अध्यात्मरामायणे ६ युद्धकाण्डम् Adhyatmaramayane Yuddhakandam

श्रीमहादेव उवाच ।यथावद्भाषितं वाक्यं श्रुत्वा रामो हनूमतः ।उवाचानन्तरं वाक्यं हर्षेण महतावृतः ॥ १॥

śrīmahādeva uvāca |yathāvadbhāṣitaṃ vākyaṃ śrutvā rāmo hanūmataḥ |uvācānantaraṃ vākyaṃ harṣeṇa mahatāvṛtaḥ || 1||

कार्यं कृतं हनुमता देवैरपि सुदुष्करम् ।मनसापि यदन्येन स्मर्तुं शक्यं न भूतले ॥ २॥

kāryaṃ kṛtaṃ hanumatā devairapi suduṣkaram |manasāpi yadanyena smartuṃ śakyaṃ na bhūtale || 2||

शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत्कः पयोनिधिम् ।लङ्कां च राक्षसैर्गुप्तां को वा धर्षयितुं क्षमः ॥ ३॥

śatayojanavistīrṇaṃ laṅghayetkaḥ payonidhim |laṅkāṃ ca rākṣasairguptāṃ ko vā dharṣayituṃ kṣamaḥ || 3||

भृत्यकार्यं हनुमता कृतं सर्वमशेषतः ।सुग्रीवस्येदृशो लोके न भूतो न भविष्यति ॥ ४॥

bhṛtyakāryaṃ hanumatā kṛtaṃ sarvamaśeṣataḥ |sugrīvasyedṛśo loke na bhūto na bhaviṣyati || 4||

अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च कपीश्वरः ।जानक्या दर्शनेनाद्य रक्षिताः स्मो हनूमता ॥ ५॥

ahaṃ ca raghuvaṃśaśca lakṣmaṇaśca kapīśvaraḥ |jānakyā darśanenādya rakṣitāḥ smo hanūmatā || 5||

सर्वथा सुकृतं कार्यं जानक्याः परिमार्गणम् ।समुद्रं मनसा स्मृत्वा सीदतीव मनो मम ॥ ६॥

sarvathā sukṛtaṃ kāryaṃ jānakyāḥ parimārgaṇam |samudraṃ manasā smṛtvā sīdatīva mano mama || 6||

कथं नक्रझषाकीर्णं समुद्रं शतयोजनम् ।लङ्घयित्वा रिपुं हन्यां कथं द्रक्ष्यामि जानकीम् ॥ ७॥

kathaṃ nakrajhaṣākīrṇaṃ samudraṃ śatayojanam |laṅghayitvā ripuṃ hanyāṃ kathaṃ drakṣyāmi jānakīm || 7||

श्रुत्वा तु रामवचनं सुग्रीवः प्राह राघवम् ।समुद्रं लङ्घयिष्यामो महानक्रझषाकुलम् ॥ ८॥

śrutvā tu rāmavacanaṃ sugrīvaḥ prāha rāghavam |samudraṃ laṅghayiṣyāmo mahānakrajhaṣākulam || 8||

लङ्कां च विधमिष्यामो हनिष्यामोऽद्य रावणम् ।चिन्तां त्यज रघुश्रेष्ठ चिन्ता कार्यविनाशिनी ॥ ९॥

laṅkāṃ ca vidhamiṣyāmo haniṣyāmo'dya rāvaṇam |cintāṃ tyaja raghuśreṣṭha cintā kāryavināśinī || 9||

एतान् पश्य महासत्त्वान् शूरान् वानरपुङ्गवान् ।त्वत्प्रियार्थं समुद्युक्तान् प्रवेष्टुमपि पावकम् ॥ १०॥

etān paśya mahāsattvān śūrān vānarapuṅgavān |tvatpriyārthaṃ samudyuktān praveṣṭumapi pāvakam || 10||

समुद्रतरणे बुद्धिं कुरुष्व प्रथमं ततः ।दृष्ट्वा लङ्कां दशग्रीवो हत इत्येव मन्महे ॥ ११॥

samudrataraṇe buddhiṃ kuruṣva prathamaṃ tataḥ |dṛṣṭvā laṅkāṃ daśagrīvo hata ityeva manmahe || 11||

नहि पश्याम्यहं कञ्चित्त्रिषु लोकेषु राघव ।गृहीतधनुषो यस्ते तिष्ठेदभिमुखो रणे ॥ १२॥

nahi paśyāmyahaṃ kañcittriṣu lokeṣu rāghava |gṛhītadhanuṣo yaste tiṣṭhedabhimukho raṇe || 12||

सर्वथा नो जयो राम भविष्यति न संशयः ।निमित्तानि च पश्यामि तथा भूतानि सर्वशः ॥ १३॥

sarvathā no jayo rāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ |nimittāni ca paśyāmi tathā bhūtāni sarvaśaḥ || 13||

सुग्रीववचनं श्रुत्वा भक्तिवीर्यसमन्वितम् ।अङ्गीकृत्याब्रवीद्रामो हनूमन्तं पुरःस्थितम् ॥ १४॥

sugrīvavacanaṃ śrutvā bhaktivīryasamanvitam |aṅgīkṛtyābravīdrāmo hanūmantaṃ puraḥsthitam || 14||

येन केन प्रकारेण लङ्घयामो महार्णवम् ।लङ्कास्वरूपं मे ब्रूहि दुःसाध्यं देवदानवैः ॥ १५॥

yena kena prakāreṇa laṅghayāmo mahārṇavam |laṅkāsvarūpaṃ me brūhi duḥsādhyaṃ devadānavaiḥ || 15||

ज्ञात्वा तस्य प्रतीकारं करिष्यामि कपीश्वर ।श्रुत्वा रामस्य वचनं हनूमान् विनयान्वितः ॥ १६॥

jñātvā tasya pratīkāraṃ kariṣyāmi kapīśvara |śrutvā rāmasya vacanaṃ hanūmān vinayānvitaḥ || 16||

उवाच प्राञ्जलिर्देव यथा दृष्टं ब्रवीमि ते ।लङ्का दिव्या पुरी देव त्रिकूटशिखरे स्थिता ॥ १७॥

uvāca prāñjalirdeva yathā dṛṣṭaṃ bravīmi te |laṅkā divyā purī deva trikūṭaśikhare sthitā || 17||

स्वर्णप्राकारसहिता स्वर्णाट्टालकसंयुता ।परिखाभिः परिवृता पूर्णाभिर्निर्मलोदकैः ॥ १८॥

svarṇaprākārasahitā svarṇāṭṭālakasaṃyutā |parikhābhiḥ parivṛtā pūrṇābhirnirmalodakaiḥ || 18||

नानोपवनशोभाढ्या दिव्यवापीभिरावृता ।गृहैर्विचित्रशोभाढ्यैर्मणिस्तम्भमयैः शुभैः ॥ १९॥

nānopavanaśobhāḍhyā divyavāpībhirāvṛtā |gṛhairvicitraśobhāḍhyairmaṇistambhamayaiḥ śubhaiḥ || 19||

पश्चिमद्वारमासाद्य गजवाहाः सहस्रशः ।उत्तरे द्वारि तिष्ठन्ति साश्ववाहाः सपत्तयः ॥ २०॥

paścimadvāramāsādya gajavāhāḥ sahasraśaḥ |uttare dvāri tiṣṭhanti sāśvavāhāḥ sapattayaḥ || 20||

तिष्ठन्त्यर्बुदसङ्ख्याकाः प्राच्यामपि तथैव च ।रक्षिणो राक्षसा वीरा द्वारं दक्षिणमाश्रिताः ॥ २१॥

tiṣṭhantyarbudasaṅkhyākāḥ prācyāmapi tathaiva ca |rakṣiṇo rākṣasā vīrā dvāraṃ dakṣiṇamāśritāḥ || 21||

मध्यकक्षेऽप्यसङ्ख्याता गजाश्वरथपत्तयः ।रक्षयन्ति सदा लङ्कां नानास्त्रकुशलाः प्रभो ॥ २२॥

madhyakakṣe'pyasaṅkhyātā gajāśvarathapattayaḥ |rakṣayanti sadā laṅkāṃ nānāstrakuśalāḥ prabho || 22||

सङ्क्रमैर्विविधैर्लङ्का शतघ्नीभिश्च संयुता ।एवं स्थितेऽपि देवेश शृणु मे तत्र चेष्टितम् ॥ २३॥

saṅkramairvividhairlaṅkā śataghnībhiśca saṃyutā |evaṃ sthite'pi deveśa śṛṇu me tatra ceṣṭitam || 23||

दशाननबलौघस्य चतुर्थांशो मया हतः ।दग्ध्वा लङ्कां पुरीं स्वर्णप्रासादो धर्षितो मया ॥ २४॥

daśānanabalaughasya caturthāṃśo mayā hataḥ |dagdhvā laṅkāṃ purīṃ svarṇaprāsādo dharṣito mayā || 24||

शतघ्न्यः सङ्क्रमाश्चैव नाशिता मे रघूत्तम ।देव त्वद्दर्शनादेव लङ्का भस्मीकृता भवेत् ॥ २५॥

śataghnyaḥ saṅkramāścaiva nāśitā me raghūttama |deva tvaddarśanādeva laṅkā bhasmīkṛtā bhavet || 25||

प्रस्थानं कुरु देवेश गच्छामो लवणाम्बुधेः ।तीरं सह महावीरैर्वानरौघैः समन्ततः ॥ २६॥

prasthānaṃ kuru deveśa gacchāmo lavaṇāmbudheḥ |tīraṃ saha mahāvīrairvānaraughaiḥ samantataḥ || 26||

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यमुवाच रघुनन्दनः ।सुग्रीव सैनिकान् सर्वान् प्रस्थानायाभिनोदय ॥ २७॥

śrutvā hanūmato vākyamuvāca raghunandanaḥ |sugrīva sainikān sarvān prasthānāyābhinodaya || 27||

इदानीमेव विजयो मुहुर्तः परिवर्तते ।अस्मिन्मुहुर्ते गत्वाहं लङ्कां राक्षससङ्कुलाम् ॥ २८॥

idānīmeva vijayo muhurtaḥ parivartate |asminmuhurte gatvāhaṃ laṅkāṃ rākṣasasaṅkulām || 28||

सप्राकारां सुदुर्धर्षां नाशयामि सरावणाम् ।आनेष्यामि च सीतां मे दक्षिणाक्षि स्फुरत्यधः ॥ २९॥

saprākārāṃ sudurdharṣāṃ nāśayāmi sarāvaṇām |āneṣyāmi ca sītāṃ me dakṣiṇākṣi sphuratyadhaḥ || 29||

प्रयातु वाहिनी सर्वा वानराणां तरस्विनाम् ।रक्षन्तु यूथपाः सेनामग्रे पृष्ठे च पार्श्वयोः ॥ ३०॥

prayātu vāhinī sarvā vānarāṇāṃ tarasvinām |rakṣantu yūthapāḥ senāmagre pṛṣṭhe ca pārśvayoḥ || 30||

हनूमन्तमथारुह्य गच्छाम्यग्रेऽङ्गदं ततः ।आरुह्य लक्ष्मणो यातु सुग्रीव त्वं मया सह ॥ ३१॥

hanūmantamathāruhya gacchāmyagre'ṅgadaṃ tataḥ |āruhya lakṣmaṇo yātu sugrīva tvaṃ mayā saha || 31||

गजो गवाक्षो गवयो मैन्दो द्विविद एव च ।नलो नीलः सुषेणश्च जाम्बवांश्च तथापरे ॥ ३२॥

gajo gavākṣo gavayo maindo dvivida eva ca |nalo nīlaḥ suṣeṇaśca jāmbavāṃśca tathāpare || 32||

सर्वे गच्छन्तु सर्वत्र सेनायाः शत्रुघातिनः ।इत्याज्ञाप्य हरीन् रामः प्रतस्थे सहलक्ष्मणः ॥ ३३॥

sarve gacchantu sarvatra senāyāḥ śatrughātinaḥ |ityājñāpya harīn rāmaḥ pratasthe sahalakṣmaṇaḥ || 33||

सुग्रीवसहितो हर्षात्सेनामध्यगतो विभुः ।वारणेन्द्रनिभाः सर्वे वानराः कामरूपिणः ॥ ३४॥

sugrīvasahito harṣātsenāmadhyagato vibhuḥ |vāraṇendranibhāḥ sarve vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 34||

क्ष्वेलन्तः परिगर्जन्तो जग्मुस्ते दक्षिणां दिशम् ।भक्षयन्तो ययुः सर्वे फलानि च मधूनि च ॥ ३५॥

kṣvelantaḥ parigarjanto jagmuste dakṣiṇāṃ diśam |bhakṣayanto yayuḥ sarve phalāni ca madhūni ca || 35||

ब्रुवन्तो राघवस्याग्रे हनिष्यामोऽद्य रावणम् ।एवं ते वानरश्रेष्ठा गच्छन्त्यतुलविक्रमाः ॥ ३६॥

bruvanto rāghavasyāgre haniṣyāmo'dya rāvaṇam |evaṃ te vānaraśreṣṭhā gacchantyatulavikramāḥ || 36||

हरिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते रघूत्तमौ ।नक्षत्रैः सेवितौ यद्वच्चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ॥ ३७॥

haribhyāmuhyamānau tau śuśubhāte raghūttamau |nakṣatraiḥ sevitau yadvaccandrasūryāvivāmbare || 37||

आवृत्य पृथिवीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।प्रस्फोटयन्तः पुच्छाग्रानुद्वहन्तश्च पादपान् ॥ ३८॥

āvṛtya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |prasphoṭayantaḥ pucchāgrānudvahantaśca pādapān || 38||

शैलानारोहयन्तश्च जग्मुर्मारुतवेगतः ।असङ्ख्याताश्च सर्वत्र वानराः परिपूरिताः ॥ ३९॥

śailānārohayantaśca jagmurmārutavegataḥ |asaṅkhyātāśca sarvatra vānarāḥ paripūritāḥ || 39||

हृष्टास्ते जग्मुरत्यर्थं रामेण परिपालिताः ।गता चमूर्दिवारात्रं क्वचिन्नासज्जत क्षणम् ॥ ४०॥

hṛṣṭāste jagmuratyarthaṃ rāmeṇa paripālitāḥ |gatā camūrdivārātraṃ kvacinnāsajjata kṣaṇam || 40||

काननानि विचित्राणि पश्यन्मलयसह्ययोः ।ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च तथा गिरिम् ॥ ४१॥

kānanāni vicitrāṇi paśyanmalayasahyayoḥ |te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca tathā girim || 41||

आययुश्चानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम् ।अवतीर्य हनूमन्तं रामः सुग्रीवसंयुतः ॥ ४२॥

āyayuścānupūrvyeṇa samudraṃ bhīmaniḥsvanam |avatīrya hanūmantaṃ rāmaḥ sugrīvasaṃyutaḥ || 42||

सलिलाभ्याशमासाद्य रामो वचनमब्रवीत् ।आगताः स्मो वयं सर्वे समुद्रं मकरालयम् ॥ ४३॥

salilābhyāśamāsādya rāmo vacanamabravīt |āgatāḥ smo vayaṃ sarve samudraṃ makarālayam || 43||

इतो गन्तुमशक्यं नो निरुपायेन वानराः ।अत्र सेनानिवेशोऽस्तु मन्त्रयामोऽस्य तारणे ॥ ४४॥

ito gantumaśakyaṃ no nirupāyena vānarāḥ |atra senāniveśo'stu mantrayāmo'sya tāraṇe || 44||

श्रुत्वा रामस्य वचनं सुग्रीवः सागरान्तिके ।सेनां न्यवेशयत् क्षिप्रं रक्षितां कपिकुञ्जरैः ॥ ४५॥

śrutvā rāmasya vacanaṃ sugrīvaḥ sāgarāntike |senāṃ nyaveśayat kṣipraṃ rakṣitāṃ kapikuñjaraiḥ || 45||

ते पश्यन्तो विषेदुस्तं सागरं भीमदर्शनम् ।महोन्नततरङ्गाढ्यं भीमनक्रभयङ्करम् ॥ ४६॥

te paśyanto viṣedustaṃ sāgaraṃ bhīmadarśanam |mahonnatataraṅgāḍhyaṃ bhīmanakrabhayaṅkaram || 46||

अगाधं गगनाकारं सागरं वीक्ष्य दुःखिताः ।तरिष्यामः कथं घोरं सागरं वरुणालयम् ॥ ४७॥

agādhaṃ gaganākāraṃ sāgaraṃ vīkṣya duḥkhitāḥ |tariṣyāmaḥ kathaṃ ghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam || 47||

हन्तव्योऽस्माभिरद्यैव रावणो राक्षसाधमः ।इति चिन्ताकुलाः सर्वे रामपार्श्वे व्यवस्थिताः ॥ ४८॥

hantavyo'smābhiradyaiva rāvaṇo rākṣasādhamaḥ |iti cintākulāḥ sarve rāmapārśve vyavasthitāḥ || 48||

रामः सीतामनुस्मृत्य दुःखेन महतावृतः ।विलप्य जानकीं सीतां बहुधा कार्यमानुषः ॥ ४९॥

rāmaḥ sītāmanusmṛtya duḥkhena mahatāvṛtaḥ |vilapya jānakīṃ sītāṃ bahudhā kāryamānuṣaḥ || 49||

अद्वितीयश्चिदात्मैकः परमात्मा सनातनः ।यस्तु जानाति रामस्य स्वरूपं तत्त्वतो जनः ॥ ५०॥

advitīyaścidātmaikaḥ paramātmā sanātanaḥ |yastu jānāti rāmasya svarūpaṃ tattvato janaḥ || 50||