शाङ्करसूत्रविज्ञानं एवं अध्यात्मनिर्णयम् Ribhuproktam Shankarasutravijnanam evam Adhyatmanirnayam

(केवलं ब्रह्ममात्रत्वात्)ऋभुःनागोप्यं भवतामस्ति शाम्भवेषु महात्मसु । (अस्मि)त्रिनेत्रप्रेमसदनान्युष्मान्प्रेक्ष्य वदामि तत् ॥ ४\।५॥शाङ्करं सूत्रविज्ञानं श्रुतिशीर्षमहोदयम् ।शृणुध्वं ब्रह्मविच्छ्रेष्ठाः शिवज्ञानमहोदयम् ॥ ४\।६॥येन तीर्णाः स्थ संसाराच्छिवभक्त्या जितेन्द्रियाः । (तीर्णास्थ)नमस्कृत्वा महादेवं वक्ष्ये विज्ञानमैश्वरम् ॥ ४\।७॥ऋभुःविश्वस्य कारणमुमापतिरेव देवो विद्योतको जडजगत्प्रमदैकहेतुः ।न तस्य कार्यं करणं महेशितुः स एव तत्कारणमीश्वरो हरः ॥ ४\।८॥सूतः सायकसम्भवः समुदिताः सूताननेभ्यो हयाःनेत्रे ते रथिनो रथाङ्गयुगली युग्यान्तमृग्यो रथी ।मौवीमूर्ध्नि रथः स्थितो रथवहश्चापं शरव्यं पुरःयोद्धुङ्केशचराः स एव निखिलस्थाणोरणुः पातु वः ॥ ४\।९॥ (नः)निदाघमथ सम्बोध्य ततो ऋभुरुवाच ह ।अध्यात्मनिर्णयं वक्ष्ये नास्ति कालत्रयेष्वपि ॥ ४\।१०॥शिवोपदिष्टं सङ्क्षिप्य गुह्याद्गुह्यतरं सदा ।अनात्मेति प्रसङ्गात्मा (प्रसङ्गाच्च) अनात्मेति मनोऽपि वा ।अनात्मेति जगद्वापि नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।११॥सर्वसङ्कल्पशून्यत्वात्सर्वाकारविवर्जनात् ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।१२॥चित्ताभावे चिन्तनीयो देहाभावे जरा च न ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।१३॥पादाभावाद्गतिर्नास्ति हस्ताभावात्क्रिया च न ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।१४॥ब्रह्माभावाज्जगन्नास्ति तदभावे हरिर्न च ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।१५॥मृत्युर्नास्ति जराभावे लोकवेददुराधिकम् ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।१६॥धर्मो नास्ति शुचिर्नास्ति सत्यन्नास्ति भयन्न च ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।१७॥अक्षरोच्चारणं नास्ति अक्षरत्यजडं मम (अक्षरं न च मण्डलम्) ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।१८॥गुरुरित्यपि नास्त्येव शिष्यो नास्तीति तत्त्वतः ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।१९॥एकाभावान्न द्वितीयन्न द्वितीयान्न चैकता ।सत्यत्वमस्ति चेत्किञ्चिदसत्यत्वं च सम्भवेत् ॥ ४\।२०॥असत्यत्वं यदि भवेत्सत्यत्वं च घटिष्यति ।शुभं यद्यशुभं विद्धि अशुभं शुभमस्ति चेत् ॥ ४\।२१॥भयं यद्यभयं विद्धि अभयाद्भयमापतेत् ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।२२॥बद्धत्वमस्ति चेन्मोक्षो बन्धाभावे न मोक्षता ।मरणं यदि चेज्जन्म जन्माभावे मृतिर्न च ॥ ४\।२३॥त्वमित्यपि भवेच्चाहं त्वं नो चेदहमेव न ।इदं यदि तदेवापि तदभावे इदं न च ॥ ४\।२४॥अस्ति चेदिति तन्नास्ति नास्ति चेदस्ति किञ्च न ।कार्यं चेत्कारणं किञ्चित्कार्याभावे न कारणम् ॥ ४\।२५॥द्वैतं यदि तदाऽद्वैतं द्वैताभावेऽद्वयं च न ।दृश्यं यदि दृगप्यस्ति दृश्याभावे दृगेव न ॥ ४\।२६॥अन्तर्यदि बहिः सत्यमन्ताभावे बहिर्न च ।पूर्णत्वमस्ति चेत्किञ्चिदपूर्णत्वं प्रसज्यते ॥ ४\।२७॥किञ्चिदस्तीति चेच्चित्ते सर्वं भवति शीघ्रतः ।यत्किञ्चित्किमपि क्वापि नास्ति चेन्न प्रसज्यति ॥ ४\।२८॥तस्मादेतत्क्वचिन्नास्ति त्वं नाहं वा इमे इदम् ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।२९॥नास्ति दृष्टान्तकं लोके नास्ति दार्ष्टान्तिकं क्वचित् ।केवलं ब्रह्मभावत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४\।३०॥परं ब्रह्माहमस्मीति स्मरणस्य मनो न हि ।ब्रह्ममात्रं जगदिदं ब्रह्ममात्रत्वमप्य हि ॥ ४\।३१॥चिन्मात्रं केवलं चाहं नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ।इत्यात्मनिर्णयं प्रोक्तं (निर्णयः प्रोक्तः) भवते सर्वसङ्ग्रहम् ॥ ४\।३२॥सकृच्छ्रवणमात्रेण ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥ ४\।३३॥॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते ऋभुप्रोक्तं शाङ्करसूत्रविज्ञानमेवमध्यात्मनिर्णयं सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । शङ्कराख्यः षष्ठांशः । अध्यायः ४ । ५४३॥

(kevalaṃ brahmamātratvāt)ṛbhuḥnāgopyaṃ bhavatāmasti śāmbhaveṣu mahātmasu | (asmi)trinetrapremasadanānyuṣmānprekṣya vadāmi tat || 4\|5||śāṅkaraṃ sūtravijñānaṃ śrutiśīrṣamahodayam |śṛṇudhvaṃ brahmavicchreṣṭhāḥ śivajñānamahodayam || 4\|6||yena tīrṇāḥ stha saṃsārācchivabhaktyā jitendriyāḥ | (tīrṇāstha)namaskṛtvā mahādevaṃ vakṣye vijñānamaiśvaram || 4\|7||ṛbhuḥviśvasya kāraṇamumāpatireva devo vidyotako jaḍajagatpramadaikahetuḥ |na tasya kāryaṃ karaṇaṃ maheśituḥ sa eva tatkāraṇamīśvaro haraḥ || 4\|8||sūtaḥ sāyakasambhavaḥ samuditāḥ sūtānanebhyo hayāḥnetre te rathino rathāṅgayugalī yugyāntamṛgyo rathī |mauvīmūrdhni rathaḥ sthito rathavahaścāpaṃ śaravyaṃ puraḥyoddhuṅkeśacarāḥ sa eva nikhilasthāṇoraṇuḥ pātu vaḥ || 4\|9|| (naḥ)nidāghamatha sambodhya tato ṛbhuruvāca ha |adhyātmanirṇayaṃ vakṣye nāsti kālatrayeṣvapi || 4\|10||śivopadiṣṭaṃ saṅkṣipya guhyādguhyataraṃ sadā |anātmeti prasaṅgātmā (prasaṅgācca) anātmeti mano'pi vā |anātmeti jagadvāpi nāstyanātmeti niścinu || 4\|11||sarvasaṅkalpaśūnyatvātsarvākāravivarjanāt |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|12||cittābhāve cintanīyo dehābhāve jarā ca na |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|13||pādābhāvādgatirnāsti hastābhāvātkriyā ca na |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|14||brahmābhāvājjagannāsti tadabhāve harirna ca |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|15||mṛtyurnāsti jarābhāve lokavedadurādhikam |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|16||dharmo nāsti śucirnāsti satyannāsti bhayanna ca |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|17||akṣaroccāraṇaṃ nāsti akṣaratyajaḍaṃ mama (akṣaraṃ na ca maṇḍalam) |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|18||gururityapi nāstyeva śiṣyo nāstīti tattvataḥ |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|19||ekābhāvānna dvitīyanna dvitīyānna caikatā |satyatvamasti cetkiñcidasatyatvaṃ ca sambhavet || 4\|20||asatyatvaṃ yadi bhavetsatyatvaṃ ca ghaṭiṣyati |śubhaṃ yadyaśubhaṃ viddhi aśubhaṃ śubhamasti cet || 4\|21||bhayaṃ yadyabhayaṃ viddhi abhayādbhayamāpatet |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|22||baddhatvamasti cenmokṣo bandhābhāve na mokṣatā |maraṇaṃ yadi cejjanma janmābhāve mṛtirna ca || 4\|23||tvamityapi bhaveccāhaṃ tvaṃ no cedahameva na |idaṃ yadi tadevāpi tadabhāve idaṃ na ca || 4\|24||asti cediti tannāsti nāsti cedasti kiñca na |kāryaṃ cetkāraṇaṃ kiñcitkāryābhāve na kāraṇam || 4\|25||dvaitaṃ yadi tadā'dvaitaṃ dvaitābhāve'dvayaṃ ca na |dṛśyaṃ yadi dṛgapyasti dṛśyābhāve dṛgeva na || 4\|26||antaryadi bahiḥ satyamantābhāve bahirna ca |pūrṇatvamasti cetkiñcidapūrṇatvaṃ prasajyate || 4\|27||kiñcidastīti ceccitte sarvaṃ bhavati śīghrataḥ |yatkiñcitkimapi kvāpi nāsti cenna prasajyati || 4\|28||tasmādetatkvacinnāsti tvaṃ nāhaṃ vā ime idam |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|29||nāsti dṛṣṭāntakaṃ loke nāsti dārṣṭāntikaṃ kvacit |kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4\|30||paraṃ brahmāhamasmīti smaraṇasya mano na hi |brahmamātraṃ jagadidaṃ brahmamātratvamapya hi || 4\|31||cinmātraṃ kevalaṃ cāhaṃ nāstyanātmeti niścinu |ityātmanirṇayaṃ proktaṃ (nirṇayaḥ proktaḥ) bhavate sarvasaṅgraham || 4\|32||sakṛcchravaṇamātreṇa brahmaiva bhavati svayam || 4\|33|||| iti śivarahasyāntargate ṛbhuproktaṃ śāṅkarasūtravijñānamevamadhyātmanirṇayaṃ sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | śaṅkarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ | adhyāyaḥ 4 | 543||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।शन्कराख्यः षष्ठांशः ।अध्यायः ४ ।५-४३॥

– || śrīśivarahasyam |śankarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ |adhyāyaḥ 4 | 5-43||