गणेशपूर्वशतकम् Shriganeshapurvashatakam

सत्यज्ञानानन्दं गजवदनं नौमि सिद्धिबुद्धीशम् ।कुर्वे गणेशशतकं कुजुकेनाहं स्वबुद्धिशुद्धयर्थम् ॥ १॥

satyajñānānandaṃ gajavadanaṃ naumi siddhibuddhīśam |kurve gaṇeśaśatakaṃ kujukenāhaṃ svabuddhiśuddhayartham || 1||

दिङ्मात्रेण गणपतेर्गुणगणविभवादिवर्णनारूपम् ।प्रायो वैनायककृतिविदितमतपक्रियाविवृतिपूर्वम् ॥ २॥

diṅmātreṇa gaṇapaterguṇagaṇavibhavādivarṇanārūpam |prāyo vaināyakakṛtividitamatapakriyāvivṛtipūrvam || 2||

यद्यपि मन्दमतिरहं गुणलवमवगन्तुमतितरां नालम् ।प्रयते तथापि वदितुं लम्बोदर ते दयावलम्बेन ॥ ३॥

yadyapi mandamatirahaṃ guṇalavamavagantumatitarāṃ nālam |prayate tathāpi vadituṃ lambodara te dayāvalambena || 3||

जगतः सर्गादाद्यात् प्रागप्येकस्त्वमेव भासि विभो ।तस्माद्गणप भवन्तं निखिलनिदानं गदन्ति निगमान्ताः ॥ ४॥

jagataḥ sargādādyāt prāgapyekastvameva bhāsi vibho |tasmādgaṇapa bhavantaṃ nikhilanidānaṃ gadanti nigamāntāḥ || 4||

त्वमतो मायातीतं सकलजगत्कल्पनाद्यधिष्ठानम् ।अद्वैतसीमभूतं वाङ्मानसागोचरं परं ब्रह्म ॥ ५॥

tvamato māyātītaṃ sakalajagatkalpanādyadhiṣṭhānam |advaitasīmabhūtaṃ vāṅmānasāgocaraṃ paraṃ brahma || 5||

सगुणब्रह्मात्मानो गणपतिशिवशक्तिकेशवार्का ये ।तेषां कारणमाहुः शुद्धाद्वैतानुगा यमात्मानम् ॥ ६॥

saguṇabrahmātmāno gaṇapatiśivaśaktikeśavārkā ye |teṣāṃ kāraṇamāhuḥ śuddhādvaitānugā yamātmānam || 6||

यः सर्ववेदवेद्यस्तत्त्वमसिपदाद्यतीतरूपो यः ।यो योगिवृन्दमृग्यः परमात्मानं तमाश्रये नित्यम् ॥ ७॥

yaḥ sarvavedavedyastattvamasipadādyatītarūpo yaḥ |yo yogivṛndamṛgyaḥ paramātmānaṃ tamāśraye nityam || 7||

यत्पूर्णयोगलभ्यं भूमात्मकमामनन्ति गाणपताः ।शुद्धं स्वमहिमसंस्थं ब्रह्मास्मिन् मे मनः सदा स्मरताम् ॥ ८॥

yatpūrṇayogalabhyaṃ bhūmātmakamāmananti gāṇapatāḥ |śuddhaṃ svamahimasaṃsthaṃ brahmāsmin me manaḥ sadā smaratām || 8||

भूमा ब्रह्मैतत् ते षष्ठं गणपं च पञ्चमं प्राहुः ।तुर्यं गणेशमस्य हि कार्यान् सगुणात्मनोऽपि तान् पञ्च ॥ ९॥

bhūmā brahmaitat te ṣaṣṭhaṃ gaṇapaṃ ca pañcamaṃ prāhuḥ |turyaṃ gaṇeśamasya hi kāryān saguṇātmano'pi tān pañca || 9||

तत्रोपासनकाण्डे परकाष्ठाभूतमसिपदार्थमयम् ।स्वानन्दं ब्रह्मैतद्गजवदनमहं भजे जगद्वन्द्यम् ॥ १०॥

tatropāsanakāṇḍe parakāṣṭhābhūtamasipadārthamayam |svānandaṃ brahmaitadgajavadanamahaṃ bhaje jagadvandyam || 10||

गाणपतपुङ्गवाः किल पादमयान्यस्य पञ्चमस्याहुः ।शैवाद्वैतादीनां मुख्यब्रह्माणि यानि चत्वारि ॥ ११॥

gāṇapatapuṅgavāḥ kila pādamayānyasya pañcamasyāhuḥ |śaivādvaitādīnāṃ mukhyabrahmāṇi yāni catvāri || 11||

अव्याकृतं तुरीयं ब्रह्म त्रिगुणात्मकं गुगणेशाख्यम् ।विद्यात्मकं गणपते सततं दूरीकरोतु मम दुरितम् ॥ १२॥

avyākṛtaṃ turīyaṃ brahma triguṇātmakaṃ gugaṇeśākhyam |vidyātmakaṃ gaṇapate satataṃ dūrīkarotu mama duritam || 12||

यस्य हि नाभिर्ब्रह्मा वदनं विष्णुश्च लोचनं रुद्रः ।शक्तिश्च वामपार्श्वं दक्षिणमर्कोऽस्मितामयस्त्वात्मा ॥ १३॥

yasya hi nābhirbrahmā vadanaṃ viṣṇuśca locanaṃ rudraḥ |śaktiśca vāmapārśvaṃ dakṣiṇamarko'smitāmayastvātmā || 13||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तब्रह्म त्रिगुणात्मकं च यत्प्रोक्तम् ।व्याकृतमाविद्यकमपि तदपि व्यक्तं चकास्तु मे चित्ते ॥ १४॥

jāgratsvapnasuṣuptabrahma triguṇātmakaṃ ca yatproktam |vyākṛtamāvidyakamapi tadapi vyaktaṃ cakāstu me citte || 14||

ब्रह्म स्वानन्दात्मकविद्याऽविद्यात्मकप्रभेदेन ।भूमब्रह्म चतुष्पात् प्रकाशतां मेऽनिशं हृदाकाशे ॥ १५॥

brahma svānandātmakavidyā'vidyātmakaprabhedena |bhūmabrahma catuṣpāt prakāśatāṃ me'niśaṃ hṛdākāśe || 15||

मायासमरसयुक्तं शान्तिगतं निष्कलं परं ज्योतिः ।यद्ब्रह्म पादरूपं गाणेशाद्वैतलक्ष्यभूतमसि ॥ १६॥

māyāsamarasayuktaṃ śāntigataṃ niṣkalaṃ paraṃ jyotiḥ |yadbrahma pādarūpaṃ gāṇeśādvaitalakṣyabhūtamasi || 16||

यो ब्रह्मपाद आद्यः संयोगायोगपादयुगयुक्तःतौ पादावप्युदितावध्यारोपापवादपरकाष्ठे ।सदसत्सहजसमात्मकचतुर्विधानन्दपादरूपस्त्वंरविशक्तीशहरीणां सङ्घातस्त्वं श्रुतोऽसि गणराज ॥ १७॥

yo brahmapāda ādyaḥ saṃyogāyogapādayugayuktaḥtau pādāvapyuditāvadhyāropāpavādaparakāṣṭhe |sadasatsahajasamātmakacaturvidhānandapādarūpastvaṃraviśaktīśaharīṇāṃ saṅghātastvaṃ śruto'si gaṇarāja || 17||

बिन्दुः सोऽहम्बोधः साङ्ख्यश्चेति प्रसिद्धभेदयुतः ।विद्यापादोऽपि त्वं योगिसमाधौ गृहीतसुविशेषः ॥ १८॥

binduḥ so'hambodhaḥ sāṅkhyaśceti prasiddhabhedayutaḥ |vidyāpādo'pi tvaṃ yogisamādhau gṛhītasuviśeṣaḥ || 18||

तुर्याविद्यापादस्त्वमेव सत्यानृतो जगद्रूपः ।स विराट् हिरण्यगर्भावीशगुणेशाविति प्रभेदयुतः ॥ १९॥

turyāvidyāpādastvameva satyānṛto jagadrūpaḥ |sa virāṭ hiraṇyagarbhāvīśaguṇeśāviti prabhedayutaḥ || 19||

ब्रह्मांशस्थितिभेदाः सर्वे चैते स्फुरन्तु मम चित्ते ।प्रायोऽसम्प्रज्ञातसमाधिज्ञेया गणेश करुणाब्धे ॥ २०॥

brahmāṃśasthitibhedāḥ sarve caite sphurantu mama citte |prāyo'samprajñātasamādhijñeyā gaṇeśa karuṇābdhe || 20||

सिद्धिर्बुद्धिश्चेति द्विधा हि वैनायकी महामाया ।लोकैकनायिका सा तदुपाधिवशात् किलासि बहुधा त्वम् ॥ २१॥

siddhirbuddhiśceti dvidhā hi vaināyakī mahāmāyā |lokaikanāyikā sā tadupādhivaśāt kilāsi bahudhā tvam || 21||

एवं मायोपाधिकपरात्मरूपं हि पञ्चधा भिन्नम् ।तददस्थागुणभेदान्नीरूपस्यापि ते समाम्नातम् ॥ २२॥

evaṃ māyopādhikaparātmarūpaṃ hi pañcadhā bhinnam |tadadasthāguṇabhedānnīrūpasyāpi te samāmnātam || 22||

सद्ब्रह्म किल प्रथमं सकलजगद्वीजभूतरूपं त्वम् ।मूर्तिं विनायक इति स्वेच्छावशतो गणेश गृह्णासि ॥ २३॥

sadbrahma kila prathamaṃ sakalajagadvījabhūtarūpaṃ tvam |mūrtiṃ vināyaka iti svecchāvaśato gaṇeśa gṛhṇāsi || 23||

बीजस्य भूमिरूपा केवलमायाद्वितीयमूर्तिस्ते ।वर्तयति कृत्यमखिलं भुवनेशी सा शिवो पराशक्तिः ॥ २४॥

bījasya bhūmirūpā kevalamāyādvitīyamūrtiste |vartayati kṛtyamakhilaṃ bhuvaneśī sā śivo parāśaktiḥ || 24||

मायेशं तु तृतीयं रविमण्डलगं हिरण्मयं पुरुषम् ।त्वामामनन्ति वेदा ह्यनवरतं कालचक्रनेतारम् ॥ २५॥

māyeśaṃ tu tṛtīyaṃ ravimaṇḍalagaṃ hiraṇmayaṃ puruṣam |tvāmāmananti vedā hyanavarataṃ kālacakranetāram || 25||

उपहिततुरीयमूर्तिर्मायायुक्तः परः शिवो गिरीशः ।कल्पान्तकालरूपी त्वमेव सर्वं च सञ्जरीहर्षि ॥ २६॥

upahitaturīyamūrtirmāyāyuktaḥ paraḥ śivo girīśaḥ |kalpāntakālarūpī tvameva sarvaṃ ca sañjarīharṣi || 26||

मायामयो हि विष्णुर्मायोपाधेश्च पञ्चमी मूर्तिः ।सोऽपि त्वमेव निखिलं लोकं पालयसि लीलया सततम् ॥ २७॥

māyāmayo hi viṣṇurmāyopādheśca pañcamī mūrtiḥ |so'pi tvameva nikhilaṃ lokaṃ pālayasi līlayā satatam || 27||

एवं मायावशतो रविशिवशक्त्यादिनामपञ्चकभाक् ।दिशतु मदीप्सितमखिलं शुद्धब्रह्मात्मकं भवद्रूपम् ॥ २८॥

evaṃ māyāvaśato raviśivaśaktyādināmapañcakabhāk |diśatu madīpsitamakhilaṃ śuddhabrahmātmakaṃ bhavadrūpam || 28||

मायाबद्धः षष्ठः प्रथमशरीरी हिरण्यगर्भस्त्वम् ।तत्तत्कर्मानुगुणं करोषि सर्गं समस्तलोकस्य ॥ २९॥

māyābaddhaḥ ṣaṣṭhaḥ prathamaśarīrī hiraṇyagarbhastvam |tattatkarmānuguṇaṃ karoṣi sargaṃ samastalokasya || 29||

प्राक् पद्मासनरूपग्रहणाद्भवतोऽप्युपाधितो भिन्नाः ।एताश्च सगुणमूर्तीरालम्ब्य मतानि पञ्च जातानि ॥ ३०॥

prāk padmāsanarūpagrahaṇādbhavato'pyupādhito bhinnāḥ |etāśca saguṇamūrtīrālambya matāni pañca jātāni || 30||

एते हि पञ्च देवाः स्वस्वाधारेषु सन्ति सर्वत्र ।वर्णस्वधर्मविभवात्तेजोरूपास्त्रिवर्ण देहेषु ॥ ३१॥

ete hi pañca devāḥ svasvādhāreṣu santi sarvatra |varṇasvadharmavibhavāttejorūpāstrivarṇa deheṣu || 31||

गायत्रीग्रहणेन हि तत्ततेजो विशेषतो भाति ।तत्तज्जातिगुणा अप्युत्कृष्टत्वेन तेन जायन्ते ॥ ३२॥

gāyatrīgrahaṇena hi tattatejo viśeṣato bhāti |tattajjātiguṇā apyutkṛṣṭatvena tena jāyante || 32||

मूलाधारे गणपो मणिपूरे हरिरनाहते शम्भुः ।राजति रविर्विशुद्धौ ब्रह्मसुरन्ध्र शिवा परा शक्तिः ॥ ३३॥

mūlādhāre gaṇapo maṇipūre hariranāhate śambhuḥ |rājati ravirviśuddhau brahmasurandhra śivā parā śaktiḥ || 33||

अपि च षडाधारेषु प्राप्यैवं ध्यानयोगचित्तलयौ ।मुक्ता भवन्ति तस्मात् पञ्चायतनार्चनेऽतिहर्षस्ते ॥ ३४॥

api ca ṣaḍādhāreṣu prāpyaivaṃ dhyānayogacittalayau |muktā bhavanti tasmāt pañcāyatanārcane'tiharṣaste || 34||

गणपतिपञ्चायतनं पञ्चायतनं रवीश्वरादीनाम् ।यद्वा तद्वा कृतमपि पूजाविषयेऽतिमात्रतृप्तिस्ते ॥ ३५॥

gaṇapatipañcāyatanaṃ pañcāyatanaṃ ravīśvarādīnām |yadvā tadvā kṛtamapi pūjāviṣaye'timātratṛptiste || 35||

प्रासादशुद्धपूजा अत एव विहाय पञ्चदेवानाम् ।पञ्चायतनसपर्यां सगुणसमष्टयर्चनां वदन्ति बुधाः ॥ ३६॥

prāsādaśuddhapūjā ata eva vihāya pañcadevānām |pañcāyatanasaparyāṃ saguṇasamaṣṭayarcanāṃ vadanti budhāḥ || 36||

हर्यादिगणेशान्ताः पञ्चैता ब्रह्ममूर्तयो मुनिभिः ।अत एव प्रणवस्य च गायत्र्याश्चापि देवताः प्रोक्ताः ॥ ३७॥

haryādigaṇeśāntāḥ pañcaitā brahmamūrtayo munibhiḥ |ata eva praṇavasya ca gāyatryāścāpi devatāḥ proktāḥ || 37||

व्याचक्षते हि ऋषयो गायत्र्याः पञ्चदेवतापराम् ।प्रणवस्यापि तथैव प्रपञ्चयन्ति स्म पञ्चधाप्यर्थान् ॥ ३८॥

vyācakṣate hi ṛṣayo gāyatryāḥ pañcadevatāparām |praṇavasyāpi tathaiva prapañcayanti sma pañcadhāpyarthān || 38||

अत एषां पञ्चानां ब्रह्मत्वनिरूपणे निष्णाताः ।उत्तरमीमांसाः षट् शुद्धाद्वैतेन तेनिरे मुनयः ॥ ३१॥

ata eṣāṃ pañcānāṃ brahmatvanirūpaṇe niṣṇātāḥ |uttaramīmāṃsāḥ ṣaṭ śuddhādvaitena tenire munayaḥ || 31||

प्रतिपादयन्ति चैते यद्यप्यापाततो विभिन्नान् वै ।सर्वेषां हि ऋषीणां प्रायस्त्वय्येव परमतात्पर्यम् ॥ ४०॥

pratipādayanti caite yadyapyāpātato vibhinnān vai |sarveṣāṃ hi ṛṣīṇāṃ prāyastvayyeva paramatātparyam || 40||

एते पञ्च मतस्था भवतः सर्वेषु पूर्वपूज्यत्वम् ।विग्नाधिपत्यमङ्गीकुर्वन्ति यतो गणाधिपत्यं च ॥ ४१॥

ete pañca matasthā bhavataḥ sarveṣu pūrvapūjyatvam |vignādhipatyamaṅgīkurvanti yato gaṇādhipatyaṃ ca || 41||

भूगतबीजादि यथा पादपरूपेण जायते जगति ।ब्रह्मैव बीजभूतं प्रकृतिः पृथिवी तया हि संयोगात् ॥ ४२॥

bhūgatabījādi yathā pādaparūpeṇa jāyate jagati |brahmaiva bījabhūtaṃ prakṛtiḥ pṛthivī tayā hi saṃyogāt || 42||

कारणसूक्ष्मस्थूलप्रपञ्चरूपेण जायते क्रमशः ।मूलं गणपतिरूपं प्रपश्चरूपस्य पादपस्यैवम् ॥ ४३॥

kāraṇasūkṣmasthūlaprapañcarūpeṇa jāyate kramaśaḥ |mūlaṃ gaṇapatirūpaṃ prapaścarūpasya pādapasyaivam || 43||

बुद्धिः सिद्धिश्च फले मूलं गणपोऽस्य विश्वरूपतरोः ।शाखाः केशाः कन्दं त्वर्कोऽखिलमूलमुच्यसेऽतस्त्वम् ॥ ४४॥

buddhiḥ siddhiśca phale mūlaṃ gaṇapo'sya viśvarūpataroḥ |śākhāḥ keśāḥ kandaṃ tvarko'khilamūlamucyase'tastvam || 44||

सूले जलसेकात् किल तरुपत्रफलादयोऽपि वर्धन्ते ।तव पूजया गणपते रविशिवशक्त्यादयोऽपि तृप्यन्ति ॥ ४५॥

sūle jalasekāt kila tarupatraphalādayo'pi vardhante |tava pūjayā gaṇapate raviśivaśaktyādayo'pi tṛpyanti || 45||

एवं सगुणब्रह्मव्यपदेशवतां च पञ्च देवानाम् ।पूर्णकलांशांशांशावताररूपाश्च मूर्तयोऽनन्ताः ॥ ४६॥

evaṃ saguṇabrahmavyapadeśavatāṃ ca pañca devānām |pūrṇakalāṃśāṃśāṃśāvatārarūpāśca mūrtayo'nantāḥ || 46||

भवतः कतिपयमूर्तीराविर्भावावतारतारमुखाः ।वैनायकमतविदितप्रक्रिययैव ब्रवीमि हेरम्ब ॥ ४७॥

bhavataḥ katipayamūrtīrāvirbhāvāvatāratāramukhāḥ |vaināyakamataviditaprakriyayaiva bravīmi heramba || 47||

सत्यं ज्ञानमनन्तं ज्योतीरूपं च निर्गुणं ब्रह्म ।एतन्निर्व्यापारं गजपदवाच्यं लयादिहेतुत्वात् ॥ ४८॥

satyaṃ jñānamanantaṃ jyotīrūpaṃ ca nirguṇaṃ brahma |etannirvyāpāraṃ gajapadavācyaṃ layādihetutvāt || 48||

योगीन्द्रा गच्छन्ति हि समाधिनात्रेति गः स्मृतो मुनिभिः ।प्रणवात्मकजगदस्माज्जायत इति जः स्मृतिप्रतीतार्थः ॥ ४९॥

yogīndrā gacchanti hi samādhinātreti gaḥ smṛto munibhiḥ |praṇavātmakajagadasmājjāyata iti jaḥ smṛtipratītārthaḥ || 49||

गश्वासौ जश्चेति व्युत्पादयति स्मृतिर्हि गजशब्दम् ।एष प्रतिपदायति प्रभवाप्ययकारणं परं ब्रह्म ॥ ५०॥

gaśvāsau jaśceti vyutpādayati smṛtirhi gajaśabdam |eṣa pratipadāyati prabhavāpyayakāraṇaṃ paraṃ brahma || 50||

मूलप्रकृतिस्त्रिगुणा शुक्तौ रजतं यथा ततो जाता ।तद्गतचित्प्रतिबिम्बं सगुणब्रह्मेति कीर्तितं मुनिभिः ॥ ५१॥

mūlaprakṛtistriguṇā śuktau rajataṃ yathā tato jātā |tadgatacitpratibimbaṃ saguṇabrahmeti kīrtitaṃ munibhiḥ || 51||

ओङ्कारब्रह्मेति च नर इति नाम्नी प्रकीर्तिते तस्य ।सकलज्योतीरूपं सगुणस्योक्तं हि तत्त्वविद्वद्भिः ॥ ५२॥

oṅkārabrahmeti ca nara iti nāmnī prakīrtite tasya |sakalajyotīrūpaṃ saguṇasyoktaṃ hi tattvavidvadbhiḥ || 52||

मूलाविद्यागतनरमद्वैतब्रह्मरूपमपि बिभ्रत् ।निर्गुणसगुणज्योतीरूमुभयथा तृतीयमप्युक्तम् ॥ ५३॥

mūlāvidyāgatanaramadvaitabrahmarūpamapi bibhrat |nirguṇasaguṇajyotīrūmubhayathā tṛtīyamapyuktam || 53||

अद्वैत इति सदात्मेत्याम्नायन्ते तथा महावाक्याः ।इत्युक्तानि क्रमतो नामान्येषां स्मृतीतिहासादौ ॥ ५४॥

advaita iti sadātmetyāmnāyante tathā mahāvākyāḥ |ityuktāni kramato nāmānyeṣāṃ smṛtītihāsādau || 54||

नरवाच्यसकलरूपो गजवाच्यो निष्कलस्वरूपस्त्वम् ।विग्नेश सकलनिष्कलरूपमहावाक्यमूर्तिधारी त्वम् ॥ ५५॥

naravācyasakalarūpo gajavācyo niṣkalasvarūpastvam |vigneśa sakalaniṣkalarūpamahāvākyamūrtidhārī tvam || 55||

ओं तत्सदिति हि भेदाद्ब्रह्म प्रोक्तं त्रिधा सुधीभिरपि ।प्रथितं मूर्तमर्म्तं मूर्तामूर्तं त्रिधा तदेवमपि ॥ ५६॥

oṃ tatsaditi hi bhedādbrahma proktaṃ tridhā sudhībhirapi |prathitaṃ mūrtamarmtaṃ mūrtāmūrtaṃ tridhā tadevamapi || 56||

नामान्तराणि सर्वाण्येतान्युदितानि वेदशीर्षेषु ।कमलावल्लभ भवतः पूर्वोक्तत्रिविधरूपधारयितुः ॥ ५७॥

nāmāntarāṇi sarvāṇyetānyuditāni vedaśīrṣeṣu |kamalāvallabha bhavataḥ pūrvoktatrividharūpadhārayituḥ || 57||

अपि चान्यानि गणपते नामानि सहस्रशः प्रसिद्धानि ।कर्मज्ञानोपासनकाण्डेषु पृथग्विनायकादीनि ॥ ५८॥

api cānyāni gaṇapate nāmāni sahasraśaḥ prasiddhāni |karmajñānopāsanakāṇḍeṣu pṛthagvināyakādīni || 58||

निर्गुणरूपध्यानं न साधकाला प्रसिध्यति क्षिप्रम् ।तदनुग्रहाय धरसे (धत्से)धीपरिपाकानुरूपरूपाणि ॥ ५९॥

nirguṇarūpadhyānaṃ na sādhakālā prasidhyati kṣipram |tadanugrahāya dharase (dhatse)dhīparipākānurūparūpāṇi || 59||

मन्दाधिकारिणामपि यथा रुचिः स्यात्तदानुगुण्येन ।विग्रहवरा गृहीताः सर्वे ते मां सदानुगृह्णन्तु ॥ ६०॥

mandādhikāriṇāmapi yathā ruciḥ syāttadānuguṇyena |vigrahavarā gṛhītāḥ sarve te māṃ sadānugṛhṇantu || 60||

कैलासे वैकुण्ठे हिरण्मयपुरे च या मणिद्वीपे ।पूज्यन्तेऽनयस्मिन् वा सर्वा मूर्तीश्च तास्तवोपासे ॥ ६१॥

kailāse vaikuṇṭhe hiraṇmayapure ca yā maṇidvīpe |pūjyante'nayasmin vā sarvā mūrtīśca tāstavopāse || 61||

अष्टोत्तरं शतं वा सहस्रमत्यष्ट मधिका श्च मूर्तयो वा ते ।मुख्यत्वेन ख्याताः खेलन्त्वखिलाः सदा मम स्वान्ते ॥ ६२॥

aṣṭottaraṃ śataṃ vā sahasramatyaṣṭa madhikā śca mūrtayo vā te |mukhyatvena khyātāḥ khelantvakhilāḥ sadā mama svānte || 62||

काश्चन पत्नीहीना बहुशक्तियुताश्च मूर्तयः काश्वित् ।पान्त्वेकदन्त भवतोऽप्येकत्यष्टादिशक्तयः सर्वाः ॥ ६३॥

kāścana patnīhīnā bahuśaktiyutāśca mūrtayaḥ kāśvit |pāntvekadanta bhavato'pyekatyaṣṭādiśaktayaḥ sarvāḥ || 63||

बहुफलपुष्पमही रुहनिकरारामं निघाटितकवाटम् ।आरामेशसमीपे निष्ठन् कृत्वाह्यारामेशितृसविधे यथोपवनपालः (?) ॥ ६४॥

bahuphalapuṣpamahī ruhanikarārāmaṃ nighāṭitakavāṭam |ārāmeśasamīpe niṣṭhan kṛtvāhyārāmeśitṛsavidhe yathopavanapālaḥ (?) || 64||

नोद्धाटयति कवाटं स्वाम्यादेशं विना प्रवेशाय ।तद्वन्नोद्घाटयति स्वाधिष्ठानादि निजकवाटानि ॥ ६५॥

noddhāṭayati kavāṭaṃ svāmyādeśaṃ vinā praveśāya |tadvannodghāṭayati svādhiṣṭhānādi nijakavāṭāni || 65||

सर्वशरीरिशरीरे मूलाधारस्थिता हि कुण्डलिनी ।(मूलाधारस्थकुण्डलिनीशक्तिः)आवृत्य षडाधारान् मृद्भाण्डमिवास्ति मूलवह्नेर्या ॥ ६६॥

sarvaśarīriśarīre mūlādhārasthitā hi kuṇḍalinī |(mūlādhārasthakuṇḍalinīśaktiḥ)āvṛtya ṣaḍādhārān mṛdbhāṇḍamivāsti mūlavahneryā || 66||

यद्वच्छमीद्रुमेऽग्निस्तद्वन्मूलानले भवान गणेशो स्ति ।तत्रत्यसिद्धिबुद्धथाद्धि युतभवदाज्ञां गणपाज्ञां विना कदाचिदपि ॥ ६७॥

yadvacchamīdrume'gnistadvanmūlānale bhavāna gaṇeśo sti |tatratyasiddhibuddhathāddhi yutabhavadājñāṃ gaṇapājñāṃ vinā kadācidapi || 67||

यदि तव पूजा क्रियते विनायकोद्घाटिताः षडाधाराः ।अत एव पूर्वपूज्यः सर्वा कर्मा स्म्भेत्वमेव देवाद्यैः ॥ ६८॥

yadi tava pūjā kriyate vināyakodghāṭitāḥ ṣaḍādhārāḥ |ata eva pūrvapūjyaḥ sarvā karmā smbhetvameva devādyaiḥ || 68||

शुक्लाम्बरेतिमन्त्रं प्रोच्चार्य चतुर्मुखादयोऽपि त्वाम् ।श्वेतविनायकमूर्तिं ध्यात्वा कुर्वन्ति कुट्टनं मुष्टया ॥ ६९॥

śuklāmbaretimantraṃ proccārya caturmukhādayo'pi tvām |śvetavināyakamūrtiṃ dhyātvā kurvanti kuṭṭanaṃ muṣṭayā || 69||

सर्वशरीरिशिरस्था मूर्धनि करकुट्टनात् सुधा गलिता ।पतति सुषुम्नानाडिद्वारा मूलादुपर्युपोद्गतया ॥ ७०॥

sarvaśarīriśirasthā mūrdhani karakuṭṭanāt sudhā galitā |patati suṣumnānāḍidvārā mūlāduparyupodgatayā || 70||

सिद्धथा बुद्धथा च युते मूलाधारस्थगणपतौ भवति ।तेन प्रसीदति भवान् करोति कर्मार्हमन्तरात्मानम् ॥ ७१॥

siddhathā buddhathā ca yute mūlādhārasthagaṇapatau bhavati |tena prasīdati bhavān karoti karmārhamantarātmānam || 71||

तादृशकुट्टनतुष्टं श्वेतविनायकमनारतं कलये ।पीयूषमथनसमये पुरुहूतमुखैश्च पूजितो योऽभूत् ॥ ७२॥

tādṛśakuṭṭanatuṣṭaṃ śvetavināyakamanārataṃ kalaye |pīyūṣamathanasamaye puruhūtamukhaiśca pūjito yo'bhūt || 72||

भवतस्तेजोरूपं नरामराद्यैर्न शक्यते द्रष्टुम् ।अत एव नयनविषयं गृह्णासि त्वं गजाननशरीरम् ॥ ७३॥

bhavatastejorūpaṃ narāmarādyairna śakyate draṣṭum |ata eva nayanaviṣayaṃ gṛhṇāsi tvaṃ gajānanaśarīram || 73||

नृगजात्मकरूपत्वान्निर्गुणसगुणस्वरूपवत्त्वाच्च ।हेलम्बोदर स्यादेकदन्त भवतो गजाननाख्या सुविश्रुताम्नाये ॥ ७४॥

nṛgajātmakarūpatvānnirguṇasaguṇasvarūpavattvācca |helambodara syādekadanta bhavato gajānanākhyā suviśrutāmnāye || 74||

गजपदवाच्यं हि मुखं प्रथमं कार्यं हि यस्य देवस्य ।अत एव वा स कथितो गजमुखनामेति मन्वते मुनयः ॥ ७५॥

gajapadavācyaṃ hi mukhaṃ prathamaṃ kāryaṃ hi yasya devasya |ata eva vā sa kathito gajamukhanāmeti manvate munayaḥ || 75||

त्यक्त्वा मायावदनं गजवदनं निर्गुणं दधौ देवः ।यो लीलया गणेशस्तं त्वां शरणं सदा प्रपत्येऽहम् ॥ ७६॥

tyaktvā māyāvadanaṃ gajavadanaṃ nirguṇaṃ dadhau devaḥ |yo līlayā gaṇeśastaṃ tvāṃ śaraṇaṃ sadā prapatye'ham || 76||

विगतो नायक इति सा विनायकाख्या श्रुतौ समाम्नाता ।सर्वेषां हि विशेषान्नायक इत्यप्यभिप्रयन्त्यर्थम् ॥ ७७॥

vigato nāyaka iti sā vināyakākhyā śrutau samāmnātā |sarveṣāṃ hi viśeṣānnāyaka ityapyabhiprayantyartham || 77||

विग्नोऽभिहितो जगतां सामर्थ्यस्य हि विशेषतो हननात् ।उक्तः स एव कालस्तन्नाथत्वात् त्वमेव विग्नेशः ॥ ७८॥

vigno'bhihito jagatāṃ sāmarthyasya hi viśeṣato hananāt |uktaḥ sa eva kālastannāthatvāt tvameva vigneśaḥ || 78||

जीवेश्वरा हि वशगा भवन्ति कालात्मनः परेशस्य ।तदधीश्वरस्य भवतो विग्नेशत्वे किमस्ति वक्तव्यम् ॥ ७९॥

jīveśvarā hi vaśagā bhavanti kālātmanaḥ pareśasya |tadadhīśvarasya bhavato vigneśatve kimasti vaktavyam || 79||

सर्वब्रह्माण्डानां स्वतन्त्रदेवो विनायको राजा ।राजप्रतिनिधिरर्कः सहायभूता शिवा महाराज्ञी ॥ ८०॥

sarvabrahmāṇḍānāṃ svatantradevo vināyako rājā |rājapratinidhirarkaḥ sahāyabhūtā śivā mahārājñī || 80||

सृष्टिस्थितिसंहारान् कर्तारो धातृहरिगिरीशाश्च ।राज्याधिकारसचिवाः सन्ति भवानी दिवाकराद्याश्च ॥ ८१॥

sṛṣṭisthitisaṃhārān kartāro dhātṛharigirīśāśca |rājyādhikārasacivāḥ santi bhavānī divākarādyāśca || 81||

यद्राज्यरक्षणायैतत्सेनापतितां गुहो महासेनः ।तज्ज्येष्टराजनामा गजाननोऽभूदितीरितं मुनिभिः ॥ ८२॥

yadrājyarakṣaṇāyaitatsenāpatitāṃ guho mahāsenaḥ |tajjyeṣṭarājanāmā gajānano'bhūditīritaṃ munibhiḥ || 82||

यस्य ज्येष्ठाभावाज्येष्ठत्वादपि च राजभाववताम् ।तज्ज्येष्ठराजनाम प्रोक्तं स सदा विराजतां चित्ते ॥ ८३॥

yasya jyeṣṭhābhāvājyeṣṭhatvādapi ca rājabhāvavatām |tajjyeṣṭharājanāma proktaṃ sa sadā virājatāṃ citte || 83||

यस्योदरमवलम्बश्वराचराणां हि सर्वजन्तूनाम् ।मातापितरावपि प्रलये स्थित्यादावपि जन्मादावपियः सदैव लम्बोदरं तमवलम्बे ॥ ८४॥

yasyodaramavalambaśvarācarāṇāṃ hi sarvajantūnām |mātāpitarāvapi pralaye sthityādāvapi janmādāvapiyaḥ sadaiva lambodaraṃ tamavalambe || 84||

शूर्पस्तुषमिव कलुषं निरस्यतीत्यस्य ।(शूर्पकर्णाख्या कर्णादस्यति हि शूर्पकर्णोऽतः)विगलितरजस्तमोमलमतिपूतं मां करोतु स गणेशः ॥ ८५॥

śūrpastuṣamiva kaluṣaṃ nirasyatītyasya |(śūrpakarṇākhyā karṇādasyati hi śūrpakarṇo'taḥ)vigalitarajastamomalamatipūtaṃ māṃ karotu sa gaṇeśaḥ || 85||

ब्रह्मात्ममस्तकत्वात् कण्ठाधो मायिकस्वरूपत्वात् ।वक्रं देहविलक्षणमस्य तु तुण्डं स वक्रतुण्डोऽतः ॥ ८६॥

brahmātmamastakatvāt kaṇṭhādho māyikasvarūpatvāt |vakraṃ dehavilakṣaṇamasya tu tuṇḍaṃ sa vakratuṇḍo'taḥ || 86||

मायावाचक एकः दन्तः सत्तात्मवाचकश्च तयोः ।योगो गणेश इत्यत उक्तोऽसावेकदन्ताम्नापि ॥ ८७॥

māyāvācaka ekaḥ dantaḥ sattātmavācakaśca tayoḥ |yogo gaṇeśa ityata ukto'sāvekadantāmnāpi || 87||

ब्रह्मात्मनां पतित्वान्मायागौरीमहेश्वरादीनाम ।अन्नप्राणप्रभृतिप्रणवान्तब्रह्मणां पतित्वाच्च ॥ ८८॥

brahmātmanāṃ patitvānmāyāgaurīmaheśvarādīnāma |annaprāṇaprabhṛtipraṇavāntabrahmaṇāṃ patitvācca || 88||

यं ब्रह्मणम्पतिरिति प्राहुर्वेदाधिपत्यतोऽप्येवम् ।तमहं सर्वाधीशं सततं परिशीलयामि विघ्नेशम् ॥ ८९॥

yaṃ brahmaṇampatiriti prāhurvedādhipatyato'pyevam |tamahaṃ sarvādhīśaṃ satataṃ pariśīlayāmi vighneśam || 89||

ब्रह्मादिस्तम्बान्तप्राणिगणानामधीश्वरो यतः ।सगुणब्रह्मगणानामपि तस्मात् त्वं गणेश इत्युक्तः ॥ ९०॥

brahmādistambāntaprāṇigaṇānāmadhīśvaro yataḥ |saguṇabrahmagaṇānāmapi tasmāt tvaṃ gaṇeśa ityuktaḥ || 90||

यन्नामरूपभोगान् मायागूढोऽन्तरेव मुष्णाति ।तन्मूषकः स्ववाहो यस्य स गणपो विहरतु मम मनसि ॥ ९१॥

yannāmarūpabhogān māyāgūḍho'ntareva muṣṇāti |tanmūṣakaḥ svavāho yasya sa gaṇapo viharatu mama manasi || 91||

मूलप्रकृतिः पत्नी जहाति चैनां तु भुक्तभोगां यः ।पत्नीहीनोऽभिहितस्ततो गजास्योऽनिशं स मां पातु ॥ ९२॥

mūlaprakṛtiḥ patnī jahāti caināṃ tu bhuktabhogāṃ yaḥ |patnīhīno'bhihitastato gajāsyo'niśaṃ sa māṃ pātu || 92||

ब्रह्मणि वेदे चरतीत्यर्थमभिप्रेत्य वेदगम्यत्वात् ।तं ब्रह्मचारिशब्दं कुञ्जरवदने प्रयुञ्जते कवयः ॥ ९३॥

brahmaṇi vede caratītyarthamabhipretya vedagamyatvāt |taṃ brahmacāriśabdaṃ kuñjaravadane prayuñjate kavayaḥ || 93||

ब्रह्मात्ममस्तकत्वात्तस्य महावाक्यगणपतेश्व विभोः ।तेन च सहसञ्चारादाहुर्वा ब्रह्मचारीति ॥ ९४॥

brahmātmamastakatvāttasya mahāvākyagaṇapateśva vibhoḥ |tena ca sahasañcārādāhurvā brahmacārīti || 94||

आत्मारामत्वादपि चरति ब्रह्मण्यबाह्यवृत्तिरिति ।यमिहामनन्ति मुनयः पायात्स ब्रह्मचारिदेवो गणपो माम् ॥ ९५॥

ātmārāmatvādapi carati brahmaṇyabāhyavṛttiriti |yamihāmananti munayaḥ pāyātsa brahmacāridevo gaṇapo mām || 95||

सन् द्वापरे पराशरपुत्रः सिन्दूरदानवं न्यवधीत् ।यद्ब्रह्मचर्यवर्ती गदितोऽतो ब्रह्मचारिशब्देन ॥ ९६॥

san dvāpare parāśaraputraḥ sindūradānavaṃ nyavadhīt |yadbrahmacaryavartī gadito'to brahmacāriśabdena || 96||

विमलकमण्डलुतटिनीतीरमयूरेशनगरवर्ये यः ।भूस्वानन्दे सुचिरादाविर्भूतोऽद्भुतानि कृत्यानि ॥ ९७॥

vimalakamaṇḍalutaṭinītīramayūreśanagaravarye yaḥ |bhūsvānande sucirādāvirbhūto'dbhutāni kṛtyāni || 97||

लोकानुकूलभूतान् सिन्धुवधादींश्च बहुविधान् व्यदधात् ।निखिलानुग्रहनिरतः सततं द्वैमातुरः स मां पायात् ॥ ९८॥

lokānukūlabhūtān sindhuvadhādīṃśca bahuvidhān vyadadhāt |nikhilānugrahanirataḥ satataṃ dvaimāturaḥ sa māṃ pāyāt || 98||

यत्कोपपावकार्चिष्यसुरौ चण्डप्रचण्डनामानौ ।प्राप्तौ पतङ्गभावं पालयतु स मां सदैव विघ्नेशः ॥ ९९॥

yatkopapāvakārciṣyasurau caṇḍapracaṇḍanāmānau |prāptau pataṅgabhāvaṃ pālayatu sa māṃ sadaiva vighneśaḥ || 99||

यश्चाष्टगन्धनिर्मितचन्दनगणपो पुरा भृगोः सुतया ।रमया प्रपूजितः सन् विवाहसमये पुराणपुरुषस्य ॥ १००॥

yaścāṣṭagandhanirmitacandanagaṇapo purā bhṛgoḥ sutayā |ramayā prapūjitaḥ san vivāhasamaye purāṇapuruṣasya || 100||

दुर्गन्धासुरमवधीन्मधुकैटभमेदसः समुद्भूतम् ।योऽपि च गव्यगणपतिर्महितो गोलोकराधया पूर्वम् ॥ १०१॥

durgandhāsuramavadhīnmadhukaiṭabhamedasaḥ samudbhūtam |yo'pi ca gavyagaṇapatirmahito golokarādhayā pūrvam || 101||

गव्यैः पयोदधिघृतैर्जघान पापासुरं दुरात्मानम् ।वरिवस्याम्यनवरतं तं विघ्नेशं दयापयोराशिम् ॥ १०२॥

gavyaiḥ payodadhighṛtairjaghāna pāpāsuraṃ durātmānam |varivasyāmyanavarataṃ taṃ vighneśaṃ dayāpayorāśim || 102||

यं हारिद्रगणपतिं हिमवद्दुहिता महेश्वरश्चापि ।स्वीये विवाहसमये ह्यपूजयेतां च दम्पती प्राञ्चौ ॥ १०३॥

yaṃ hāridragaṇapatiṃ himavadduhitā maheśvaraścāpi |svīye vivāhasamaye hyapūjayetāṃ ca dampatī prāñcau || 103||

यश्च हरिद्राबिम्बादाविर्भूतो गणेश्वरः सद्यः ।अवधीदमङ्गलासुरमन्यमपरमारनामकं ह्यसुरम् ॥ १०४॥

yaśca haridrābimbādāvirbhūto gaṇeśvaraḥ sadyaḥ |avadhīdamaṅgalāsuramanyamaparamāranāmakaṃ hyasuram || 104||

गौरीहरवचनाद्यं च शुभादौ प्रपूजयन्त्यद्य ।मम हारिद्रगणपतिर्हरतु स दुरितं समस्तमपि सद्यः ॥ १०५॥

gaurīharavacanādyaṃ ca śubhādau prapūjayantyadya |mama hāridragaṇapatirharatu sa duritaṃ samastamapi sadyaḥ || 105||

कृतयुगसमये योऽसौ काश्यपपुत्रो महोत्कटो भूत्वा ।देवान्तकं नरान्तकमपि नाम्ना तावहन्महादुष्टौ ॥ १०६॥

kṛtayugasamaye yo'sau kāśyapaputro mahotkaṭo bhūtvā |devāntakaṃ narāntakamapi nāmnā tāvahanmahāduṣṭau || 106||

प्रापयदानन्दभुवं सशरीरं काशिराजमपि भक्तम् ।अकरोच्चाद्भुतलीलामहोत्कटं त्वामहं सदार्हामि ॥ १०७॥

prāpayadānandabhuvaṃ saśarīraṃ kāśirājamapi bhaktam |akaroccādbhutalīlāmahotkaṭaṃ tvāmahaṃ sadārhāmi || 107||

योऽपि वरेण्याय पुरा गणेशगीतां हितामुपदिदेश ।स वरेण्यराजपुत्रो गजाननो मे तनोतु कुशलततिम् ॥ १०८॥

yo'pi vareṇyāya purā gaṇeśagītāṃ hitāmupadideśa |sa vareṇyarājaputro gajānano me tanotu kuśalatatim || 108||

धूम्रविनायकमूर्तिं ग्रहीष्यसि त्वं कलेर्युगस्यान्ते ।सर्वांश्च निग्रहिष्यसि विप्लुतमतकृत्यनास्तिकप्रायान् ॥ १०९॥

dhūmravināyakamūrtiṃ grahīṣyasi tvaṃ kaleryugasyānte |sarvāṃśca nigrahiṣyasi viplutamatakṛtyanāstikaprāyān || 109||

शिश्नोदरमात्रपरा जातिविभागादिवर्जिताः सर्वे ।धूम्रविनायक (धूमध्वजेन) भवता समूलघातं हता भविष्यन्ति ॥ ११०॥

śiśnodaramātraparā jātivibhāgādivarjitāḥ sarve |dhūmravināyaka (dhūmadhvajena) bhavatā samūlaghātaṃ hatā bhaviṣyanti || 110||

॥ इति श्रीविद्वद्रत्नोपनामकेन वैयाकरणशिरोमणिना वैदिकषड्दर्शनीसारवेदिनानीलकण्ठशास्त्रिणा विरचितं गणेशपूर्वशतकं समाप्तम् ।

|| iti śrīvidvadratnopanāmakena vaiyākaraṇaśiromaṇinā vaidikaṣaḍdarśanīsāravedinānīlakaṇṭhaśāstriṇā viracitaṃ gaṇeśapūrvaśatakaṃ samāptam |