अध्यात्मरामायणे ७ उत्तरकाण्डम् Adhyatmaramayane Uttarakandam

श्रीमहादेव उवाच ।जयति रघुवंशतिलकः कौसल्याहृदयनन्दनो रामः ।दशवदननिधनकारी दाशरथिः पुण्डरीकाक्षः ॥ १॥

śrīmahādeva uvāca |jayati raghuvaṃśatilakaḥ kausalyāhṛdayanandano rāmaḥ |daśavadananidhanakārī dāśarathiḥ puṇḍarīkākṣaḥ || 1||

पार्वत्युवाच ।अथ रामः किमकरोत्कौसल्यानन्दवर्धनः ।हत्वा मृधे रावणादीन् राक्षसान् भीमविक्रमः ॥ २॥

pārvatyuvāca |atha rāmaḥ kimakarotkausalyānandavardhanaḥ |hatvā mṛdhe rāvaṇādīn rākṣasān bhīmavikramaḥ || 2||

अभिषिक्तस्त्वयोध्यायां सीतया सह राघवः ।मायामानुषतां प्राप्य कति वर्षाणि भूतले ॥ ३॥

abhiṣiktastvayodhyāyāṃ sītayā saha rāghavaḥ |māyāmānuṣatāṃ prāpya kati varṣāṇi bhūtale || 3||

स्थितवान् लीलया देवः परमात्मा सनातनः ।अत्यजन्मानुषं लोकं कथमन्ते रघूद्वहः ॥ ४॥

sthitavān līlayā devaḥ paramātmā sanātanaḥ |atyajanmānuṣaṃ lokaṃ kathamante raghūdvahaḥ || 4||

एतदाख्याहि भगवन् श्रद्दधत्या मम प्रभो ।कथापीयुषमास्वाद्य तृष्णा मेऽतीव वर्धते ।रामचन्द्रस्य भगवन् ब्रूहि विस्तरशः कथाम् ॥ ५॥

etadākhyāhi bhagavan śraddadhatyā mama prabho |kathāpīyuṣamāsvādya tṛṣṇā me'tīva vardhate |rāmacandrasya bhagavan brūhi vistaraśaḥ kathām || 5||

श्रीमहादेव उवाच ।राक्षसानां वधं कृत्वा राज्ये राम उपस्थिते ।आययुर्मुनयः सर्वे श्रीराममभिवन्दितुम् ॥ ६॥

śrīmahādeva uvāca |rākṣasānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājye rāma upasthite |āyayurmunayaḥ sarve śrīrāmamabhivanditum || 6||

विश्वामित्रोऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिराः ।कश्यपो वामदेवोऽत्रिस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः ॥ ७॥

viśvāmitro'sitaḥ kaṇvo durvāsā bhṛguraṅgirāḥ |kaśyapo vāmadevo'tristathā saptarṣayo'malāḥ || 7||

अगस्त्यः सह शिष्यैश्च मुनिभिः सहितोऽभ्यगात् ।द्वारमासाद्य रामस्य द्वारपालमथाब्रवीत् ॥ ८॥

agastyaḥ saha śiṣyaiśca munibhiḥ sahito'bhyagāt |dvāramāsādya rāmasya dvārapālamathābravīt || 8||

ब्रूहि रामाय मुनयः समागत्य बहिःस्थिताः ।अगस्त्यप्रमुखाः सर्वे आशीर्भिरभिनन्दितुम् ॥ ९॥

brūhi rāmāya munayaḥ samāgatya bahiḥsthitāḥ |agastyapramukhāḥ sarve āśīrbhirabhinanditum || 9||

प्रतीहारस्ततो राममगस्त्यवचनाद् द्रुतम् ।नमस्कृत्याब्रवीद्वाक्यं विनयावनतः प्रभुम् ॥ १०॥

pratīhārastato rāmamagastyavacanād drutam |namaskṛtyābravīdvākyaṃ vinayāvanataḥ prabhum || 10||

कृताञ्जलिरुवाचेदमगस्त्यो मुनिभिः सह ।देव त्वद्दर्शनार्थाय प्राप्तो बहिरुपस्थितः ॥ ११॥

kṛtāñjaliruvācedamagastyo munibhiḥ saha |deva tvaddarśanārthāya prāpto bahirupasthitaḥ || 11||

तमुवाच द्वारपालं प्रवेशय यथासुखम् ।पूजिता विविशुर्वेश्म नानारत्नविभूषितम् ॥ १२॥

tamuvāca dvārapālaṃ praveśaya yathāsukham |pūjitā viviśurveśma nānāratnavibhūṣitam || 12||

दृष्ट्वा रामो मुनीन् शीघ्रं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।पाद्यार्घ्यादिभिरापूज्य गां निवेद्य यथाविधि ॥ १३॥

dṛṣṭvā rāmo munīn śīghraṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |pādyārghyādibhirāpūjya gāṃ nivedya yathāvidhi || 13||

नत्वा तेभ्यो ददौ दिव्यान्यासनानि यथार्हतः ।उपविष्टा प्रहृष्टाश्च मुनयो रामपूजिताः ॥ १४॥

natvā tebhyo dadau divyānyāsanāni yathārhataḥ |upaviṣṭā prahṛṣṭāśca munayo rāmapūjitāḥ || 14||

सम्पृष्टकुशलाः सर्वे रामं कुशलमब्रुवन् ।कुशलं ते महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन ॥ १५॥

sampṛṣṭakuśalāḥ sarve rāmaṃ kuśalamabruvan |kuśalaṃ te mahābāho sarvatra raghunandana || 15||

दिष्ट्येदानीं प्रपश्यामो हतशत्रुमरिन्दम ।न हि भारः स ते राम रावणो राक्षसेश्वरः ॥ १६॥

diṣṭyedānīṃ prapaśyāmo hataśatrumarindama |na hi bhāraḥ sa te rāma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 16||

सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन् विजेतुं शक्त एव हि ।दिष्ट्या त्वया हताः सर्वे राक्षसा रावणादयः ॥ १७॥

sadhanustvaṃ hi lokāṃstrīn vijetuṃ śakta eva hi |diṣṭyā tvayā hatāḥ sarve rākṣasā rāvaṇādayaḥ || 17||

सह्यमेतन्महाबाहो रावणस्य निबर्हणम् ।असह्यमेतत्सम्प्राप्तं रावणेर्यन्निषूदनम् ॥ १८॥

sahyametanmahābāho rāvaṇasya nibarhaṇam |asahyametatsamprāptaṃ rāvaṇeryanniṣūdanam || 18||

अन्तकप्रतिमाः सर्वे कुम्भकर्णादयो मृधे ।अन्तकप्रतिमैर्बाणैर्हतास्ते रघुसत्तम ॥ १९॥

antakapratimāḥ sarve kumbhakarṇādayo mṛdhe |antakapratimairbāṇairhatāste raghusattama || 19||

दत्ता चेयं त्वयास्माकं पुरा ह्यभयदक्षिणा ।हत्वा रक्षोगणान् सङ्ख्ये कृतकृत्योऽद्य जीवसि ॥ २०॥

dattā ceyaṃ tvayāsmākaṃ purā hyabhayadakṣiṇā |hatvā rakṣogaṇān saṅkhye kṛtakṛtyo'dya jīvasi || 20||

श्रुत्वा तु भाषितं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ।विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ २१॥

śrutvā tu bhāṣitaṃ teṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |vismayaṃ paramaṃ gatvā rāmaḥ prāñjalirabravīt || 21||

रावणादीनतिक्रम्य कुम्भकर्णादिराक्षसान् ।त्रिलोकजयिनो हित्वा किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ २२॥

rāvaṇādīnatikramya kumbhakarṇādirākṣasān |trilokajayino hitvā kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 22||

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।कुम्भयोनिर्महातेजा रामं प्रीत्या वचोऽब्रवीत् ॥ २३॥

tatastadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |kumbhayonirmahātejā rāmaṃ prītyā vaco'bravīt || 23||

शृणु राम यथा वृत्तं रावणे रावणस्य च ।जन्म कर्म वरादानं सङ्क्षेपाद्वदतो मम ॥ २४॥

śṛṇu rāma yathā vṛttaṃ rāvaṇe rāvaṇasya ca |janma karma varādānaṃ saṅkṣepādvadato mama || 24||

पुरा कृतयुगे राम पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः ।तपस्तप्तुं गतो विद्वान् मेरोः पार्श्वं महामतिः ॥ २५॥

purā kṛtayuge rāma pulastyo brahmaṇaḥ sutaḥ |tapastaptuṃ gato vidvān meroḥ pārśvaṃ mahāmatiḥ || 25||

तृणबिन्दोराश्रमेऽसौ न्यवसन्मुनिपुङ्गवः ।तपस्तेपे महातेजाः स्वाध्यायनिरतः सदा ॥ २६॥

tṛṇabindorāśrame'sau nyavasanmunipuṅgavaḥ |tapastepe mahātejāḥ svādhyāyanirataḥ sadā || 26||

तत्राश्रमे महारम्ये देवगन्धर्वकन्यकाः ।गायन्त्यो ननृतुस्तत्र हसन्त्यो वादयन्ति च ॥ २७॥

tatrāśrame mahāramye devagandharvakanyakāḥ |gāyantyo nanṛtustatra hasantyo vādayanti ca || 27||

पुलस्त्यस्य तपोविघ्नं चक्रुः सर्वा अनिन्दिताः ।ततः क्रुद्धो महातेजा व्याजहार वचो महत् ॥ २८॥

pulastyasya tapovighnaṃ cakruḥ sarvā aninditāḥ |tataḥ kruddho mahātejā vyājahāra vaco mahat || 28||

या मे दृष्टिपथं गच्छेत्सा गर्भं धारयिष्यति ।ताः सर्वाः शापसंविग्ना न तं देशं प्रचक्रमुः ॥ २९॥

yā me dṛṣṭipathaṃ gacchetsā garbhaṃ dhārayiṣyati |tāḥ sarvāḥ śāpasaṃvignā na taṃ deśaṃ pracakramuḥ || 29||

तृणबिन्दोस्तु राजर्षेः कन्या तन्नाशृणोद्वचः ।विचचार मुनेरग्रे निर्भया तं प्रपश्यती ॥ ३०॥

tṛṇabindostu rājarṣeḥ kanyā tannāśṛṇodvacaḥ |vicacāra muneragre nirbhayā taṃ prapaśyatī || 30||

बभूव पाण्डुरतनुर्व्यञ्जितान्तःशरीरजा ।दृष्ट्वा सा देहवैवर्ण्यं भीता पितरमन्वगात् ॥ ३१॥

babhūva pāṇḍuratanurvyañjitāntaḥśarīrajā |dṛṣṭvā sā dehavaivarṇyaṃ bhītā pitaramanvagāt || 31||

तृणबिन्दुश्च तां दृष्ट्वा राजर्षिरमितद्युतिः ।ध्यात्वा मुनिकृतं सर्वमवैद्विज्ञानचक्षुषा ॥ ३२॥

tṛṇabinduśca tāṃ dṛṣṭvā rājarṣiramitadyutiḥ |dhyātvā munikṛtaṃ sarvamavaidvijñānacakṣuṣā || 32||

तां कन्यां मुनिवर्याय पुलस्त्याय ददौ पिता ।तां प्रगृह्याब्रवीत्कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ॥ ३३॥

tāṃ kanyāṃ munivaryāya pulastyāya dadau pitā |tāṃ pragṛhyābravītkanyāṃ bāḍhamityeva sa dvijaḥ || 33||

शुश्रूषणपरां दृष्ट्वा मुनिः प्रीतोऽब्रवीद्वचः ।दास्यामि पुत्रमेकं ते उभयोर्वंशवर्धनम् ॥ ३४॥

śuśrūṣaṇaparāṃ dṛṣṭvā muniḥ prīto'bravīdvacaḥ |dāsyāmi putramekaṃ te ubhayorvaṃśavardhanam || 34||

ततः प्रासूत सा पुत्रं पुलस्त्याल्लोकविश्रुतम् ।विश्रवा इति विख्यातः पौलस्त्यो ब्रह्मविन्मुनिः ॥ ३५॥

tataḥ prāsūta sā putraṃ pulastyāllokaviśrutam |viśravā iti vikhyātaḥ paulastyo brahmavinmuniḥ || 35||

तस्य शीलादिकं दृष्ट्वा भरद्वाजो महामुनिः ।भार्यार्थं स्वां दुहितरं ददौ विश्रवसे मुदा ॥ ३६॥

tasya śīlādikaṃ dṛṣṭvā bharadvājo mahāmuniḥ |bhāryārthaṃ svāṃ duhitaraṃ dadau viśravase mudā || 36||

तस्यां तु पुत्रः सञ्जज्ञे पौलस्त्याल्लोकसम्मतः ।पितृतुल्यो वैश्रवणो ब्रह्मणा चानुमोदितः ॥ ३७॥

tasyāṃ tu putraḥ sañjajñe paulastyāllokasammataḥ |pitṛtulyo vaiśravaṇo brahmaṇā cānumoditaḥ || 37||

ददौ तत्तपसा तुष्टो ब्रह्मा तस्मै वरं शुभम् ।मनोऽभिलषितं तस्य धनेशत्वमखण्डितम् ॥ ३८॥

dadau tattapasā tuṣṭo brahmā tasmai varaṃ śubham |mano'bhilaṣitaṃ tasya dhaneśatvamakhaṇḍitam || 38||

ततो लब्धवरः सोऽपि पितरं द्रष्टुमागतः ।पुष्पकेण धनाध्यक्षो ब्रह्मदत्तेन भास्वता ॥ ३९॥

tato labdhavaraḥ so'pi pitaraṃ draṣṭumāgataḥ |puṣpakeṇa dhanādhyakṣo brahmadattena bhāsvatā || 39||

नमस्कृत्याथ पितरं निवेद्य तपसः फलम् ।प्राह मे भगवान् ब्रह्मा दत्त्वा वरमनिन्दितम् ॥ ४०॥

namaskṛtyātha pitaraṃ nivedya tapasaḥ phalam |prāha me bhagavān brahmā dattvā varamaninditam || 40||

निवासाय न मे स्थानं दत्तवान् परमेश्वरः ।ब्रूहि मे नियतं स्थानं हिंसा यत्र न कस्यचित् ॥ ४१॥

nivāsāya na me sthānaṃ dattavān parameśvaraḥ |brūhi me niyataṃ sthānaṃ hiṃsā yatra na kasyacit || 41||

विश्रवा अपि तं प्राह लङ्कानाम पुरी शुभा ।राक्षसानां निवासाय निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ ४२॥

viśravā api taṃ prāha laṅkānāma purī śubhā |rākṣasānāṃ nivāsāya nirmitā viśvakarmaṇā || 42||

त्यक्त्वा विष्णुभयाद्दैत्या विविशुस्ते रसातलम् ।सा पुरी दुष्प्रधर्षान्यैर्मध्येसागरमास्थिता ॥ ४३॥

tyaktvā viṣṇubhayāddaityā viviśuste rasātalam |sā purī duṣpradharṣānyairmadhyesāgaramāsthitā || 43||

तत्र वासाय गच्छ त्वं नान्यैः साधिष्ठिता पुरा ।पित्रादिष्टस्त्वसौ गत्वा तां पुरीं धनदोऽविशत् ॥ ४४॥

tatra vāsāya gaccha tvaṃ nānyaiḥ sādhiṣṭhitā purā |pitrādiṣṭastvasau gatvā tāṃ purīṃ dhanado'viśat || 44||

स तत्र सुचिरं कालमुवास पितृसम्मतः ।कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः ॥ ४५॥

sa tatra suciraṃ kālamuvāsa pitṛsammataḥ |kasyacittvatha kālasya sumālī nāma rākṣasaḥ || 45||

रसातलान्मर्त्यलोकं चचार पिशिताशनः ।गृहीत्वा तनयां कन्यां साक्षाद्देवीमिव श्रियम् ॥ ४६॥

rasātalānmartyalokaṃ cacāra piśitāśanaḥ |gṛhītvā tanayāṃ kanyāṃ sākṣāddevīmiva śriyam || 46||

अपश्यद्धनदं देवं चरन्तं पुष्पकेण सः ।हिताय चिन्तयामास राक्षसानां महामनाः ॥ ४७॥

apaśyaddhanadaṃ devaṃ carantaṃ puṣpakeṇa saḥ |hitāya cintayāmāsa rākṣasānāṃ mahāmanāḥ || 47||

उवाच तनयां तत्र कैकसीं नाम नामतः ।वत्से विवाहकालस्ते यौवनं चातिवर्तते ॥ ४८॥

uvāca tanayāṃ tatra kaikasīṃ nāma nāmataḥ |vatse vivāhakālaste yauvanaṃ cātivartate || 48||

प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैर्गृह्यसे शुभे ।सा त्वं वरय भद्रं ते मुनिं ब्रह्मकुलोद्भवम् ॥ ४९॥

pratyākhyānācca bhītaistvaṃ na varairgṛhyase śubhe |sā tvaṃ varaya bhadraṃ te muniṃ brahmakulodbhavam || 49||

स्वयमेव ततः पुत्रा भविष्यन्ति महाबलाः ।ईदृशाः सर्वशोभाढ्या धनदेन समाः शुभे ॥ ५०॥

svayameva tataḥ putrā bhaviṣyanti mahābalāḥ |īdṛśāḥ sarvaśobhāḍhyā dhanadena samāḥ śubhe || 50||