अध्यात्मरामायणे ५ सुन्दरकाण्डम् Adhyatmaramayane Sundarakandam

श्रीमहादेव उवाच ।शतयोजनविस्तीर्णं समुद्रं मकरालयम् ।लिलङ्घयिषुरानन्दसन्दोहो मारुतात्मजः ॥ १॥

śrīmahādeva uvāca |śatayojanavistīrṇaṃ samudraṃ makarālayam |lilaṅghayiṣurānandasandoho mārutātmajaḥ || 1||

ध्यात्वा रामं परात्मानमिदं वचनमब्रवीत् ।पश्यन्तु वानराः सर्वे गच्छन्तं मां विहायसा ॥ २॥

dhyātvā rāmaṃ parātmānamidaṃ vacanamabravīt |paśyantu vānarāḥ sarve gacchantaṃ māṃ vihāyasā || 2||

अमोघं रामनिर्मुक्तं महाबाणमिवाखिलाः ।पश्याम्यद्यैव रामस्य पत्नीं जनकनन्दिनीम् ॥ ३॥

amoghaṃ rāmanirmuktaṃ mahābāṇamivākhilāḥ |paśyāmyadyaiva rāmasya patnīṃ janakanandinīm || 3||

कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं पुनः पश्यामि राघवम् ।प्राणप्रयाणसमये यस्य नाम सकृत्स्मरन् ॥ ४॥

kṛtārtho'haṃ kṛtārtho'haṃ punaḥ paśyāmi rāghavam |prāṇaprayāṇasamaye yasya nāma sakṛtsmaran || 4||

नरस्तीर्त्वा भवाम्भोधिमपारं याति तत्पदम् ।किं पुनस्तस्य दूतोऽहं तदङ्गाङ्गुलिमुद्रिकः ॥ ५॥

narastīrtvā bhavāmbhodhimapāraṃ yāti tatpadam |kiṃ punastasya dūto'haṃ tadaṅgāṅgulimudrikaḥ || 5||

तमेव हृदये ध्यात्वा लङ्घयाम्यल्पवारिधिम् ।इत्युक्त्वा हनुमान् बाहू प्रसार्यायतवालधिः ॥ ६॥

tameva hṛdaye dhyātvā laṅghayāmyalpavāridhim |ityuktvā hanumān bāhū prasāryāyatavāladhiḥ || 6||

ऋजुग्रीवोर्ध्वदृष्टिः सन्नाकुञ्चितपदद्वयः ।दक्षिणाभिमुखस्तूर्णं पुप्लुवेऽनिलविक्रमः ॥ ७॥

ṛjugrīvordhvadṛṣṭiḥ sannākuñcitapadadvayaḥ |dakṣiṇābhimukhastūrṇaṃ pupluve'nilavikramaḥ || 7||

आकशात्त्वरितं देवैर्वीक्ष्यमाणो जगाम सः ।दृष्ट्वानिलसुतं देवा गच्छन्तं वायुवेगतः ॥ ८॥

ākaśāttvaritaṃ devairvīkṣyamāṇo jagāma saḥ |dṛṣṭvānilasutaṃ devā gacchantaṃ vāyuvegataḥ || 8||

परीक्षणार्थं सत्त्वस्य वानरस्येदमब्रुवन् ।गच्छत्येष महासत्त्वो वानरो वायुविक्रमः ॥ ९॥

parīkṣaṇārthaṃ sattvasya vānarasyedamabruvan |gacchatyeṣa mahāsattvo vānaro vāyuvikramaḥ || 9||

लङ्कां प्रवेष्टुं शक्तो वा न वा जानीमहे बलम् ।एवं विचार्य नागानां मातरं सुरसाभिधाम् ॥ १०॥

laṅkāṃ praveṣṭuṃ śakto vā na vā jānīmahe balam |evaṃ vicārya nāgānāṃ mātaraṃ surasābhidhām || 10||

अब्रवीद्देवतावृन्दः कौतूहलसमन्वितः ।गच्छ त्वं वानरेन्द्रस्य किञ्चिद्विघ्नं समाचर ॥ ११॥

abravīddevatāvṛndaḥ kautūhalasamanvitaḥ |gaccha tvaṃ vānarendrasya kiñcidvighnaṃ samācara || 11||

ज्ञात्वा तस्य बलं बुद्धिं पुनरेहि त्वरान्विता ।इत्युक्ता सा ययौ शिघ्रं हनुमद्विघ्नकारणात् ॥ १२॥

jñātvā tasya balaṃ buddhiṃ punarehi tvarānvitā |ityuktā sā yayau śighraṃ hanumadvighnakāraṇāt || 12||

आवृत्य मार्गं पुरतः स्थित्वा वानरमब्रवीत् ।एहि मे वदनं शीघ्रं प्रविशस्व महामते ॥ १३॥

āvṛtya mārgaṃ purataḥ sthitvā vānaramabravīt |ehi me vadanaṃ śīghraṃ praviśasva mahāmate || 13||

देवैस्त्वं कल्पितो भक्ष्यः क्षुधासम्पीडितात्मनः ।तामाह हनुमान् मातरहं रामस्य शासनात् ॥ १४॥

devaistvaṃ kalpito bhakṣyaḥ kṣudhāsampīḍitātmanaḥ |tāmāha hanumān mātarahaṃ rāmasya śāsanāt || 14||

गच्छामि जानकीं द्रष्टुं पुनरागम्य सत्वरः ।रामाय कुशलं तस्याः कथयित्वा त्वदाननम् ॥ १५॥

gacchāmi jānakīṃ draṣṭuṃ punarāgamya satvaraḥ |rāmāya kuśalaṃ tasyāḥ kathayitvā tvadānanam || 15||

निवेक्ष्ये देहि मे मार्गं सुरसायै नमोऽस्तु ते ।इत्युक्ता पुनरेवाह सुरसा क्षुधितास्म्यहम् ॥ १६॥

nivekṣye dehi me mārgaṃ surasāyai namo'stu te |ityuktā punarevāha surasā kṣudhitāsmyaham || 16||

प्रविश्य गच्छ मे वक्त्रं नो चेत्त्वां भक्षयाम्यहम् ।इत्युक्तो हनुमानाह मुखं शीघ्रं विदारय ॥ १७॥

praviśya gaccha me vaktraṃ no cettvāṃ bhakṣayāmyaham |ityukto hanumānāha mukhaṃ śīghraṃ vidāraya || 17||

प्रविश्य वदनं तेऽद्य गच्छामि त्वरयान्वितः ।इत्युक्त्वा योजनायामदेहो भूत्वा पुरः स्थितः ॥ १८॥

praviśya vadanaṃ te'dya gacchāmi tvarayānvitaḥ |ityuktvā yojanāyāmadeho bhūtvā puraḥ sthitaḥ || 18||

दृष्ट्वा हनूमतो रूपं सुरसा पञ्चयोजनम् ।मुखं चकार हनुमान् द्विगुणं रूपमादधत् ॥ १९॥

dṛṣṭvā hanūmato rūpaṃ surasā pañcayojanam |mukhaṃ cakāra hanumān dviguṇaṃ rūpamādadhat || 19||

ततश्चकार सुरसा योजनानां च विंशतिम् ।वक्त्रं चकार हनुमांस्त्रिंशद्योजनसम्मितम् ॥ २०॥

tataścakāra surasā yojanānāṃ ca viṃśatim |vaktraṃ cakāra hanumāṃstriṃśadyojanasammitam || 20||

ततश्चकार सुरसा पञ्चाशद्योजनायतम् ।वक्त्रं तदा हनूमांस्तु बभूवाङ्गुष्ठसन्निभः ॥ २१॥

tataścakāra surasā pañcāśadyojanāyatam |vaktraṃ tadā hanūmāṃstu babhūvāṅguṣṭhasannibhaḥ || 21||

प्रविश्य वदनं तस्याः पुनरेत्य पुरः स्थितः ।प्रविष्टो निर्गतोऽहं ते वदनं देवि ते नमः ॥ २२॥

praviśya vadanaṃ tasyāḥ punaretya puraḥ sthitaḥ |praviṣṭo nirgato'haṃ te vadanaṃ devi te namaḥ || 22||

एवं वदन्तं दृष्ट्वा सा हनूमन्तमथाब्रवीत् ।गच्छ साधय रामस्य कार्यं बुद्धिमतां वर ॥ २३॥

evaṃ vadantaṃ dṛṣṭvā sā hanūmantamathābravīt |gaccha sādhaya rāmasya kāryaṃ buddhimatāṃ vara || 23||

देवैः सम्प्रेषिताहं ते बलं जिज्ञासुभिः कपे ।दृष्ट्वा सीतां पुनर्गत्वा रामं द्रक्ष्यसि गच्छ भोः ॥ २४॥

devaiḥ sampreṣitāhaṃ te balaṃ jijñāsubhiḥ kape |dṛṣṭvā sītāṃ punargatvā rāmaṃ drakṣyasi gaccha bhoḥ || 24||

इत्युक्त्वा सा ययौ देवलोकं वायुसुतः पुनः ।जगाम वायुमार्गेण गरुत्मानिव पक्षिराट् ॥ २५॥

ityuktvā sā yayau devalokaṃ vāyusutaḥ punaḥ |jagāma vāyumārgeṇa garutmāniva pakṣirāṭ || 25||

समुद्रोऽप्याह मैनाकं मणिकाञ्चनपर्वतम् ।गच्छत्येष महासत्त्वो हनूमान्मारुतात्मजः ॥ २६॥

samudro'pyāha mainākaṃ maṇikāñcanaparvatam |gacchatyeṣa mahāsattvo hanūmānmārutātmajaḥ || 26||

रामस्य कार्यसिद्।ह्ध्यर्थं तस्य त्वं सचिवो भव ।सगरैर्वर्द्धितो यस्मात्पुराहं सागरोऽभवम् ॥ २७॥

rāmasya kāryasid|hdhyarthaṃ tasya tvaṃ sacivo bhava |sagarairvarddhito yasmātpurāhaṃ sāgaro'bhavam || 27||

तस्यान्वये बभूवासौ रामो दाशरथिः प्रभुः ।तस्य कार्यार्थसिद्।ह्ध्यर्थं गच्छत्येष महाकपिः ॥ २८॥

tasyānvaye babhūvāsau rāmo dāśarathiḥ prabhuḥ |tasya kāryārthasid|hdhyarthaṃ gacchatyeṣa mahākapiḥ || 28||

त्वमुत्तिष्ठ जलात्तूर्णं त्वयि विश्रम्य गच्छतु ।स तथेति प्रादुरभूज्जलमध्यान्महोन्नतः ॥ २९॥

tvamuttiṣṭha jalāttūrṇaṃ tvayi viśramya gacchatu |sa tatheti prādurabhūjjalamadhyānmahonnataḥ || 29||

नानामणिमयैः शृङ्गैस्तस्योपरि नराकृतिः ।प्राह यान्तं हनूमन्तं मैनाकोऽहं महाकपे ॥ ३०॥

nānāmaṇimayaiḥ śṛṅgaistasyopari narākṛtiḥ |prāha yāntaṃ hanūmantaṃ maināko'haṃ mahākape || 30||

समुद्रेण समादिष्टस्त्वद्विश्रामाय मारुते ।आगच्छामृतकल्पानि जग्ध्वा पक्वफलानि मे ॥ ३१॥

samudreṇa samādiṣṭastvadviśrāmāya mārute |āgacchāmṛtakalpāni jagdhvā pakvaphalāni me || 31||

विश्रम्यात्र क्षणं पश्चाद्गमिष्यसि यथासुखम् ।एवमुक्तोऽथ तं प्राह हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ३२॥

viśramyātra kṣaṇaṃ paścādgamiṣyasi yathāsukham |evamukto'tha taṃ prāha hanūmānmārutātmajaḥ || 32||

गच्छतो रामकार्यार्थं भक्षणं मे कथं भवेत् ।विश्रामो वा कथं मे स्याद्गन्तव्यं त्वरितं मया ॥ ३३॥

gacchato rāmakāryārthaṃ bhakṣaṇaṃ me kathaṃ bhavet |viśrāmo vā kathaṃ me syādgantavyaṃ tvaritaṃ mayā || 33||

इत्युक्त्वा स्पृष्टशिखरः कराग्रेण ययौ कपिः ।किञ्चिद्दूरं गतस्यास्य छायां छायाग्रहोऽग्रहीत् ॥ ३४॥

ityuktvā spṛṣṭaśikharaḥ karāgreṇa yayau kapiḥ |kiñciddūraṃ gatasyāsya chāyāṃ chāyāgraho'grahīt || 34||

सिंहिका नाम सा घोरा जलमध्ये स्थिता सदा ।आकाशगामिनां छायामाक्रम्याकृष्य भक्षयेत् ॥ ३५॥

siṃhikā nāma sā ghorā jalamadhye sthitā sadā |ākāśagāmināṃ chāyāmākramyākṛṣya bhakṣayet || 35||

तया गृहीतो हनुमांश्चिन्तयामास वीर्यवान् ।केनेदं मे कृतं वेगरोधनं विघ्नकारिणा ॥ ३६॥

tayā gṛhīto hanumāṃścintayāmāsa vīryavān |kenedaṃ me kṛtaṃ vegarodhanaṃ vighnakāriṇā || 36||

दृश्यते नैव कोऽप्यत्र विस्मयो मे प्रजायते ।एवं विचिन्त्य हनुमानधो दृष्टिं प्रसारयत् ॥ ३७॥

dṛśyate naiva ko'pyatra vismayo me prajāyate |evaṃ vicintya hanumānadho dṛṣṭiṃ prasārayat || 37||

तत्र दृष्ट्वा महाकायां सिंहिकां घोररूपिणीम् ।पपात सलिले तूर्णं पद्भ्यामेवाहनद्रुषा ॥ ३८॥

tatra dṛṣṭvā mahākāyāṃ siṃhikāṃ ghorarūpiṇīm |papāta salile tūrṇaṃ padbhyāmevāhanadruṣā || 38||

पुनरुत्प्लुत्य हनूमान् दक्षिणाभिमुखो ययौ ।ततो दक्षिणमासाद्य कूलं नानाफलद्रुमम् ॥ ३९॥

punarutplutya hanūmān dakṣiṇābhimukho yayau |tato dakṣiṇamāsādya kūlaṃ nānāphaladrumam || 39||

नानापक्षिमृगाकीर्णं नानापुष्पलतावृतम् ।ततो ददर्श नगरं त्रिकूटाचलमूर्धनि ॥ ४०॥

nānāpakṣimṛgākīrṇaṃ nānāpuṣpalatāvṛtam |tato dadarśa nagaraṃ trikūṭācalamūrdhani || 40||

प्राकारैर्बहुभिर्युक्तं परिखाभिश्च सर्वतः ।प्रवेक्ष्यामि कथं लङ्कामिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ४१॥

prākārairbahubhiryuktaṃ parikhābhiśca sarvataḥ |pravekṣyāmi kathaṃ laṅkāmiti cintāparo'bhavat || 41||

रात्रौ वेक्ष्यामि सूक्ष्मोऽहं लङ्कां रावणपालिताम् ।एवं विचिन्त्य तत्रैव स्थित्वा लङ्कां जगाम सः ॥ ४२॥

rātrau vekṣyāmi sūkṣmo'haṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām |evaṃ vicintya tatraiva sthitvā laṅkāṃ jagāma saḥ || 42||

धृत्वा सूक्ष्मं वपुर्द्वारं प्रविवेश प्रतापवान् ।तत्र लङ्कापुरी साक्षाद्राक्षसीवेषधारिणी ॥ ४३॥

dhṛtvā sūkṣmaṃ vapurdvāraṃ praviveśa pratāpavān |tatra laṅkāpurī sākṣādrākṣasīveṣadhāriṇī || 43||

प्रविशन्तं हनूमन्तं दृष्ट्वा लङ्का व्यतर्जयत् ।कस्त्वं वानररूपेण मामनादृत्य लङ्किनीम् ॥ ४४॥

praviśantaṃ hanūmantaṃ dṛṣṭvā laṅkā vyatarjayat |kastvaṃ vānararūpeṇa māmanādṛtya laṅkinīm || 44||

प्रविश्य चोरवद्रात्रौ किं भवान् कर्तुमिच्छति ।इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षी पादेनाभिजघान तम् ॥ ४५॥

praviśya coravadrātrau kiṃ bhavān kartumicchati |ityuktvā roṣatāmrākṣī pādenābhijaghāna tam || 45||

हनुमानपि तां वाममुष्टिनावज्ञयाहनत् ।तदैव पतिता भूमौ रक्तमुद्वमती भृशम् ॥ ४६॥

hanumānapi tāṃ vāmamuṣṭināvajñayāhanat |tadaiva patitā bhūmau raktamudvamatī bhṛśam || 46||

उत्थाय प्राह सा लङ्का हनूमन्तं महाबलम् ।हनूमन् गच्छ भद्रं ते जिता लङ्का त्वयानघ ॥ ४७॥

utthāya prāha sā laṅkā hanūmantaṃ mahābalam |hanūman gaccha bhadraṃ te jitā laṅkā tvayānagha || 47||

पुराहं ब्रह्मणा प्रोक्ता ह्यष्टाविंशतिपर्यये ।त्रेतायुगे दाशरथी रामो नारायणोऽव्ययः ॥ ४८॥

purāhaṃ brahmaṇā proktā hyaṣṭāviṃśatiparyaye |tretāyuge dāśarathī rāmo nārāyaṇo'vyayaḥ || 48||

जनिष्यते योगमाया सीता जनकवेश्मनि ।भूभारहरणार्थाय प्रार्थितोऽयं मया क्वचित् ॥ ४९॥

janiṣyate yogamāyā sītā janakaveśmani |bhūbhāraharaṇārthāya prārthito'yaṃ mayā kvacit || 49||

सभार्यो राघवो भ्रात्रा गमिष्यति महावनम् ।तत्र सीतां महामायां रावणोऽपहरिष्यति ॥ ५०॥

sabhāryo rāghavo bhrātrā gamiṣyati mahāvanam |tatra sītāṃ mahāmāyāṃ rāvaṇo'pahariṣyati || 50||