अध्यात्मरामायणे ३ अरण्यकाण्डम् Adhyatmaramayane Aranyakandam

श्रीमहादेव उवाचअथ तत्र दिनं स्थित्वा प्रभाते रघुनन्दनः ।स्नात्वा मुनिं समामन्त्र्य प्रयाणायोपचक्रमे ॥ १॥

śrīmahādeva uvācaatha tatra dinaṃ sthitvā prabhāte raghunandanaḥ |snātvā muniṃ samāmantrya prayāṇāyopacakrame || 1||

मुने गच्छामहे सर्वे मुनिमण्डलमण्डितम् ।विपिनं दण्डकं यत्र त्वमाज्ञातुमिहार्हसि ॥ २॥

mune gacchāmahe sarve munimaṇḍalamaṇḍitam |vipinaṃ daṇḍakaṃ yatra tvamājñātumihārhasi || 2||

मार्गप्रदर्शनार्थाय शिष्यानाज्ञप्तुमर्हसि ।श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रहस्यात्रिर्महायशाः ।प्राह तत्र रघुश्रेष्ठं राम राम सुराश्रय ॥ ३॥

mārgapradarśanārthāya śiṣyānājñaptumarhasi |śrutvā rāmasya vacanaṃ prahasyātrirmahāyaśāḥ |prāha tatra raghuśreṣṭhaṃ rāma rāma surāśraya || 3||

सर्वस्य मार्गद्रष्टा त्वं तव को मार्गदर्शकः ।तथापि दर्शयिष्यन्ति तव लोकानुसारिणः ॥ ४॥

sarvasya mārgadraṣṭā tvaṃ tava ko mārgadarśakaḥ |tathāpi darśayiṣyanti tava lokānusāriṇaḥ || 4||

इति शिष्यान् समादिश्य स्वयं किञ्चित्तमन्वगात् ।रामेण वारितः प्रीत्या अत्रिः स्वभवनं ययौ ॥ ५॥

iti śiṣyān samādiśya svayaṃ kiñcittamanvagāt |rāmeṇa vāritaḥ prītyā atriḥ svabhavanaṃ yayau || 5||

क्रोशमात्रं ततो गत्वा ददर्श महतीं नदीम् ।अत्रेः शिष्यानुवाचेदं रामो राजीवलोचनः ॥ ६॥

krośamātraṃ tato gatvā dadarśa mahatīṃ nadīm |atreḥ śiṣyānuvācedaṃ rāmo rājīvalocanaḥ || 6||

नद्याः सन्तरणे कश्चिदुपायो विद्यते न वा ।ऊचुस्ते विद्यते नौका सुदृढा रघुनन्दन ॥ ७॥

nadyāḥ santaraṇe kaścidupāyo vidyate na vā |ūcuste vidyate naukā sudṛḍhā raghunandana || 7||

तारयिष्यामहे युष्मान् वयमेव क्षणादिह ।ततो नावि समारोप्य सीतां राघवलक्ष्मणौ ॥ ८॥

tārayiṣyāmahe yuṣmān vayameva kṣaṇādiha |tato nāvi samāropya sītāṃ rāghavalakṣmaṇau || 8||

क्षणात्सन्तारयामासुर्नदीं मुनिकुमारकाः ।रामाभिनन्दिताः सर्वे जग्मुरत्रेरथाश्रमम् ॥ ९॥

kṣaṇātsantārayāmāsurnadīṃ munikumārakāḥ |rāmābhinanditāḥ sarve jagmuratrerathāśramam || 9||

तावेत्य विपिनं घोरं झिल्लीझङ्कारनादितम् ।नानामृगगणाकीर्णं सिंहव्याघ्रादिभीषणम् ॥ १०॥

tāvetya vipinaṃ ghoraṃ jhillījhaṅkāranāditam |nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siṃhavyāghrādibhīṣaṇam || 10||

राक्षसैर्घोररूपैश्च सेवितं रोमहर्षणम् ।प्रविश्य विपिनं घोरं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ११॥

rākṣasairghorarūpaiśca sevitaṃ romaharṣaṇam |praviśya vipinaṃ ghoraṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 11||

इतः परं प्रयत्नेन गन्तव्यं सहितेन मे ।धनुर्गुणेन संयोज्य शरानपि करे दधत् ॥ १२॥

itaḥ paraṃ prayatnena gantavyaṃ sahitena me |dhanurguṇena saṃyojya śarānapi kare dadhat || 12||

अग्रे यास्याम्यहं पश्चात्त्वमन्वेहि धनुर्धर ।आवयोर्मध्यगा सीता मायेवात्मपरात्मनोः ॥ १३॥

agre yāsyāmyahaṃ paścāttvamanvehi dhanurdhara |āvayormadhyagā sītā māyevātmaparātmanoḥ || 13||

चक्षुश्चारय सर्वत्र दृष्टं रक्षोभयं महत् ।विद्यते दण्डकारण्ये श्रुतपूर्वमरिन्दम ॥ १४॥

cakṣuścāraya sarvatra dṛṣṭaṃ rakṣobhayaṃ mahat |vidyate daṇḍakāraṇye śrutapūrvamarindama || 14||

इत्येवं भाषमाणौ तौ जग्मतुः सार्धयोजनम् ।तत्रैका पुष्करिण्यास्ते कल्हारकुमुदोत्पलैः ॥ १५॥

ityevaṃ bhāṣamāṇau tau jagmatuḥ sārdhayojanam |tatraikā puṣkariṇyāste kalhārakumudotpalaiḥ || 15||

अम्बुजैः शीतलोदेन शोभमाना व्यदृश्यत ।तत्समीपमथो गत्वा पीत्वा तत्सलिलं शुभम् ॥ १६॥

ambujaiḥ śītalodena śobhamānā vyadṛśyata |tatsamīpamatho gatvā pītvā tatsalilaṃ śubham || 16||

ऊषुस्ते सलिलाभ्याशे क्षणं छायामुपाश्रिताः ।ततो ददृशुरायान्तं महासत्त्वं भयानकम् ॥ १७॥

ūṣuste salilābhyāśe kṣaṇaṃ chāyāmupāśritāḥ |tato dadṛśurāyāntaṃ mahāsattvaṃ bhayānakam || 17||

करालदंष्ट्रवदनं भीषयन्तं स्वगर्जितैः ।वामांसे न्यस्तशूलाग्रग्रथितानेकमानुषम् ॥ १८॥

karāladaṃṣṭravadanaṃ bhīṣayantaṃ svagarjitaiḥ |vāmāṃse nyastaśūlāgragrathitānekamānuṣam || 18||

भक्षयन्तं गजव्याघ्रमहिषं वनगोचरम् ।ज्यारोपितं धनुर्धृत्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १९॥

bhakṣayantaṃ gajavyāghramahiṣaṃ vanagocaram |jyāropitaṃ dhanurdhṛtvā rāmo lakṣmaṇamabravīt || 19||

पश्य भ्रातर्महाकायो राक्षसोऽयमुपागतः ।आयात्यभिमुखं नोऽग्रे भीरूणां भयमावहन् ॥ २०॥

paśya bhrātarmahākāyo rākṣaso'yamupāgataḥ |āyātyabhimukhaṃ no'gre bhīrūṇāṃ bhayamāvahan || 20||

सज्जीकृतधनुस्तिष्ठ मा भैर्जनकनन्दिनि ।इत्युक्त्वा बाणमादाय स्थितो राम इवाचलः ॥ २१॥

sajjīkṛtadhanustiṣṭha mā bhairjanakanandini |ityuktvā bāṇamādāya sthito rāma ivācalaḥ || 21||

स तु दृष्ट्वा रमानाथं लक्ष्मणं जानकीं तदा ।अट्टहासं ततः कृत्वा भीषयन्निदमब्रवीत् ॥ २२॥

sa tu dṛṣṭvā ramānāthaṃ lakṣmaṇaṃ jānakīṃ tadā |aṭṭahāsaṃ tataḥ kṛtvā bhīṣayannidamabravīt || 22||

कौ युवां बाणतूणीरजटावल्कलधारिणौ ।मुनिवेषधरौ बालौ स्त्रीसहायौ सुदुर्मदौ ॥ २३॥

kau yuvāṃ bāṇatūṇīrajaṭāvalkaladhāriṇau |muniveṣadharau bālau strīsahāyau sudurmadau || 23||

सुन्दरौ बत मे वक्त्रप्रविष्टकवलोपमौ ।किमर्थमागतौ घोरं वनं व्यालनिषेवितम् ॥ २४॥

sundarau bata me vaktrapraviṣṭakavalopamau |kimarthamāgatau ghoraṃ vanaṃ vyālaniṣevitam || 24||

श्रुत्वा रक्षोवचो रामः स्मयमान उवाच तम् ।अहं रामस्त्वयं भ्राता लक्ष्मणो मम सम्मतः ॥ २५॥

śrutvā rakṣovaco rāmaḥ smayamāna uvāca tam |ahaṃ rāmastvayaṃ bhrātā lakṣmaṇo mama sammataḥ || 25||

एषा सीता मम प्राणवल्लभा वयमागताः ।पितृवाक्यं पुरस्कृत्य शिक्षणार्थं भवादृशाम् ॥ २६॥

eṣā sītā mama prāṇavallabhā vayamāgatāḥ |pitṛvākyaṃ puraskṛtya śikṣaṇārthaṃ bhavādṛśām || 26||

शृत्वा तद्रामवचनमट्टहासमथाकरोत् ।व्यादाय वक्त्रं बाहुभ्यां शूलमादाय सत्वरः ॥ २७॥

śṛtvā tadrāmavacanamaṭṭahāsamathākarot |vyādāya vaktraṃ bāhubhyāṃ śūlamādāya satvaraḥ || 27||

मां न जानासि राम त्वं विराधं लोकविश्रुतम् ।मद्भयान्मुनयः सर्वे त्यक्त्वा वनमितो गताः ॥ २८॥

māṃ na jānāsi rāma tvaṃ virādhaṃ lokaviśrutam |madbhayānmunayaḥ sarve tyaktvā vanamito gatāḥ || 28||

यदि जीवितुमिच्छास्ति त्यक्त्वा सीतां निरायुधौ ।पलायत न चेच्छीघ्रं भक्षयामि युवामहम् ॥ २९॥

yadi jīvitumicchāsti tyaktvā sītāṃ nirāyudhau |palāyata na cecchīghraṃ bhakṣayāmi yuvāmaham || 29||

इत्युक्त्वा राक्षसः सीतामादातुमभिदुद्रुवे ।रामश्चिच्छेद तद्बाहू शरेण प्रहसन्निव ॥ ३०॥

ityuktvā rākṣasaḥ sītāmādātumabhidudruve |rāmaściccheda tadbāhū śareṇa prahasanniva || 30||

ततः क्रोधपरीतात्मा व्यादाय विकटं मुखम् ।राममभ्यद्रवद्रामश्चिच्छेद परिधावतः ॥ ३१॥

tataḥ krodhaparītātmā vyādāya vikaṭaṃ mukham |rāmamabhyadravadrāmaściccheda paridhāvataḥ || 31||

पदद्वयं विराधस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३२॥

padadvayaṃ virādhasya tadadbhutamivābhavat || 32||

ततः सर्प इवास्येन ग्रसितुं राममापतत् ।ततोऽर्धचन्द्राकारेण बाणेनास्य महच्छिरः ॥ ३३॥

tataḥ sarpa ivāsyena grasituṃ rāmamāpatat |tato'rdhacandrākāreṇa bāṇenāsya mahacchiraḥ || 33||

चिच्छेद रुधिरौघेण पपात धरणीतले ।ततः सीता समालिङ्ग्य प्रशशंस रघूत्तमम् ॥ ३४॥

ciccheda rudhiraugheṇa papāta dharaṇītale |tataḥ sītā samāliṅgya praśaśaṃsa raghūttamam || 34||

ततो दुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवगणेरिताः ।ननृतुश्चाप्सरा हृष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नराः ॥ ३५॥

tato dundubhayo nedurdivi devagaṇeritāḥ |nanṛtuścāpsarā hṛṣṭā jagurgandharvakinnarāḥ || 35||

विराधकायादतिसुन्दराकृतिःविभ्राजमानो विमलाम्बरावृतः ।प्रतप्तचामीकरचारुभूषणोव्यदृश्यताग्रे गगने रविर्यथा ॥ ३६॥

virādhakāyādatisundarākṛtiḥvibhrājamāno vimalāmbarāvṛtaḥ |prataptacāmīkaracārubhūṣaṇovyadṛśyatāgre gagane raviryathā || 36||

प्रणम्य रामं प्रणतार्तिहारिणंभवप्रवाहोपरमं घृणाकरम् ।प्रणम्य भूयः प्रणनाम दण्डवत्प्रपन्नसर्वार्तिहरं प्रसन्नधीः ॥ ३७॥

praṇamya rāmaṃ praṇatārtihāriṇaṃbhavapravāhoparamaṃ ghṛṇākaram |praṇamya bhūyaḥ praṇanāma daṇḍavatprapannasarvārtiharaṃ prasannadhīḥ || 37||

विराध उवाचश्रीराम राजीवदलायताक्षविद्याधरोऽहं विमलप्रकाशः ।दुर्वाससाकारणकोपमूर्तिनाशप्तः पुरा सोऽद्य विमोचितस्त्वया ॥ ३८॥

virādha uvācaśrīrāma rājīvadalāyatākṣavidyādharo'haṃ vimalaprakāśaḥ |durvāsasākāraṇakopamūrtināśaptaḥ purā so'dya vimocitastvayā || 38||

इतः परं त्वच्चरणारविन्दयोःस्मृतिः सदा मेऽस्तु भवोपशान्तये ।त्वन्नामसङ्कीर्तनमेव वाणीकरोतु मे कर्णपुटं त्वदीयम् ॥ ३९॥

itaḥ paraṃ tvaccaraṇāravindayoḥsmṛtiḥ sadā me'stu bhavopaśāntaye |tvannāmasaṅkīrtanameva vāṇīkarotu me karṇapuṭaṃ tvadīyam || 39||

कथामृतं पातु करद्वयं तेपादारविन्दार्चनमेव कुर्यात् ।शिरश्च ते पादयुगप्रणामंकरोतु नित्यं भवदीयमेवम् ॥ ४०॥

kathāmṛtaṃ pātu karadvayaṃ tepādāravindārcanameva kuryāt |śiraśca te pādayugapraṇāmaṃkarotu nityaṃ bhavadīyamevam || 40||

नमस्तुभ्यं भगवते विशुद्धज्ञानमूर्तये ।आत्मारामाय रामाय सीतारामाय वेधसे ॥ ४१॥

namastubhyaṃ bhagavate viśuddhajñānamūrtaye |ātmārāmāya rāmāya sītārāmāya vedhase || 41||

प्रपन्नं पाहि मां राम यास्यामि त्वदनुज्ञया ।देवलोकं रघुश्रेष्ठ माया मां मा वृणोतु ते ॥ ४२॥

prapannaṃ pāhi māṃ rāma yāsyāmi tvadanujñayā |devalokaṃ raghuśreṣṭha māyā māṃ mā vṛṇotu te || 42||

इति विज्ञापितस्तेन प्रसन्नो रघुनन्दनः ।ददौ वरं तदा प्रीतो विराधाय महामतिः ॥ ४३॥

iti vijñāpitastena prasanno raghunandanaḥ |dadau varaṃ tadā prīto virādhāya mahāmatiḥ || 43||

गच्छ विद्याधराशेषमायादोषगुणा जिताः ।त्वया मद्दर्शनात्सद्यो मुक्तो ज्ञानवतां वरः ॥ ४४॥

gaccha vidyādharāśeṣamāyādoṣaguṇā jitāḥ |tvayā maddarśanātsadyo mukto jñānavatāṃ varaḥ || 44||

मद्भक्तिर्दुर्लभा लोके जाता चेन्मुक्तिदा यतः ।अतस्त्वं भक्तिसम्पन्नः परं याहि ममाज्ञया ॥ ४५॥

madbhaktirdurlabhā loke jātā cenmuktidā yataḥ |atastvaṃ bhaktisampannaḥ paraṃ yāhi mamājñayā || 45||

रामेण रक्षोनिधनं सुघोरंशापाद्विमुक्तिर्वरदानमेवम् ।विद्याधरत्वं पुनरेव लब्धंरामं गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान् ॥ ४६॥

rāmeṇa rakṣonidhanaṃ sughoraṃśāpādvimuktirvaradānamevam |vidyādharatvaṃ punareva labdhaṃrāmaṃ gṛṇanneti naro'khilārthān || 46||

इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादेअरण्यकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥ १॥

iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvādearaṇyakāṇḍe prathamaḥ sargaḥ || 1||

श्रीमहादेव उवाचविराधे स्वर्गते रामो लक्ष्मणेन च सीतया ।जगाम शरभङ्गस्य वनं सर्वसुखावहम् ॥ १॥

śrīmahādeva uvācavirādhe svargate rāmo lakṣmaṇena ca sītayā |jagāma śarabhaṅgasya vanaṃ sarvasukhāvaham || 1||

शरभङ्गस्ततो दृष्ट्वा रामं सौमित्रिणा सह ।आयान्तं सीतया सार्धं सम्भ्रमादुत्थितः सुधीः ॥ २॥

śarabhaṅgastato dṛṣṭvā rāmaṃ saumitriṇā saha |āyāntaṃ sītayā sārdhaṃ sambhramādutthitaḥ sudhīḥ || 2||

अभिगम्य सुसम्पूज्य विष्टरेषूपवेशयत् ।आतिथ्यमकरोत्तेषां कन्दमूलफलादिभिः ॥ ३॥

abhigamya susampūjya viṣṭareṣūpaveśayat |ātithyamakarotteṣāṃ kandamūlaphalādibhiḥ || 3||