मनोबोधः २ Manobodha 2

मनोबोधः श्रीसमर्थरामदासस्वामिविरचितःसंस्कृत अनुवादक विश्वनाथ केशव छत्रेरामाप्तिमार्गःगणाधीशमीशं गुणानामनन्तं जगज्जातमेतद्यतो निर्गुणं तम् ।चतुर्वाक्खनिं शारदाम्बां च वन्दे सुदृग्गोचरो मेऽस्तु रामाप्तिमार्गः ॥ १॥

manobodhaḥ śrīsamartharāmadāsasvāmiviracitaḥsaṃskṛta anuvādaka viśvanātha keśava chatrerāmāptimārgaḥgaṇādhīśamīśaṃ guṇānāmanantaṃ jagajjātametadyato nirguṇaṃ tam |caturvākkhaniṃ śāradāmbāṃ ca vande sudṛggocaro me'stu rāmāptimārgaḥ || 1||

मनो\! भद्र\! भक्तेः पथैव प्रयायात् स्वभावात्ततः श्रीहरिः स्यात् प्रसन्नः ।जनैर्निन्दितं तत् त्यजेत् सर्वथैव जनैर्वन्दितं सर्वभावेन कुर्यात् ॥ २॥

mano\! bhadra\! bhakteḥ pathaiva prayāyāt svabhāvāttataḥ śrīhariḥ syāt prasannaḥ |janairninditaṃ tat tyajet sarvathaiva janairvanditaṃ sarvabhāvena kuryāt || 2||

प्रभाते प्रभुर्ध्यायतां रामचन्द्रो गिरा प्रोच्यतां पावनं रामनाम ।सदाचारमत्याज्यमेवाचरन्ना सुधन्यो भवेद्भूतलेऽस्मिन्नवश्यम् ॥ ३॥

prabhāte prabhurdhyāyatāṃ rāmacandro girā procyatāṃ pāvanaṃ rāmanāma |sadācāramatyājyamevācarannā sudhanyo bhavedbhūtale'sminnavaśyam || 3||

मनो\! माऽस्तु दुर्वासनाया लवोऽपि मनो\! मा स्पृशेत्पापबुद्धिस्तथा त्वाम् ।मनो\! मा त्यजेत् सर्वथा धर्मनीती मनो\! रेऽस्तु सारोद्धृतौ ते विवेकः ॥ ४॥

mano\! mā'stu durvāsanāyā lavo'pi mano\! mā spṛśetpāpabuddhistathā tvām |mano\! mā tyajet sarvathā dharmanītī mano\! re'stu sāroddhṛtau te vivekaḥ || 4||

मनः\! पापसङ्कल्पमाशु त्यज त्वं समाश्रीयतां सत्यसङ्कल्प एव ।मनो\! वासना माऽस्तु शब्दादिकेषु विकाराभिभूतं विनिन्दन्ति लोकाः ॥ ५॥

manaḥ\! pāpasaṅkalpamāśu tyaja tvaṃ samāśrīyatāṃ satyasaṅkalpa eva |mano\! vāsanā mā'stu śabdādikeṣu vikārābhibhūtaṃ vinindanti lokāḥ || 5||

मनो\! माऽस्तु दुःखावहः क्रोध एषो विकारी च कामः प्रकारैरनेकैः ।मनो\! न श्रयेत्पापमूलं च लोभं वसेन्मत्सराद्दम्भदैत्याच्च दूरम् ॥ ६॥

mano\! mā'stu duḥkhāvahaḥ krodha eṣo vikārī ca kāmaḥ prakārairanekaiḥ |mano\! na śrayetpāpamūlaṃ ca lobhaṃ vasenmatsarāddambhadaityācca dūram || 6||

मनो\! रेऽवलम्बस्व धैर्यं प्रसङ्गे गिरं मर्मभेत्रीमपि त्वं सहस्व ।स्वयं ब्रूहि रे\! नम्रवाचैव नित्यं मनस्तोषय त्वं ततः सर्वलोकान् ॥ ७॥

mano\! re'valambasva dhairyaṃ prasaṅge giraṃ marmabhetrīmapi tvaṃ sahasva |svayaṃ brūhi re\! namravācaiva nityaṃ manastoṣaya tvaṃ tataḥ sarvalokān || 7||

स्वदेहावसानेऽपि जीवेत् स्वकीर्तिः तथैव क्रियां सन्मनो रे\! कुरुष्व ।त्वया चन्दनेनेव रे\! स्वक्षयेण प्रतोषोऽर्जितव्यस्सतामन्तराणाम् ॥ ८॥

svadehāvasāne'pi jīvet svakīrtiḥ tathaiva kriyāṃ sanmano re\! kuruṣva |tvayā candaneneva re\! svakṣayeṇa pratoṣo'rjitavyassatāmantarāṇām || 8||

मनः पुष्यतां मा परार्थेऽभिलाषो ह्यतिस्वार्थबुद्धिर्महापातकाय ।फलं पापकृत्यस्य भोक्ताव्यमेवा चिरेष्टं न चेल्लभ्यते\, दुःखमुग्रम् ॥ ९॥

manaḥ puṣyatāṃ mā parārthe'bhilāṣo hyatisvārthabuddhirmahāpātakāya |phalaṃ pāpakṛtyasya bhoktāvyamevā cireṣṭaṃ na cellabhyate\, duḥkhamugram || 9||

अखण्डं मनो\! रक्ष्यतां प्रेम रामे\, विषादं विना प्राप्तदुःखं सहेत ।सुखं मन्यतां तत्\, तनोर्यत्तु दुःखं विवेकेन च स्थीयतामात्मरूपे ॥ १०॥

akhaṇḍaṃ mano\! rakṣyatāṃ prema rāme\, viṣādaṃ vinā prāptaduḥkhaṃ saheta |sukhaṃ manyatāṃ tat\, tanoryattu duḥkhaṃ vivekena ca sthīyatāmātmarūpe || 10||

क आप्नोति सर्वाणि लोके सुखानि? विचिन्त्येति रेऽन्वेषितव्यं त्वयैव ।कृतं कर्म यादृक् पुरा हि त्वयैव तथैवोपभोक्तव्यमस्मिन् शरीरे ॥ ११॥

ka āpnoti sarvāṇi loke sukhāni? vicintyeti re'nveṣitavyaṃ tvayaiva |kṛtaṃ karma yādṛk purā hi tvayaiva tathaivopabhoktavyamasmin śarīre || 11||

मनः\! सन्ततं चिन्तयेन्न स्वदुःखं मनः\! शोकचिन्ते त्यजेद् रे\! सुदूरम् ।विवेकेन सन्त्यज्यतां देहबुद्धि र्विदेहेन रे\! भुज्यतां मुक्तिसौख्यम् ॥ १२॥

manaḥ\! santataṃ cintayenna svaduḥkhaṃ manaḥ\! śokacinte tyajed re\! sudūram |vivekena santyajyatāṃ dehabuddhi rvidehena re\! bhujyatāṃ muktisaukhyam || 12||

गतिः काऽभवद् भो मनो\! रावणस्य? सराज्यं त्वकस्माद्विनाशं गतोऽसौ ।त्यजातो दुरिच्छां मनः\! शीघ्रमेव ग्रसिष्णुर्हि कालोऽनुधावत्यखण्डम् ॥ १३॥

gatiḥ kā'bhavad bho mano\! rāvaṇasya? sarājyaṃ tvakasmādvināśaṃ gato'sau |tyajāto duricchāṃ manaḥ\! śīghrameva grasiṣṇurhi kālo'nudhāvatyakhaṇḍam || 13||

तनुं कर्मभिर्लब्धवाञ् जीव एषः\, परं सापनीता तु कालेन काले ।महान्तोऽपि मृत्योः पथैव प्रयाता असङ्ख्याश्च जाता मृताश्चापि मह्याम् ॥ १४॥

tanuṃ karmabhirlabdhavāñ jīva eṣaḥ\, paraṃ sāpanītā tu kālena kāle |mahānto'pi mṛtyoḥ pathaiva prayātā asaṅkhyāśca jātā mṛtāścāpi mahyām || 14||

इयं मर्त्यभूमिर्मनः \! सत्यदृष्ट्या\, समस्ताश्च जीवा अहन्तावदृप्ताः ।चिरञ्जीव्यशेषं च ते मन्यमाना\, अकस्मात् परित्यज्य सर्वं प्रयान्ति ॥ १५॥

iyaṃ martyabhūmirmanaḥ \! satyadṛṣṭyā\, samastāśca jīvā ahantāvadṛptāḥ |cirañjīvyaśeṣaṃ ca te manyamānā\, akasmāt parityajya sarvaṃ prayānti || 15||

अथैकं मृतं शोचतीह द्वितीयस् तमन्वेत्यकस्मादहो \! सोऽपि शोचन् ।सुदुष्पूरलोभो मनःक्षुब्धतायै\, स आप्नोति तस्मात् पुनर्जन्म जीवः ॥ १६॥

athaikaṃ mṛtaṃ śocatīha dvitīyas tamanvetyakasmādaho \! so'pi śocan |suduṣpūralobho manaḥkṣubdhatāyai\, sa āpnoti tasmāt punarjanma jīvaḥ || 16||

वृथैवोह्यते मानवेनेह चिन्ता\, भवत्येव भावि ह्यकस्मात् समस्तम् ।नरो भोगमाप्नोति कर्मानुरूपं\, विषादं श्रयत्यल्पधीस्तद्वियोगात् ॥ १७॥

vṛthaivohyate mānaveneha cintā\, bhavatyeva bhāvi hyakasmāt samastam |naro bhogamāpnoti karmānurūpaṃ\, viṣādaṃ śrayatyalpadhīstadviyogāt || 17||

विना राममन्येन नाशा निधेया\, न गेया च कीर्तिर्मनो \! मानवस्य ।स्तुतो यः पुराणैस्तथा वेदशास्त्रैः\, स्तवात्तस्य सर्वे स्तुता गौरवार्हाः ॥ १८॥

vinā rāmamanyena nāśā nidheyā\, na geyā ca kīrtirmano \! mānavasya |stuto yaḥ purāṇaistathā vedaśāstraiḥ\, stavāttasya sarve stutā gauravārhāḥ || 18||

मनः \! सर्वथा मा सखे \! प्रोज्झ सत्यम्\, असत्यं मनो \! मा प्रतिष्ठापयस्व ।मनो \! रे वदेत् सत्यवाचैव सत्यम्\, असत्यं त्वसत्यं\, मनः \! सन्त्यजेत्तत् ॥ १९॥

manaḥ \! sarvathā mā sakhe \! projjha satyam\, asatyaṃ mano \! mā pratiṣṭhāpayasva |mano \! re vadet satyavācaiva satyam\, asatyaṃ tvasatyaṃ\, manaḥ \! santyajettat || 19||

क्रियान् रे \! ऽहह \! क्लेशदो गर्भवासः\, प्ररुद्धो मनः \! पच्यते तत्र जीवः ।अधोवक्त्रजीवस्य दुःखं महत्तद् मनो \! मास्तु तादृक्षकृच्छ्रं पुनस्ते ॥ २०॥

kriyān re \! 'haha \! kleśado garbhavāsaḥ\, praruddho manaḥ \! pacyate tatra jīvaḥ |adhovaktrajīvasya duḥkhaṃ mahattad mano \! māstu tādṛkṣakṛcchraṃ punaste || 20||

मनो \! मास्तु जन्मप्रसूर्वासना ते\, न वा कामना द्रव्यदारादिकानाम् ।मनो \! यातना दुःसहा गर्भवासे\, मनो \! भद्र \! सम्मेलय द्राक् सरामम् ॥ २१॥

mano \! māstu janmaprasūrvāsanā te\, na vā kāmanā dravyadārādikānām |mano \! yātanā duḥsahā garbhavāse\, mano \! bhadra \! sammelaya drāk sarāmam || 21||

मनः \! सज्जन \! त्वं हितं मे कुरुष्व\, दृढं राघवं धारयान्तः सदैव ।त्रिलोकाधिपोऽसौ हनूमत्प्रभूश्च महाराज उद्धारकर्ता जनानाम् ॥ २२॥

manaḥ \! sajjana \! tvaṃ hitaṃ me kuruṣva\, dṛḍhaṃ rāghavaṃ dhārayāntaḥ sadaiva |trilokādhipo'sau hanūmatprabhūśca mahārāja uddhārakartā janānām || 22||

मनो \! ब्रूहि माऽन्यद् विना रामकीर्तिं\, वृथा भाषणान्नास्ति रे \! सौख्यलाभः ।हरत्येष तेऽनुक्षणं काल आयुस् ततस्त्वां नु को मोचयेद् देहपाते ?॥ २३॥

mano \! brūhi mā'nyad vinā rāmakīrtiṃ\, vṛthā bhāṣaṇānnāsti re \! saukhyalābhaḥ |haratyeṣa te'nukṣaṇaṃ kāla āyus tatastvāṃ nu ko mocayed dehapāte ?|| 23||

विना राघवं किं वृथा क्लेशितव्यं ? पृथग्लोकवत् किं वृथा जल्पितव्यम् ? ।मनो \! वाचि ते रामानामास्त्वखण्डं\, न सम्बाधतां त्वामहन्ताघरूपा ॥ २४॥

vinā rāghavaṃ kiṃ vṛthā kleśitavyaṃ ? pṛthaglokavat kiṃ vṛthā jalpitavyam ? |mano \! vāci te rāmānāmāstvakhaṇḍaṃ\, na sambādhatāṃ tvāmahantāgharūpā || 24||

मनो \! भद्र \! नोद्विज्यतां बोधनान्मे\, कुतो रामलाभो भवेदन्यथा ते\! ।अवश्यं समायाति दुःखं सुखान्ते\, विनङ्क्ष्यत्यशेषं च काले समस्तम् ॥ २५॥

mano \! bhadra \! nodvijyatāṃ bodhanānme\, kuto rāmalābho bhavedanyathā te\! |avaśyaṃ samāyāti duḥkhaṃ sukhānte\, vinaṅkṣyatyaśeṣaṃ ca kāle samastam || 25||

कृता भूरियत्ना वपूरक्षणार्थं\, तदन्ते तु कालेन कालेऽपनीतम् ।भजानन्यभक्त्या रघुश्रेष्ठमेनं\, त्यजाशेषचिन्तां च संसारजन्याम् ॥ २६॥

kṛtā bhūriyatnā vapūrakṣaṇārthaṃ\, tadante tu kālena kāle'panītam |bhajānanyabhaktyā raghuśreṣṭhamenaṃ\, tyajāśeṣacintāṃ ca saṃsārajanyām || 26||

भवात् किं वृथा भीरुवद् रे\! बिभेषि ? त्यजाशेषभीतिं च धैर्यं श्रयस्व ।समर्थोऽन्तिके रक्षिता राम एष\, उपेक्षेत न क्रोधतप्ते कृतान्ते ॥ २७॥

bhavāt kiṃ vṛthā bhīruvad re\! bibheṣi ? tyajāśeṣabhītiṃ ca dhairyaṃ śrayasva |samartho'ntike rakṣitā rāma eṣa\, upekṣeta na krodhatapte kṛtānte || 27||

जहात्येष दासप्रियो नैव रामःधनुर्धारिरामः स रे\! दीननाथः पुरो वीक्ष्य तं कम्पते त्वन्तकोऽपि ।मनः सत्यमेतन्न भोः शङ्कनीयं जहात्येष दासप्रियो नैव रामः ॥ २८॥

jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥdhanurdhārirāmaḥ sa re\! dīnanāthaḥ puro vīkṣya taṃ kampate tvantako'pi |manaḥ satyametanna bhoḥ śaṅkanīyaṃ jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥ || 28||

त्रिलोक्या तु यन्नूपुरं गर्जतीव यद् 'अन्ते जयी रामदासः सदैव' ।अयोध्यामशेषां दिवं यो निनाय जहात्येष दासप्रियो नैव रामः ॥ २९॥

trilokyā tu yannūpuraṃ garjatīva yad 'ante jayī rāmadāsaḥ sadaiva' |ayodhyāmaśeṣāṃ divaṃ yo nināya jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥ || 29||

समर्थस्य दासे क्षणं वक्रदृष्टिं क उत्क्षेस्तुमस्यां क्षितौ स्यात् सुधृष्टः ।मुदा वर्ण्यते यस्य लीला त्रिलोके जहात्येष दासप्रियो नैव रामः ॥ ३०॥

samarthasya dāse kṣaṇaṃ vakradṛṣṭiṃ ka utkṣestumasyāṃ kṣitau syāt sudhṛṣṭaḥ |mudā varṇyate yasya līlā triloke jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥ || 30||

महासङ्कटेभ्यः सुरा येन मुक्ता गुणी सर्वतो यो बलिष्ठः प्रतापी ।सदा स्मर्यते यः शिवाशङ्कराभ्यां जहात्येष दासप्रियो नैव रामः ॥ ३१॥

mahāsaṅkaṭebhyaḥ surā yena muktā guṇī sarvato yo baliṣṭhaḥ pratāpī |sadā smaryate yaḥ śivāśaṅkarābhyāṃ jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥ || 31||

अहल्या शिलारूपतो येन मुक्ता पदस्पर्शमात्रेण दिव्या कृता च ।ययुर्विक्लमं वर्णने यस्य वेदा जहात्येष दासप्रियो नैव रामः ॥ ३२॥

ahalyā śilārūpato yena muktā padasparśamātreṇa divyā kṛtā ca |yayurviklamaṃ varṇane yasya vedā jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥ || 32||

शशी भास्करस्तारका मेघमाला वसन्तीह यावच्च मन्दारमेरू ।चिरञ्जीविन्तां येन नीतौ स्वदासौ जहात्येष दासप्रियो नैव रामः ॥ ३३॥

śaśī bhāskarastārakā meghamālā vasantīha yāvacca mandāramerū |cirañjīvintāṃ yena nītau svadāsau jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥ || 33||

उपेक्षा तु सम्भाव्यते नैव रामात् परं चञ्चलं तन्मनो मानवस्य ।पुरोवाच यो 'भक्तचिन्ता वहामि' जहात्येष दासप्रियो नैव राम ॥ ३४॥

upekṣā tu sambhāvyate naiva rāmāt paraṃ cañcalaṃ tanmano mānavasya |purovāca yo 'bhaktacintā vahāmi' jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāma || 34||

नरो यादृशं भावमन्तर्बिभर्ति वसत्यन्तरे तादृशस्तस्य देवः ।अनन्यस्य यो रक्षिता चापपाणिः जहात्येष दासप्रियो नैव रामः ॥ ३५॥

naro yādṛśaṃ bhāvamantarbibharti vasatyantare tādṛśastasya devaḥ |ananyasya yo rakṣitā cāpapāṇiḥ jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥ || 35||

समीपस्थ एवास्ति देवः सदैव कृपालुः परीक्षेच्छुकस्तु क्षणैकम् ।सुस्वानन्दरूपश्च मोक्षप्रदो यो जहात्येष दासप्रियो नैव रामः ॥ ३६॥

samīpastha evāsti devaḥ sadaiva kṛpāluḥ parīkṣecchukastu kṣaṇaikam |susvānandarūpaśca mokṣaprado yo jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥ || 36||

यथा प्रत्यहं चक्रवाकार्थमर्कः तथा धावति द्राक् प्रभुः सङ्कटे यः ।नदत्यम्बरे डिण्डिमो यस्य भक्तेः जहात्येष दासप्रियो नैव रामः ॥ ३७॥

yathā pratyahaṃ cakravākārthamarkaḥ tathā dhāvati drāk prabhuḥ saṅkaṭe yaḥ |nadatyambare ḍiṇḍimo yasya bhakteḥ jahātyeṣa dāsapriyo naiva rāmaḥ || 37||

मनः\! सज्जन\! स्थीयतां रामरूपे\!मनः\! प्रार्थना मामिकेयं त्वदग्रे\, सदा राममीक्षस्व साश्चर्यमेनम् ।अवज्ञायतां मा क्षणं बोध एषो\, मनः\! सज्जन\! स्थीयतां रामरूपे\! ॥ ३८॥

manaḥ\! sajjana\! sthīyatāṃ rāmarūpe\!manaḥ\! prārthanā māmikeyaṃ tvadagre\, sadā rāmamīkṣasva sāścaryamenam |avajñāyatāṃ mā kṣaṇaṃ bodha eṣo\, manaḥ\! sajjana\! sthīyatāṃ rāmarūpe\! || 38||

पुराणैश्च यो वर्ण्यते वेदशास्त्रैः\, स्थिरं यस्य भक्त्या समाधानसौख्यम् ।त्यजाशेषचाञ्चल्यदोषं तमाप्तुं\, मनः\! सज्जन\! स्थीयतां रामरूपे\! ॥ ३९॥

purāṇaiśca yo varṇyate vedaśāstraiḥ\, sthiraṃ yasya bhaktyā samādhānasaukhyam |tyajāśeṣacāñcalyadoṣaṃ tamāptuṃ\, manaḥ\! sajjana\! sthīyatāṃ rāmarūpe\! || 39||

मनः\! प्राप्यते यत्र सौख्यं समस्तं\, वसात्यादरात्तत्र रे\! सावधानम् ।विवेकेन दुष्कल्पना रे\! निरस्य\, मनः\! सज्जन\! स्थीयतां रामरूपे\! ॥ ४०॥

manaḥ\! prāpyate yatra saukhyaṃ samastaṃ\, vasātyādarāttatra re\! sāvadhānam |vivekena duṣkalpanā re\! nirasya\, manaḥ\! sajjana\! sthīyatāṃ rāmarūpe\! || 40||

भ्रमित्वा भृशं लप्स्यसे रे\! न सौख्यं\, श्रमा निष्फलास्ते\, हितं नाल्पमात्रम् ।विवेकेन रे\! स्वान्तरं बोधयित्वा\, मनः\! सज्जन\! स्थीयतां रामरूपे\! ॥ ४१॥

bhramitvā bhṛśaṃ lapsyase re\! na saukhyaṃ\, śramā niṣphalāste\, hitaṃ nālpamātram |vivekena re\! svāntaraṃ bodhayitvā\, manaḥ\! sajjana\! sthīyatāṃ rāmarūpe\! || 41||

अनेकैः श्रितं मार्गमेवावलम्ब्य\, मनो\! रामचन्द्रं वशं स्वं कुरुष्व ।प्रसिद्धः स नाथो हि दैन्यार्दितानां\, मनः\! सज्जन\! स्थीयतां रामरूपे\! ॥ ४२॥

anekaiḥ śritaṃ mārgamevāvalambya\, mano\! rāmacandraṃ vaśaṃ svaṃ kuruṣva |prasiddhaḥ sa nātho hi dainyārditānāṃ\, manaḥ\! sajjana\! sthīyatāṃ rāmarūpe\! || 42||

मनः\! सज्जन\! स्मर्यतामेकमात्रं\, हितं प्राप्यतामात्मनीनं जनेषु ।विना रामनाम्नो न रे\! भाषितव्यं\, निदिध्यासितव्यं सदा रामरूपम् ॥ ४३॥

manaḥ\! sajjana\! smaryatāmekamātraṃ\, hitaṃ prāpyatāmātmanīnaṃ janeṣu |vinā rāmanāmno na re\! bhāṣitavyaṃ\, nididhyāsitavyaṃ sadā rāmarūpam || 43||

मनः\! पालयेत् सर्वथान्यत्र मौनं\, कथा वर्णयेद्राघवस्यादरेण ।त्यजेद्धाम तद्\, यद्भवेद् रामहीनं\, सुखावाप्तये संश्रयेदप्यरण्यम् ॥ ४४॥

manaḥ\! pālayet sarvathānyatra maunaṃ\, kathā varṇayedrāghavasyādareṇa |tyajeddhāma tad\, yadbhaved rāmahīnaṃ\, sukhāvāptaye saṃśrayedapyaraṇyam || 44||

समाधानभङ्गाय योऽनिष्टसङ्गो\, यतोऽहन्तयाक्रम्यसे त्वं त्वकस्मात् ।मतिः प्रेरिता येन रामं जहाति\, रुचिर् हा\! तदर्थं महत्येव लोके ॥ ४५॥

samādhānabhaṅgāya yo'niṣṭasaṅgo\, yato'hantayākramyase tvaṃ tvakasmāt |matiḥ preritā yena rāmaṃ jahāti\, rucir hā\! tadarthaṃ mahatyeva loke || 45||

क्षणो निर्गतो यो विना रामगानं\, मनो व्यर्थमायुस्त्वया तेन नीतम् ।वृथा स श्रमो\, यो विना राघवं स्याद्\, हितं शश्वदालक्षते नित्यदक्षः ॥ ४६॥

kṣaṇo nirgato yo vinā rāmagānaṃ\, mano vyarthamāyustvayā tena nītam |vṛthā sa śramo\, yo vinā rāghavaṃ syād\, hitaṃ śaśvadālakṣate nityadakṣaḥ || 46||

सुधन्यः स दासोऽस्ति सर्वोत्तमस्यबहिः श्रीहरिं वीक्षतेऽन्तस्तथा च हरेर्ज्ञान्यपि स्नेहयुक्तः सुभक्तः ।रतः कीर्तने साधनं चानुतिष्ठन् सुधन्यः स दासोऽस्ति सर्वोत्तमस्य ॥ ४७॥

sudhanyaḥ sa dāso'sti sarvottamasyabahiḥ śrīhariṃ vīkṣate'ntastathā ca harerjñānyapi snehayuktaḥ subhaktaḥ |rataḥ kīrtane sādhanaṃ cānutiṣṭhan sudhanyaḥ sa dāso'sti sarvottamasya || 47||

सदा क्षीयते यत्तनुर्देवकार्ये सदा वर्तते यन्मुखे रामनाम ।स्वधर्मस्य यः पालने नित्यदक्षः सुधन्यः स दासोऽस्ति सर्वोत्तमस्य ॥ ४८॥

sadā kṣīyate yattanurdevakārye sadā vartate yanmukhe rāmanāma |svadharmasya yaḥ pālane nityadakṣaḥ sudhanyaḥ sa dāso'sti sarvottamasya || 48||

सदैव क्रिया यस्य भाषानुरूपा अपश्यत्यनेकेषु देवं य एकम् ।भजत्यप्यशङ्को गुणोपेतरूपं सुधन्यः स दासोऽस्ति सर्वोत्तमस्य ॥ ४९॥

sadaiva kriyā yasya bhāṣānurūpā apaśyatyanekeṣu devaṃ ya ekam |bhajatyapyaśaṅko guṇopetarūpaṃ sudhanyaḥ sa dāso'sti sarvottamasya || 49||

विकारीति चित्तेऽल्पमात्रोऽपि कामो यतिर्ब्रह्मचारी तथोदासवृत्तिः ।लवं नावशिष्टस्तमो नित्यशान्तः सुधन्यः स दासोऽस्ति सर्वोत्तमस्य ॥ ५०॥

vikārīti citte'lpamātro'pi kāmo yatirbrahmacārī tathodāsavṛttiḥ |lavaṃ nāvaśiṣṭastamo nityaśāntaḥ sudhanyaḥ sa dāso'sti sarvottamasya || 50||