अध्यात्मरामायणे ४ किष्किन्धाकाण्डम् Adhyatmaramayane Kishkindhakandam

श्रीमहादेव उवाच ।ततः सलक्ष्मणो रामः शनैः पम्पासरस्तटम् ।आगत्य सरसां श्रेष्ठां दृष्ट्वा विस्मयमाययौ ॥ १॥

śrīmahādeva uvāca |tataḥ salakṣmaṇo rāmaḥ śanaiḥ pampāsarastaṭam |āgatya sarasāṃ śreṣṭhāṃ dṛṣṭvā vismayamāyayau || 1||

क्रोशमात्रं सुविस्तीर्णमगाधामलशम्बरम् ।उत्फुल्लाम्बुजकल्हारकुमुदोत्पलमण्डितम् ॥ २॥

krośamātraṃ suvistīrṇamagādhāmalaśambaram |utphullāmbujakalhārakumudotpalamaṇḍitam || 2||

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकादिशोभितम् ।जलकुक्कुटकोयष्टिक्रौञ्चनादोपनादितम् ॥ ३॥

haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākādiśobhitam |jalakukkuṭakoyaṣṭikrauñcanādopanāditam || 3||

नानापुष्पलताकीर्णं नानाफलसमावृतम् ।सतां मनःस्वच्छजलं पद्मकिञ्जल्कवासितम् ॥ ४॥

nānāpuṣpalatākīrṇaṃ nānāphalasamāvṛtam |satāṃ manaḥsvacchajalaṃ padmakiñjalkavāsitam || 4||

तत्रोपस्पृश्य सलिलं पीत्वा श्रमहरं विभुः ।सानुजः सरसस्तीरे शीतलेन पथा ययौ ॥ ५॥

tatropaspṛśya salilaṃ pītvā śramaharaṃ vibhuḥ |sānujaḥ sarasastīre śītalena pathā yayau || 5||

ऋष्यमूकगिरेः पार्श्वे गच्छन्तौ रामलक्ष्मणौ ।धनुर्बाणकरौ दान्तौ जटावल्कलमण्डितौ ।पश्यन्तौ विविधान् वृक्षान् गिरेः शोभां सुविक्रमौ ॥ ६॥

ṛṣyamūkagireḥ pārśve gacchantau rāmalakṣmaṇau |dhanurbāṇakarau dāntau jaṭāvalkalamaṇḍitau |paśyantau vividhān vṛkṣān gireḥ śobhāṃ suvikramau || 6||

सुग्रीवस्तु गिरेर्मूर्ध्नि चतुर्भिः सह वानरैः ।स्थित्वा ददर्श तौ यान्तावारुरोह गिरेः शिरः ॥ ७॥

sugrīvastu girermūrdhni caturbhiḥ saha vānaraiḥ |sthitvā dadarśa tau yāntāvāruroha gireḥ śiraḥ || 7||

भयादाह हनूमन्तं कौ तौ वीरवरौ सखे ।गच्छ जानीहि भद्रं ते वटुर्भूत्वा द्विजाकृतिः ॥ ८॥

bhayādāha hanūmantaṃ kau tau vīravarau sakhe |gaccha jānīhi bhadraṃ te vaṭurbhūtvā dvijākṛtiḥ || 8||

वालिना प्रेषितौ किंवा मां हन्तुं समुपागतौ ।ताभ्यां सम्भाषणं कृत्वा जानीहि हृदयं तयोः ॥ ९॥

vālinā preṣitau kiṃvā māṃ hantuṃ samupāgatau |tābhyāṃ sambhāṣaṇaṃ kṛtvā jānīhi hṛdayaṃ tayoḥ || 9||

यदि तौ दुष्टहृदयौ संज्ञां कुरु कराग्रतः ।विनयावनतो भूत्वा एवं जानीहि निश्चयम् ॥ १०॥

yadi tau duṣṭahṛdayau saṃjñāṃ kuru karāgrataḥ |vinayāvanato bhūtvā evaṃ jānīhi niścayam || 10||

तथेति वटुरूपेण हनुमान् समुपागतः ।विनयावनतो भूत्वा रामं नत्वेदमब्रवीत् ॥ ११॥

tatheti vaṭurūpeṇa hanumān samupāgataḥ |vinayāvanato bhūtvā rāmaṃ natvedamabravīt || 11||

कौ युवां पुरुषव्याघ्रौ युवानौ वीरसम्मतौ ।द्योतयन्तौ दिशः सर्वाः प्रभया भास्कराविव ॥ १२॥

kau yuvāṃ puruṣavyāghrau yuvānau vīrasammatau |dyotayantau diśaḥ sarvāḥ prabhayā bhāskarāviva || 12||

युवां त्रैलोक्यकर्ताराविति भाति मनो मम ।युवां प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगन्मयौ ॥ १३॥

yuvāṃ trailokyakartārāviti bhāti mano mama |yuvāṃ pradhānapuruṣau jagaddhetū jaganmayau || 13||

मायया मानुषाकारौ चरन्ताविव लीलया ।भूभारहरणार्थाय भक्तानां पालनाय च ॥ १४॥

māyayā mānuṣākārau carantāviva līlayā |bhūbhāraharaṇārthāya bhaktānāṃ pālanāya ca || 14||

अवतीर्णाविह परौ चरन्तौ क्षत्रियाकृती ।जगत्स्थितिलयौ सर्गं लीलया कर्तुमुद्यतौ ॥ १५॥

avatīrṇāviha parau carantau kṣatriyākṛtī |jagatsthitilayau sargaṃ līlayā kartumudyatau || 15||

स्वतन्त्रौ प्रेरकौ सर्वहृदयस्थाविहेश्वरौ ।नरनारायणौ लोके चरन्ताविति मे मतिः ॥ १६॥

svatantrau prerakau sarvahṛdayasthāviheśvarau |naranārāyaṇau loke carantāviti me matiḥ || 16||

श्रीरामो लक्ष्मणं प्राह पश्यैनं वटुरूपिणम् ।शब्दशास्त्रमशेषेण श्रुतं नूनमनेकधा ॥ १७॥

śrīrāmo lakṣmaṇaṃ prāha paśyainaṃ vaṭurūpiṇam |śabdaśāstramaśeṣeṇa śrutaṃ nūnamanekadhā || 17||

अनेन भाषितं कृत्स्नं न किञ्चिदपशब्दितम् ।ततः प्राह हनूमन्तं राघवो ज्ञानविग्रहः ॥ १८॥

anena bhāṣitaṃ kṛtsnaṃ na kiñcidapaśabditam |tataḥ prāha hanūmantaṃ rāghavo jñānavigrahaḥ || 18||

अहं दाशरथी रामस्त्वयं मे लक्ष्मणोऽनुजः ।सीतया भार्यया सार्धं पितुर्वचनगौरवात् ॥ १९॥

ahaṃ dāśarathī rāmastvayaṃ me lakṣmaṇo'nujaḥ |sītayā bhāryayā sārdhaṃ piturvacanagauravāt || 19||

आगतस्तत्र विपिने स्थितोऽहं दण्डके द्विज ।तत्र भार्या हृता सीता रक्षसा केनचिन्मम ।तामन्वेष्टुमिहायातौ त्वं को वा कस्य वा वद ॥ २०॥

āgatastatra vipine sthito'haṃ daṇḍake dvija |tatra bhāryā hṛtā sītā rakṣasā kenacinmama |tāmanveṣṭumihāyātau tvaṃ ko vā kasya vā vada || 20||

वटुरुवाच ।सुग्रीवो नाम राजा यो वानराणां महामतिः ।चतुर्भिर्मन्त्रिभिः सार्धं गिरिमूर्धनि तिष्ठति ॥ २१॥

vaṭuruvāca |sugrīvo nāma rājā yo vānarāṇāṃ mahāmatiḥ |caturbhirmantribhiḥ sārdhaṃ girimūrdhani tiṣṭhati || 21||

भ्राता कनियान् सुग्रीवो वालिनः पापचेतसः ।तेन निष्कासितो भार्या हृता तस्येह वालिना ॥ २२॥

bhrātā kaniyān sugrīvo vālinaḥ pāpacetasaḥ |tena niṣkāsito bhāryā hṛtā tasyeha vālinā || 22||

तद्भयादृष्यमूकाख्यं गिरिमाश्रित्य संस्थितः ।अहं सुग्रीवसचिवो वायुपुत्रो महामते ॥ २३॥

tadbhayādṛṣyamūkākhyaṃ girimāśritya saṃsthitaḥ |ahaṃ sugrīvasacivo vāyuputro mahāmate || 23||

हनुमान्नाम विख्यातो ह्यञ्जनीगर्भसम्भवः ।तेन सख्यं त्वया युक्तं सुग्रीवेण रघूत्तम ॥ २४॥

hanumānnāma vikhyāto hyañjanīgarbhasambhavaḥ |tena sakhyaṃ tvayā yuktaṃ sugrīveṇa raghūttama || 24||

भार्यापहारिणं हन्तुं सहायस्ते भविष्यति ।इदानीमेव गच्छाम आगच्छ यदि रोचते ॥ २५॥

bhāryāpahāriṇaṃ hantuṃ sahāyaste bhaviṣyati |idānīmeva gacchāma āgaccha yadi rocate || 25||

श्रीराम उवाच ।अहमप्यागतस्तेन सख्यं कर्तुं कपीश्वर ।सख्युस्तस्यापि यत्कार्यं तत्करिष्याम्यसंशयम् ॥ २६॥

śrīrāma uvāca |ahamapyāgatastena sakhyaṃ kartuṃ kapīśvara |sakhyustasyāpi yatkāryaṃ tatkariṣyāmyasaṃśayam || 26||

हनुमान् स्वस्वरूपेण स्थितो राममथाब्रवीत् ।आरोहतां मम स्कन्धौ गच्छामः पर्वतोपरि ॥ २७॥

hanumān svasvarūpeṇa sthito rāmamathābravīt |ārohatāṃ mama skandhau gacchāmaḥ parvatopari || 27||

यत्र तिष्ठति सुग्रीवो मन्त्रिभिर्वालिनो भयात् ।तथेति तस्यारुरोह स्कन्धं रामोऽथ लक्ष्मणः ॥ २८॥

yatra tiṣṭhati sugrīvo mantribhirvālino bhayāt |tatheti tasyāruroha skandhaṃ rāmo'tha lakṣmaṇaḥ || 28||

उत्पपात गिरेर्मूर्ध्नि क्षणादेव महाकपिः ।वृक्षच्छायां समाश्रित्य स्थितौ तौ रामलक्ष्मणौ ॥ २९॥

utpapāta girermūrdhni kṣaṇādeva mahākapiḥ |vṛkṣacchāyāṃ samāśritya sthitau tau rāmalakṣmaṇau || 29||

हनुमानपि सुग्रीवमुपगम्य कृताञ्जलिः ।व्येतु ते भयमायातौ राजन् श्रीरामलक्ष्मणौ ॥ ३०॥

hanumānapi sugrīvamupagamya kṛtāñjaliḥ |vyetu te bhayamāyātau rājan śrīrāmalakṣmaṇau || 30||

शीघ्रमुत्तिष्ठ रामेण सख्यं ते योजितं मया ।अग्निं साक्षिणमारोप्य तेन सख्यं द्रुतं कुरु ॥ ३१॥

śīghramuttiṣṭha rāmeṇa sakhyaṃ te yojitaṃ mayā |agniṃ sākṣiṇamāropya tena sakhyaṃ drutaṃ kuru || 31||

ततोऽतिहर्षात्सुग्रीवः समागम्य रघूत्तमम् ।वृक्षशाखां स्वयं छित्वा विष्टराय ददौ मुदा ॥ ३२॥

tato'tiharṣātsugrīvaḥ samāgamya raghūttamam |vṛkṣaśākhāṃ svayaṃ chitvā viṣṭarāya dadau mudā || 32||

हनूमान्ल्लक्ष्मणायादात्सुग्रीवाय च लक्ष्मणः ।हर्षेण महताविष्टाः सर्व एवावतस्थिरे ॥ ३३॥

hanūmānllakṣmaṇāyādātsugrīvāya ca lakṣmaṇaḥ |harṣeṇa mahatāviṣṭāḥ sarva evāvatasthire || 33||

लक्ष्मणस्त्वब्रवीत्सर्वं रामवृत्तान्तमादितः ।वनवासाभिगमनं सीताहरणमेव च ॥ ३४॥

lakṣmaṇastvabravītsarvaṃ rāmavṛttāntamāditaḥ |vanavāsābhigamanaṃ sītāharaṇameva ca || 34||

लक्ष्मणोक्तं वचः श्रुत्वा सुग्रीवो राममब्रवीत् ।अहं करिष्ये राजेन्द्र सीतायाः परिमार्गणम् ॥ ३५॥

lakṣmaṇoktaṃ vacaḥ śrutvā sugrīvo rāmamabravīt |ahaṃ kariṣye rājendra sītāyāḥ parimārgaṇam || 35||

साहाय्यमपि ते राम करिष्ये शत्रुघातिनः ।शृणु राम मया दृष्टं किञ्चित्ते कथयाम्यहम् ॥ ३६॥

sāhāyyamapi te rāma kariṣye śatrughātinaḥ |śṛṇu rāma mayā dṛṣṭaṃ kiñcitte kathayāmyaham || 36||

एकदा मन्त्रिभिः सार्धं स्थितोऽहं गिरिमूर्धनि ।विहायसा नीयमानां केनचित्प्रमदोत्तमाम् ॥ ३७॥

ekadā mantribhiḥ sārdhaṃ sthito'haṃ girimūrdhani |vihāyasā nīyamānāṃ kenacitpramadottamām || 37||

क्रोशन्तीं रामरामेति दृष्ट्वास्मान् पर्वतोपरि ।आमुच्याभरणान्याशु स्वोत्तरीयेण भामिनी ॥ ३८॥

krośantīṃ rāmarāmeti dṛṣṭvāsmān parvatopari |āmucyābharaṇānyāśu svottarīyeṇa bhāminī || 38||

निरीक्ष्याधः परित्यज्य क्रोशन्ती तेन रक्षसा ।नीताहं भूषणान्याशु गुहायामक्षिपं प्रभो ॥ ३९॥

nirīkṣyādhaḥ parityajya krośantī tena rakṣasā |nītāhaṃ bhūṣaṇānyāśu guhāyāmakṣipaṃ prabho || 39||

इदानीमपि पश्य त्वं जानीहि तव वा न वा ।इत्युक्त्वानीय रामाय दर्शयामास वानरः ॥ ४०॥

idānīmapi paśya tvaṃ jānīhi tava vā na vā |ityuktvānīya rāmāya darśayāmāsa vānaraḥ || 40||

विमुच्य रामस्तद्दृष्ट्वा हा सीतेति मुहुर्मुहुः ।हृदि निक्षिप्य तत्सर्वं रुरोद प्राकृतो यथा ॥ ४१॥

vimucya rāmastaddṛṣṭvā hā sīteti muhurmuhuḥ |hṛdi nikṣipya tatsarvaṃ ruroda prākṛto yathā || 41||

आश्वास्य राघवं भ्राता लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।अचिरेणैव ते राम प्राप्यते जानकी शुभा ।वानरेन्द्रसहायेन हत्वा रावणमाहवे ॥ ४२॥

āśvāsya rāghavaṃ bhrātā lakṣmaṇo vākyamabravīt |acireṇaiva te rāma prāpyate jānakī śubhā |vānarendrasahāyena hatvā rāvaṇamāhave || 42||

सुग्रीवोऽप्याह हे राम प्रतिज्ञां करवाणि ते ।समरे रावणं हत्वा तव दास्यामि जानकीम् ॥ ४३॥

sugrīvo'pyāha he rāma pratijñāṃ karavāṇi te |samare rāvaṇaṃ hatvā tava dāsyāmi jānakīm || 43||

ततो हनूमान् प्रज्वाल्य तयोरग्निं समीपतः ।तावुभौ रामसुग्रीवावग्नौ साक्षिणि तिष्ठति ॥ ४४॥

tato hanūmān prajvālya tayoragniṃ samīpataḥ |tāvubhau rāmasugrīvāvagnau sākṣiṇi tiṣṭhati || 44||

बाहू प्रसार्य चालिङ्ग्य परस्परमकल्मषौ ।समीपे रघुनाथस्य सुग्रीवः समुपाविशत् ॥ ४५॥

bāhū prasārya cāliṅgya parasparamakalmaṣau |samīpe raghunāthasya sugrīvaḥ samupāviśat || 45||

स्वोदन्तं कथयामास प्रणयाद्रघुनायके ।सखे शृणु ममोदन्तं वालिना यत्कृतं पुरा ॥ ४६॥

svodantaṃ kathayāmāsa praṇayādraghunāyake |sakhe śṛṇu mamodantaṃ vālinā yatkṛtaṃ purā || 46||

मयपुत्रोऽथ मायावी नाम्ना परमदुर्मदः ।किष्किन्धां समुपागत्य वालिनं समुपाह्वयत् ॥ ४७॥

mayaputro'tha māyāvī nāmnā paramadurmadaḥ |kiṣkindhāṃ samupāgatya vālinaṃ samupāhvayat || 47||

सिंहनादेन महता वाली तु तदमर्षणः ।निर्ययौ क्रोधताम्राक्षो जघान दृढमुष्टिना ॥ ४८॥

siṃhanādena mahatā vālī tu tadamarṣaṇaḥ |niryayau krodhatāmrākṣo jaghāna dṛḍhamuṣṭinā || 48||

दुद्राव तेन संविग्नो जगाम स्वगुहां प्रति ।अनुदुद्राव तं वाली मायाविनमहं तथा ॥ ४९॥

dudrāva tena saṃvigno jagāma svaguhāṃ prati |anududrāva taṃ vālī māyāvinamahaṃ tathā || 49||

ततः प्रविष्टमालोक्य गुहां मायाविनं रुषा ।वाली मामाह तिष्ठ त्वं बहिर्गच्छाम्यहं गुहाम् ।इत्युक्त्वाविश्य स गुहां मासमेकं न निर्ययौ ॥ ५०॥

tataḥ praviṣṭamālokya guhāṃ māyāvinaṃ ruṣā |vālī māmāha tiṣṭha tvaṃ bahirgacchāmyahaṃ guhām |ityuktvāviśya sa guhāṃ māsamekaṃ na niryayau || 50||