sti devī yatrāsti rākiṇī || 5\|99||yo dhyāyati sadā divyaṃ svādhiṣṭhānāravindakam |tasya kāmāṅganāḥ sarvā bhajante kāmamohitāḥ || 5\|100||vividhañcāśrutaṃ śāstraṃ niḥśaṅko vai vadeddhruvam |sarvarogavinirmukto loke carati nirbhayaḥ || 5\|101||maraṇaṃ khādyate tena sa kenāpi na khādyate |tasya syātparamā siddhiraṇimādiguṇapradā || 5\|102||vāyuḥ sañcarate dehe rasavṛddhirbhaveddhruvam |ākāśapaṅkajagalatpīyūṣamapi varddhate || 5\|103||maṇipūracakravivaraṇam |tṛtīyaṃ paṅkajaṃ nābhau maṇipūrakasaṃjñakam |daśāraṇḍādiphāntārṇaṃ śobhitaṃ hemavarṇakam || 5\|104||rudrākhyo yatra siddho'sti sarvamaṅgaladāyakaḥ |tatrasthā lākinī nāmnī devī paramadhārmikā || 5\|105||tasmin dhyānaṃ sadā yogī karoti maṇipūrake |tasya pātālasiddhiḥ syānnirantarasukhāvahā || 5\|106||īpsitañca bhavelloke duḥkharogavināśanam |kālasya vañcanañcāpi paradehapraveśanam || 5\|107||jāmbūnadādikaraṇaṃ siddhānāṃ darśanaṃ bhavet |oṣadhīdarśanañcāpi nidhīnāṃ darśanaṃ bhavet || 5\|108||anāhatacakravivaraṇam |hṛdaye'nāhataṃ nāma caturthaṃ paṅkajaṃ bhavet |kādiṭhāntārṇasaṃsthānaṃ dvādaśārasamanvitam |atiśoṇaṃ vāyubījaṃ prasādasthānamīritam || 5\|109||padmasthaṃ tatparaṃ tejo bāṇaliṅgaṃ prakīrtitam |yasya smaraṇamātreṇa dṛṣṭādṛṣṭaphalaṃ labhet || 5\|110||siddhaḥ pinākī yatrāste kākinī yatra devatā |etasminsatataṃ dhyānaṃ hṛtpāthoje karoti yaḥ |kṣubhyante tasya kāntā vai kāmārtā divyayoṣitaḥ || 5\|111||jñānañcāpratimaṃ tasya trikālaviṣayambhavet |dūraśrutirdūradṛṣṭiḥ svecchayā khagatāṃ vrajet || 5\|112||siddhānāṃ darśanañcāpi yoginī darśanaṃ tathā |bhavetkhecarasiddhiśca khecarāṇāṃ jayantathā || 5\|113||yo dhyāyati paraṃ nityaṃ bāṇaliṅgaṃ dvitīyakam |khecarī bhūcarī siddhirbhavettasya na saṃśayaḥ || 5\|114||etad|hdhyānasya māhātmyaṃ kathituṃ naiva śakyate |brahmādyāḥ sakalā devā gopayanti parantvidam || 5\|115||viśuddhacakravivaraṇam |kaṇṭhasthānasthitaṃ padmaṃ viśuddhaṃ nāmapañcamam |suhemābhaṃ svaropetaṃ ṣoḍaśasvarasaṃyutam |chagalāṇḍo'sti siddho'tra śākinī cādhidevatā || 5\|116||dhyānaṃ karoti yo nityaṃ sa yogīśvarapaṇḍitaḥ |kintvasya yogino'nyatra viśuddhākhye saroruhe |caturvedā vibhāsante sarahasyā nidheriva || 5\|117||iha sthāne sthito yogī yadā krodhavaśo bhavet |tadā samastaṃ trailokyaṃ kampate nātra saṃśayaḥ || 5\|118||iha sthāne mano yasya daivādyāti layaṃ yadā |tadā bāhyaṃ parityajya svāntare ramate dhruvam || 5\|119||tasya na kṣatimāyāti svaśarīrasya śaktitaḥ |saṃvatsarasahasre'pi vajrātikaṭhinasya vai || 5\|120||yadā tyajati tad|hdhyānaṃ yogīndro'vanimaṇḍale |tadā varṣasahasrāṇi manyate tatkṣaṇaṃ kṛtī || 5\|121||ājñācakravivaraṇam |ājñāpadmaṃ bhruvormadhye hakṣopetaṃ dvipatrakam |śuklābhaṃ tanmahākālaḥ siddho devyatra hākinī || 5\|122||śaraccandranibhaṃ tatrākṣarabījaṃ vijṛmbhitam |pumān paramahaṃso'yaṃ yajjñātvā nāvasīdati || 5\|123||etadeva parantejaḥ sarvatantreṣu mantriṇaḥ | (tatra devaḥ)cintayitvā parāṃ siddhiṃ labhate nātra saṃśayaḥ || 5\|124||turīyaṃ tritayaṃ liṅgaṃ tadāhaṃ muktidāyakaḥ |dhyānamātreṇa yogīndro matsamo bhavati dhruvam || 5\|125||iḍā hi piṅgalā khyātā varaṇāsīti hocyate |vārāṇasī tayormadhye viśvanātho'tra bhāṣitaḥ || 5\|126||etatkṣetrasya māhātmyamṛṣibhistattvadarśibhiḥ |śāstreṣu bahudhā proktaṃ paraṃ tattvaṃ subhāṣitam || 5\|127||suṣumṇā meruṇā yātā brahmarandhraṃ yato'sti vai |tataścaiṣā parāvṛtya tadājñāpadmadakṣiṇe | (parāvṛtyā)vāmanāsāpuṭaṃ yāti gaṅgeti parigīyate || 5\|128||brahmarandhre hi yatpadmaṃ sahasrāraṃ vyavasthitam |tatra kandehi yā yonistasyāṃ candro vyavasthitaḥ || 5\|129||trikoṇākāratastasyāḥ sudhā kṣarati santatam |iḍāyāmamṛtaṃ tatra samaṃ sravati candramāḥ || 5\|130||amṛtaṃ vahati dvārā dhārārūpaṃ nirantaram |vāmanāsāpuṭaṃ yāti gaṅgetyuktā hi yogibhiḥ || 5\|131||ājñāpaṅkajadakṣāṃsādvāmanāsāpuṭaṅgatā |udagvaheti tatreḍā gaṅgeti samudāhṛtā || 5\|132|| (varaṇā)tato dvayamiha madhye tu vārāṇasīti cintayet | (dvayorhi)tadākārā piṅgalāpi tadājñākamalottare | (tadājñākamalāntare)dakṣanāsāpuṭe yāti proktāsmābhirasīti vai || 5\|133||mūlādhāre hi yatpadmaṃ catuṣpatraṃ vyavasthitam | (catuṣpatra)tatra kande'sti yā yonistasyāṃ sūryo vyavasthitaḥ || 5\|134|| (tatra madhyehi)tatsūryamaṇḍaladvāraṃ viṣaṃ kṣarati santatam | (tatsūryamaṇḍaladvarādviṣaṃ)piṅgalāyāṃ viṣaṃ tatra samarthayati tāpanaḥ || 5\|135|| (samarpayati)viṣaṃ tatra vahantī yā dhārārūpaṃ nirantaram |dakṣanāsāpuṭe yāti kalpiteyantu pūrvavat || 5\|136||ājñāpaṅkajavāmāsyāddakṣanāsāpuṭaṃ gatā |udagvahā piṅgalāpi purāsīti prakīrtitā || 5\|137||ājñāpadmamidaṃ proktaṃ yatra devo maheśvaraḥ |pīṭhatrayaṃ tataścordhvaṃ niruktaṃ yogacintakaiḥ |tadbindunādaśaktyākhyaṃ bhālapadme vyavasthitam || 5\|138||yaḥ karoti sadādhyānamājñāpadmasya gopitam |pūrvajanmakṛtaṃ karma vinaśyedavirodhataḥ || 5\|139||iha sthite yadā yogī dhyānaṃ kuryānnirantaram | (sadā)tadā karoti pratimāṃ pratijāpamanarthavat || 5\|140||yakṣarākṣasagandharvā apasarogaṇakinnarāḥ |sevante caraṇau tasya sarve tasya vaśānugāḥ || 5\|141||karoti rasanāṃ yogī praviṣṭāṃ viparītagām |lambikordhveṣu garteṣu dhṛtvā dhyānaṃ bhayāpaham || 5\|142||asmin sthāne mano yasya kṣaṇārdhaṃ vartate'calam |tasya sarvāṇi pāpāni saṅkṣayaṃ yānti tatkṣaṇāt || 5\|143||yāni yānīha proktāni pañcapadme phalāni vai | (yāni yāni hi)tāni sarvāṇi sutarāmetajjñānādbhavanti hi || 5\|144||yaḥ karoti sadābhyāsamājñā padme vicakṣaṇaḥ |vāsanāyā mahābandhaṃ tiraskṛtya pramodate || 5\|145||prāṇaprayāṇasamaye tatpadmaṃ yaḥ smaransudhīḥ |tyajetprāṇaṃ sa dharmātmā paramātmani līyate || 5\|146||tiṣṭhan gacchan svapan jāgrat yo dhyānaṃ kurute naraḥ |pāpakarmavikurvāṇo nahi majjati kilbiṣe || 5\|147|| (kilviṣe)rājayogādhikārī syādetaccintanato dhruvam |yogī bandhādvinirmuktaḥ svīyayā prabhayā svayam || 5\|148||dvidaladhyānamāhātmyaṃ kathituṃ naiva śakyate |brahmādidevatāścaiva kiñcinmatto vidanti te || 5\|149||sahasrāracakrakathanam |ata ūrdhvaṃ tālumūle sahasrāraṃsaroruham |asti yatra suṣumṇāyā mūlaṃ savivaraṃ sthitam || 5\|150||tālumūle suṣumṇāsya adhovaktrā pravartate |mūlādhāreṇa yonyantāḥ sarvanāḍyaḥ samāśritāḥ | (yonyastāḥ)tā bījabhūtāstattvasya brahmamārgapradāyikāḥ || 5\|151||tālusthāne ca yatpadmaṃ sahasrāraṃ puroditam |tatkande yonirekāsti paścimābhimukhī matā || 5\|152||tasya madhye suṣumṇāyā mūlaṃ savivaraṃ sthitam | (tasyā)brahmarandhraṃ tadevoktamāmūlādhārapaṅkajam || 5\|153|| (brahmarandhra)tatrāntarandhre cicchaktiḥ suṣumṇā kuṇḍalī sadā || 5\|154|| (tatrāntarandhre / tatastadvandhre) (tacchaktiḥ)suṣumṇāyāṃ sthitā nāḍī citrā syānmama vallabhe | (suṣumṇāyāṃ sadā śaktiścitrā)tasyāṃ mama mate kāryā brahmarandhrādikalpanā || 5\|155||yasyāḥ smaraṇamātreṇa brahmajñatvaṃ prajāyate |pāpakṣayaśca bhavati na bhūyaḥ puruṣo bhavet || 5\|156||praveśitaṃ calāṅguṣṭhaṃ mukhe svasya niveśayet |tenātra na vahatyeva dehacārī samīraṇaḥ || 5\|157|| (bahatyeva)tena saṃsāracakre'smin bhramante ca sarvadā | (bhramatītyeva sarvadā)tadarthaṃ ye pravartante yogīnaḥ prāṇadhāraṇe || 5\|158||tata evākhilā nāḍī niruddhā cāṣṭaveṣṭanam | (viruddhā)iyaṃ kuṇḍalinī śaktī randhraṃ tyajati nānyathā || 5\|159||yadā pūrṇāsu nāḍīṣu sanniruddhānilāstadā |bandhatyāgena kuṇḍalyā mukhaṃ randhrādbahirbhavet |suṣumṇāyāṃ sadaivāyaṃ vahetprāṇasamīraṇaḥ || 5\|160||mūlapadmasthitā yonirvāmadakṣiṇakoṇataḥ |iḍāpiṅgalayormadhye suṣumṇā yonimadhyagā || 5\|161||brahmarandhrantu tatraiva suṣumṇādhāramaṇḍale |yo jānāti sa muktaḥ syātkarmabandhādvicakṣaṇaḥ || 5\|162||brahmarandhramukhe tāsāṃ saṅgamaḥ syādasaṃśayaḥ |tasminsnāne snātakānāṃ muktiḥ syādavirodhataḥ || 5\|163||gaṅgāyamunayormadhye vahatyeṣā sarasvatī |tāsāntu saṅgame snātvā dhanyo yāti parāṅgatim || 5\|164||iḍā gaṅgā purā proktā piṅgalā cārkaputrikā |madhyā sarasvatī proktā tāsāṃ saṅgo'tidurlabhaḥ || 5\|165||sitāsite saṅgame yo manasā snānamācaret |sarvapāpavinirmukto yāti brahma sanātanam || 5\|166||triveṇyāṃ saṅgame yo vai pitṛkarma samācaret |tārayitvā pitṝnsarvānsa yāti paramāṃ gatim || 5\|167||nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ pratyahaṃ yaḥ samācaret | (nitya)manasā cintayitvā tu so'kṣayaṃ phalamāpnuyāt || 5\|168||sakṛdyaḥ kurute snānaṃ svargo saukhyaṃ bhunakti saḥ | (svarge)dagdhvā pāpānaśeṣānvai yogī śuddhamatiḥ svayam || 5\|169||apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāṃ gato'pi vā |snānācaraṇamātreṇa pūto bhavati nānyathā || 5\|170||mṛtyukāle plutaṃ dehaṃ triveṇyāḥ salile yadā |vicintya yastyajetprāṇānsa tadā mokṣamāpnuyāt || 5\|171||nātaḥparataraṃ guhyaṃ triṣu lokeṣu vidyate |goptavyaṃ tatprayatnena na vyākhyeyaṃ kadācana || 5\|172||brahmarandhra mano dattvā kṣaṇārdhaṃ yadi tiṣṭhati |sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim || 5\|173||asminlīnaṃ mano yasya sa yogī mayi līyate |aṇimādiguṇānbhuktvā svecchayā puruṣottamaḥ || 5\|174||etadrandhradhyānamātreṇa martyaḥ saṃsāre'sminvallabho me bhavetsaḥ |pāpāñjitvā muktimārgādhikārī jñānaṃ dattvā tārayatyadbhutaṃ vai || 5\|175||caturmukhāditridaśairagamyaṃ yogivallabham |prayatnena sugopyaṃ tadbrahmarandhraṃ mayoditam || 5\|176||purā mayoktā yā yoniḥ sahasrāre saroruhe |tasyā'dho vartate candrastad|hdhyānaṃ kriyate budhaiḥ || 5\|177|| (tasyādho)yasya smaraṇamātreṇa yogīndro'vanimaṇḍale |pūjyo bhavati devānāṃ siddhānāṃ sammato bhavet || 5\|178||śiraḥkapālavivare dhyāyeddugdhamahodadhim |tatra sthitvā sahasrāre padme candraṃ vicintayet || 5\|179||śiraḥkapālavivare dviraṣṭakalayā yutaḥ |pīyūṣabhānuhaṃsākhyaṃ bhāvayettaṃ nirañjanam || 5\|180||nirantarakṛtābhyāsāttridine paśyati dhruvam |dṛṣṭimātreṇa pāpaughaṃ dahatyeva sa sādhakaḥ || 5\|181||anāgatañca sphurati cittaśuddhirbhavetkhalu |sadyaḥ kṛtvāpi dahati mahāpātakapañcakam || 5\|182||ānukūlyaṃ grahā yānti sarve naśyantyupadravāḥ |upasargāḥ śamaṃ yānti yuddhe jayamavāpnuyāt || 5\|183||khecarībhūcarīsiddhirbhavetkṣīrendudarśanāt |dhyānādevabhavetsarvaṃ nātra kārya vicāraṇā || 5\|184|| (kāryā)santatābhyāsayogena siddho bhavati mānavaḥ | (satatābhyāsayogena)satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ mama tulyo bhaveddhruvam |yogaśāstraṃ ca paramaṃ yogināṃ siddhidāyakam || 5\|185|| (yogaśāstre'pyabhirataṃ)rājayogakathanam |ata ūrdhvaṃ divyarūpaṃ sahasrāraṃ saroruham |brahmāṇḍākhyasya dehasya bāhye tiṣṭhati muktidam || 5\|186||kailāso nāma tasyaiva maheśo yatra tiṣṭhati |akulākhyo'vināśī ca kṣayavṛddhivivarjitaḥ || 5\|187|| (nakulākhyo'vināśī)sthānasyāsya jñānamātreṇa nṝṇāṃ, saṃsāre'sminsambhavo naiva bhūyaḥ |bhūtagrāmaṃ santatābhyāsayogātkartuṃ hartuṃ syācca śaktiḥ samagrāḥ || 5\|188|| (samagrā)sthāne pare haṃsanivāsabhūte, kailāsanāmnīha niviṣṭacetāḥ |yogī hṛtavyādhiradhaḥ kṛtādhirvāyuścirañjījīvati mṛtyumuktaḥ || 5\|189|| (kṛtādhivarāyuściraṃ jīvati)cittavṛttiryadā līnā kulākhye parameśvare |tadā samādhisāmyena yogī niścalatāṃ vrajet || 5\|190||nirantarakṛte dhyāne jagadvismaraṇaṃ bhavet |tadā vicitrasāmarthyaṃ yogino bhavati dhruvam || 5\|191||tasmādgalitapīyūṣaṃ pibedyogī nirantaram |mṛtyormṛtyuṃ vidhāyāśu kulaṃ jitvā saroruhe || 5\|192||atra kuṇḍalinīśaktirlayaṃ yāti kulābhidhā |tadā caturvidhā sṛṣṭirlīyate paramātmani || 5\|193||yajjñātvā prāpya viṣayaṃ cittavṛttirvilīyate |tasminpariśramaṃ yogī karoti nirapekṣakaḥ || 5\|194||cittavṛttiyadālīnā tasmin yogī bhaveddhruvam |tadā vijñāyate'khaṇḍajñānarūpo nirañjanaḥ || 5\|195||brahmāṇḍabāhye sañcintya svapratīkaṃ yathoditam |tamāveśya mahacchūnyaṃ cintayedavirodhataḥ || 5\|196||ādyantamadhyaśūnyaṃ tatkoṭisūryasamaprabham |candrakoṭipratīkāśamabhyasya siddhimāpnuyāt || 5\|197||etad|hdhyānaṃ sadā kuryādanālasyaṃ dine dine |tasya syātsakalā siddhirvatsarānnātra saṃśayaḥ || 5\|198||kṣaṇārddhaṃ niścalaṃ tatra mano yasya bhaveddhruvam | (kṣaṇārdhaṃ)sa eva yogī sadbhaktaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ |tasya kalmaṣasaṅghātastatkṣaṇādeva naśyati || 5\|199||yaṃ dṛṣṭvā na pravartante mṛtyusaṃsāravartmani |abhyasettaṃ prayatnena svādhiṣṭhānena vartmanā || 5\|200||etad|hdhyānasya māhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate |yaḥ sādhayati jānāti so'smākamapi sammatam || 5\|201|| (sammataḥ)dhyānādeva vijānāti vicitrephalasambhavam |aṇimādiguṇopeto bhavatyeva na saṃśayaḥ || 5\|202||rājādhirājayogakathanam |rājayogo mayākhyātaḥ sarvatantreṣu gopitaḥ |rājādhirājayogo'yaṃ kathayāmi samāsataḥ || 5\|203||svastikañcāsanaṃ kṛtvā sumaṭhe jantuvarjite |guruṃ sampūjya yatnena dhyānametatsamācaret || 5\|204||nirālambaṃ bhavejjīvaṃ jñātvā vedāntayuktitaḥ |nirālambaṃ manaḥ kṛtvā na kiñciccintayetsudhīḥ || 5\|205||etad|hdhyānānmahāsiddhirbhavatyeva na saṃśayaḥ |vṛttihīnaṃ manaḥ kṛtvā pūrṇarūpaṃ svayaṃ bhavet || 5\|206||sādhayetsatataṃ yo vai sa yogī vigataspṛhaḥ |ahannāma na kopyasti sarvadātmaiva vidyate || 5\|207||ko bandhaḥ kasya vā mokṣa ekaṃ paśyetsadā hi saḥ |etatkaroti yo nityaṃ sa mukto nātra saṃśayaḥ |sa eva yogī sadbhaktaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ || 5\|208||ahamasmīti yanmatvā jīvātmaparamātmanoḥ |ahaṃ tvametadubhayaṃ tyaktvākhaṇḍaṃ vicintayet || 5\|209||adhyāropāpavādābhyāṃ yatra sarvaṃ vilīyate |tadbījamāśrayedyogī sarvasaṅgavivarjitaḥ || 5\|210||aparokṣaṃ cidānandaṃ pūrṇaṃ tyaktvā bhramākulāḥ |parokṣaṃ cāparokṣaṃ ca kṛtvā mūḍhā bhramanti vai || 5\|211||carācaramidaṃ viśvaṃ parokṣaṃ yaḥ karoti ca |aparokṣaṃ paraṃ brahma tyaktaṃ tasminpralīyate || 5\|212||jñānakāraṇamajñānaṃ yathā notpadyate bhṛśam |abhyāsaṃ kurute yogī sadā saṅgavivarjitam || 5\|213||sarvendriyāṇi saṃyamya viṣayebhyo vicakṣaṇaḥ |viṣayebhyaḥ suṣuptyaiva tiṣṭhetsaṅgavivarjitaḥ || 5\|214||evamabhyāsato nityaṃ svaprakāśaṃ prakāśate | (evamabhyasato)śrotuṃ buddhisamarthārthaṃ nivartante gurorgiraḥ |tadabhyāsavaśādekaṃ svato jñānaṃ pravartate || 5\|215||yato vāco nivartante aprāpya manasā saha |sādhanādamalaṃ jñānaṃ svayaṃ sphurati taddhruvam || 5\|216||haṭhaṃ vinā rājayogo rājayogaṃ vinā haṭhaḥ |tasmātpravartate yogī haṭhe sadgurumārgataḥ || 5\|217||sthite dehe jīvati ca yogaṃ na śriyate bhṛśam |indriyārthopabhogeṣu sa jīvati na saṃśayaḥ || 5\|218||abhyāsapākaparyantaṃ mitānnaṃsmaraṇaṃ bhavet |anyathā sādhanaṃ dhīmānkartuṃ pārayatīha na || 5\|219||atīvasādhusaṃlāpaṃ sādhusammatibuddhimān |karoti piṇḍarakṣārthaṃ bahvālāpavivarjitaḥ || 5\|220||tyājyate tyajyate saṅgaṃ sarvathā tyajyate bhṛśam | (tyajyate tyajyate)anyathā na labhenmuktiṃ satyaṃ satyaṃ mayoditam || 5\|221||guhyaiva kriyate'bhyāsaḥ saṅgaṃ tyaktvā tadantare | (guptyaiva)vyavahārāya kartavyo bāhyasaṅgo na rāgataḥ || 5\|222|| (bāhyesaṅgānurāgataḥ)sve sve karmaṇi vartante sarve te karmasambhavāḥ |nimittamātraṃ karaṇe na doṣo'sti kadācana || 5\|223||evaṃ niścitya sudhiyā gṛhastho'pi yadācaret |tadā siddhimavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || 5\|224||pāpapuṇyavinirmuktaḥ parityaktāṅgasādhakaḥ |yo bhavetsa vimuktaḥ syādgṛhe tiṣṭhansadā gṛhī || 5\|225||na pāpapuṇyairlipyeta yogayukto yadā gṛhī | (sadā)kurvannapi tadā pāpānsvakārye lokasaṅgrahe || 5\|226||mantrasādhanakathanam |adhunā sampravakṣyāmi mantrasādhanamuttamam |aihikāmuṣmikasukhaṃ yena syādavirodhataḥ || 5\|227||yasminmantravare jñāte yogasiddhirbhavetkhalu | (yasminmantre vare)yogena sādhakendrasya sarvaiśvayesukhapradā || 5\|228||mūlādhāre'sti yatpadmaṃ caturdalasamanvitam |tanmadhye vāgbhavaṃ bījaṃ visphurantaṃ taḍitprabham || 5\|229||hṛdaye kāmabījantu bandhūkakusumaprabham |ājñāravinde śaktyākhyaṃ candrakoṭisamaprabham || 5\|230||bījatrayamidaṃ gopyaṃ bhuktimuktiphalapradam |etanmantratrayaṃ yogī sādhayetsiddhisādhakaḥ || 5\|231||etanmantraṃ gurorlabdhvā na drutaṃ na vilambitam |akṣarākṣarasandhānaṃ niḥsandigdhamanā japet || 5\|232||tadgataścaikacittaśca śāstroktavidhinā sudhīḥ |devyāstu purato lakṣaṃ hutvā lakṣatrayaṃ japet || 5\|233||karavīraprasūnantu guḍakṣīrājyasaṃyutam |kuṇḍe yonyākṛtau dhīmāñjapānte juhuyātsudhīḥ || 5\|234|| (yonyākṛte)anuṣṭhāne kṛte dhīmānpūrvasevā kṛtā bhavet |tato dadāti kāmānvai devī tripurabhairavī || 5\|235||guruṃ santoṣya vidhivallabdhvā mantravarottamam |anena vidhinā yukto mandabhāgyo'pi sid|hdhyati || 5\|236||lakṣamekaṃ japedyastu sādhako vijitendriyaḥ |darśanāttasya kṣubhyante yoṣito madanāturāḥ |patanti sādhakasyāgre nirlajjā bhayavarjitāḥ || 5\|237||japtena ca dvilakṣeṇa ye yasminviṣaye sthitāḥ |āgacchanti yathātīrthaṃ vimuktakulavigrahāḥ |sarvasvaṃ tasya dadati tasyaiva ca vaśe sthitāḥ || 5\|238|| (dadati tasya sarvasvaṃ)tribhirlakṣaistathājaptairmaṇḍalīkaṃ samaṇḍalam |(tribhirlakṣaistathājaptairmaṇḍalīkāḥ samaṇḍalāḥ |)vaśamāyānti te sarve nātra kāryā vicāraṇā |ṣaḍbhirlakṣairmahīpālaṃ sabhṛtyabalavāhanam || 5\|239||lakṣairdvādaśabhirjaptairyakṣarakṣorageśvarāḥ |vaśamāyānti te sarve ājñāṃ kurvanti nityaśaḥ || 5\|240||tripañcalakṣajaptaistu sādhakendrasya dhīmataḥ |siddhavidyādharāścaiva gandharvāpsarasāṅgaṇāḥ || 5\|241||vaśamāyānti te sarve nātra kāryā vicāraṇā |haṭhācchravaṇavijñānaṃ sarvajñatvaṃ prajāyate || 5\|242||tathāṣṭādaśabhirlakṣairdehenānena sādhakaḥ |uttiṣṭhenmedinīṃ tyaktvā divyadehastu jāyate |bhramate svecchayā loke chidrāṃ paśyati medinīm || 5\|243||aṣṭāviṃśatibhirlakṣairvidyādharapatirbhavet |sādhakastu bhaveddhīmānkāmarūpo mahābalaḥ || 5\|244||triṃśallakṣaistathājaptairbrahmaviṣṇusamo bhavet |rudratvaṃ ṣaṣṭibhirlakṣairamaratvamaśītibhiḥ || 5\|245||koṭyekayā mahāyogī līyate parame pade |sādhakastu bhavedyogī trailokye so'tidurlabhaḥ || 5\|246||śivasaṃhitāphalakathanam |tripure tripurantvekaṃ śivaṃ paramakāraṇam |akṣayaṃ tatpadaṃ śāntamaprameyamanāmayam || 5\|247||labhate'sau na sandeho dhīmānsarvamabhīpsitam |śivavidyā mahāvidyā guptā cāgre maheśvarī || 5\|248||madbhāṣitamidaṃ śāstraṅgopanīyamatobudhaiḥ |haṭhavidyā paraṃ gopyā yoginā siddhimicchatā || 5\|249||bhavedvīryavatī guptā nirvīryā ca prakāśitā |ya idaṃ paṭhate nityamādyopāntaṃ vicakṣaṇaḥ || 5\|250||yogasiddhirbhavettasya krameṇaiva na saṃśayaḥ |sa mokṣaṃ labhate dhīmānya idaṃ nityamarcayet || 5\|251||mokṣārthibhyaśca sarvebhyaḥ sādhubhyaḥ śrāvayedapi |kriyāyuktasya siddhiḥ syādakriyasya kathambhavet || 5\|252||tasmātkriyāvidhānena kartavyā yogipuṅgavaiḥ |yadṛcchālābhasantuṣṭaḥ santyaktvāntarasaṅgaṅkaḥ || 5\|253||gṛhasthaścāpyanāsaktaḥ sa mukto yogasādhanāt |gṛhasthānāṃ bhavetsiddhirīśvarāṇāṃ japena vai |yogakriyābhiyuktānāṃ tasmātsaṃyatate gṛhī || 5\|254||gehe sthitvā putradārādipūrṇaḥsaṅgaṃ tyaktvā cāntare yogamārge |siddhe cihnaṃ vīkṣya paścādgṛhasthaḥ (siddheścihnaṃ)krīḍetsaṃ vai sammataṃ sādhayitvā || 5\|255|| (krīḍetso)iti śrīśivasaṃhitāyāṃ haragaurīsaṃvāde yogaśāstrepañcamapaṭalaḥ samāptaḥ | 5|

इति शुभम् ।एदितिओन्स्।

iti śubham |editions|