सीतोपनिषत् Sita Upanishad

इच्छाज्ञानक्रियाशक्तित्रयं यद्भावसाधनम् ।तद्ब्रह्मसत्तासामान्यं सीतातत्त्वमुपास्महे ॥ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः ।भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा+सस्तनूभिः ।व्यशेम देवहितं यदायुः ।स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्का सीता किं रूपमिति ।स होवाच प्रजापतिः सा सीतेति । मूलप्रकृतिरूपत्वात्सासीता प्रकृतिः स्मृता । प्रणवप्रकृतिरूपत्वात्सा सीताप्रकृतिरुच्यते । सीता इति त्रिवर्णात्मा साक्षान्मायामयीभवेत् । विष्णुः प्रपञ्चबीजं च माया ईकार उच्यते ।सकारः सत्यममृतं प्राप्तिः सोमश्च कीर्त्यते ।तकारस्तारलक्ष्म्या च वैराजः प्रस्तरः स्मृतः ।ईकाररूपिणी सोमामृतावयवदिव्यालङ्कारस्रङ्मौक्तिकाद्याभरणलङ्कृता महामायाऽव्यक्तरूपिणी व्यक्ता भवति ।प्रथमा शब्दब्रह्ममयी स्वाध्यायकाले प्रसन्नाउद्भावनकरी सात्मिका द्वितीया भूतले हलाग्रे समुत्पन्नातृतीया ईकाररूपिणी अव्यक्तस्वरूपा भवतीति सीताइत्युदाहरन्ति । शौनकीये । श्रीरामसान्निध्यवशाज्जगदानन्दकारिणी । उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी सर्वदेहिनाम् ।सीता भगवती ज्ञेया मूलप्रकृतिसंज्ञिता । प्रणवत्वात्प्रकृरिति वदन्ति ब्रह्मवादिन इति । अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति च ।सा सर्ववेदमयी सर्वदेवमयी सर्वलोकमयी सर्वकीर्तिमयीसर्वधर्ममयी सर्वाधारकार्यकारणमयी महालक्ष्मीर्देवेशस्य भिन्नाभिन्नरूपा चेतनाचेतनात्मिकाब्रह्मस्थावरात्मा तद्गुणकर्मविभागभेदाच्छरीरूपादेवर्षिमनुष्यगन्धर्वरूपा असुरराक्षसभूतप्रेतपिशाचभूतादिभूतशरीरूपा भूतेन्द्रियमनःप्राणरूपेतिच विज्ञायते ।सा देवी त्रिविधा भवति शक्त्यासना इच्छाशक्तिःक्रियाशक्तिः साक्षाच्छक्तिरिति । इच्छाशक्तिस्त्रिविधाभवति । श्रीभूमिनीलात्मिका भद्ररूपिणी प्रभावरूपिणीसोमसूर्याग्निरूपा भवति । सोमात्मिका ओषधीनांप्रभवति कल्पवृक्षपुष्पफललतागुल्मात्मिकाऔषधभेषजात्मिका अमृतरूपा देवानां महस्तोमफलप्रदा अमृतेन तृप्तिं जनयन्ती देवानामन्नेनपशूनां तृणेन तत्तज्जीवानां सूर्यादिसकलभुवनप्रकाशिनी दिवा च रात्रिः कालकलानिमेषमारभ्यघटिकाष्टयामदिवस(वार)रात्रिभेदेनपक्षमासर्त्वयनसंवत्सरभेदेन मनुष्याणांशतायुःकल्पनया प्रकाशमाना चिरक्षिप्रव्यपदेशेननिमेषमारभ्य परार्धपर्यन्तं कालचक्रंजगच्चक्रमित्यादिप्रकारेण चक्रवत्परिवर्तमानाःसर्वस्यैतस्यैव कालस्य विभागविशेषाः प्रकाशरूपाःकालरूपा भवन्ति । अग्निरूपा अन्नपानादिप्राणिनांक्षुत्तृष्णात्मिका देवानां मुखरूपा वनौषधीनांशीतोष्णरूपा काष्ठेष्वन्तर्बहिश्च नित्यानित्यरूपाभवति । श्रीदेवी त्रिविधं रूपं कृत्वा भगवत्सङ्कल्पानुगुण्येन लोकरक्षणार्थं रूपं धारयति । श्रीरिति लक्ष्मीरितिलक्ष्यमाणा भवतीति विज्ञायते । भूदेवी ससागरांभःसप्तद्वीपा वसुन्धरा भूरादिचतुर्दशभुवनानामाधाराधेया प्रणवात्मिका भवति । नीला च मुखविद्युन्मालिनी सर्वौषधीनां सर्वप्राणिनां पोषणार्थंसर्वरूपा भवति । समस्तभुवनस्याधोभागे जलाकारात्मिकामण्डूकमयेति भुवनाधारेति विज्ञायते ॥क्रियाशक्तिस्वरूपं हरेर्मुखान्नादः । तन्नादाद्बिन्दुः ।बिन्दोरोङ्कारः । ओङ्कारात्परतो राम वैखानसपर्वतः ।तत्पर्वते कर्मज्ञानमयीभिर्बहुशाखा भवन्ति । तत्रत्रयीमयं शास्त्रमाद्यं सर्वार्थदर्शनम् ।ऋग्यजुःसामरूपत्वात्त्रयीति परिकीर्तिता । कार्यसिद्धेन चतुर्धापरिकीर्तिता । ऋचो यजूंषि सामानि अथर्वाङ्गिरसस्तथा ।चातुर्होत्रप्रधानत्वाल्लिङ्गादित्रितयं त्रयी । अथर्वाङ्गिरसंरूपं सामऋग्यजुरात्मकम् । तथा दिशन्त्याभिचारसामान्येन पृथक्पृथक् । एकविंशतिशाखायामृग्वेदःपरिकीर्तितः । शतं च नवशाखासु यजुषामेव जन्मनाम् ।साम्नः सहस्रशाखाः स्युः पञ्चशाखा अथर्वणः ।वैखानसमतस्तस्मिन्नादौ प्रत्यक्षदर्शनम् । स्मर्यतेमुनिभिर्नित्यं वैखानसमतः परम् । कल्पो व्याकरणं शिक्षानिरुक्तं ज्योतिषं छन्द एतानि षडङ्गानि ॥उपाङ्गमयनं चैव मीमांसान्यायविस्तरः ।धर्मज्ञसेवितार्थं च वेदवेदोऽधिकं तथा ।निबन्धाः सर्वशाखा च समयाचारसङ्गतिः ।धर्मशास्त्रं महर्षिणामन्तःकरणसम्भृतम् ।इतिहासपुराणाख्यमुपाङ्गं च प्रकीर्तितम् ।वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने ।आयुर्वेदश्च पञ्चैते उपवेदाः प्रकीर्तिताः ।दण्डो नीतिश्च वार्ता च विद्या वायुजयः परः ।एकविंशतिभेदोऽयं स्वप्रकाशः प्रकीर्तितः ।वैखानसऋषेः पूर्वं विष्णोर्वाणी समुद्भवेत् ।त्रयीरूपेण सङ्कल्प्य वैखानसऋषेः पुरा ।उदितो यादृशः पूर्वं तादृशं शृणु मेऽखिलम् ।शश्वद्ब्रह्ममयं रूपं क्रियाशक्तिरुदाहृता ।साक्षाच्छक्तिर्भगवतः स्मरणमात्ररूपाविर्भावप्रादुर्भावात्मिका निग्रहानुग्रहरूपा भगवत्सहचारिणीअनपायिनी अनवरतसहाश्रयिणी उदितानुदिताकारानिमेषोन्मेषसृष्टिस्थितिसंहारतिरोधानानुग्रहादिसर्वशक्तिसामर्थ्यात्साक्षाच्छक्तिरिति गीयते ।इच्छाशक्तिस्त्रिविधा प्रलयावस्थायां विश्रमणार्थंभगवतो दक्षिणवक्षःस्थले श्रीवत्साकृतिर्भूत्वाविश्राम्यतीति सा योगशक्तिः । भोगशक्तिर्भोगरूपाकल्पवृक्षकामधेनुचिन्तामणिशङ्खपद्मनिध्यादिनवनिधिसमाश्रिता भगवदुपासकानांकामनया अकामनया वा भक्तियुक्ता नरंनित्यनैमित्तिककर्मभिरग्निहोत्रादिभिर्वा यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधिभिर्वालमणन्वपि गोपुरप्राकारादिभिर्विमानादिभिः सहभगवद्विग्रहार्चापूजोपकरणैरर्चनैः स्नानाधिपर्वापितृपूजादिभिरन्नपानादिभिर्वा भगवत्प्रीत्यर्थमुक्त्वासर्वं क्रियते । अथातो वीरशक्तिश्चतुर्भुजाऽभयवरदपद्मधरा किरीटाभरणयुता सर्वदेवैः परिवृताकल्पतरुमूले चतुर्भिर्गजै रत्नघटैरमृतजलैरभिषिच्यमाना सर्वदैवतैर्ब्रह्मादिभिर्वन्द्यमानाअणिमाद्यष्टैश्वर्ययुता संमुखे कामधेनुनास्तूयमाना वेदशास्त्रादिभिः स्तूयमाना जयाद्यप्सरस्स्त्रीभिः परिचर्यमाणा आदित्यसोमाभ्यां दीपाभ्यांप्रकाश्यमाना तुम्बुरुनारदादिभिर्गायमानाराकासिनीवालीभ्यां छत्रेण ह्लादिनीमायाभ्यां चामरेणस्वाहास्वधाभ्यां व्यजनेन भृगुपुणादिभिरभ्यर्च्यमानादेवी दिव्यसिंहासने पद्मासनरूढा सकलकारणकार्यकरीलक्ष्मीर्देवस्य पृथग्भवनकल्पना । अलंचकार स्थिराप्रसन्नलोचना सर्वदेवतैः पूज्यमाना वीरलक्ष्मीरितिविज्ञायत इत्युपनिषत् ॥ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ।भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा+सस्तनूभिः ।व्यशेम देवहितं यदायुः ।स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥इति सीतोपनिषत्समाप्ता ॥

icchājñānakriyāśaktitrayaṃ yadbhāvasādhanam |tadbrahmasattāsāmānyaṃ sītātattvamupāsmahe ||oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ |bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |sthirairaṅgaistuṣṭuvā+sastanūbhiḥ |vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatirdadhātu |oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||devā ha vai prajāpatimabruvankā sītā kiṃ rūpamiti |sa hovāca prajāpatiḥ sā sīteti | mūlaprakṛtirūpatvātsāsītā prakṛtiḥ smṛtā | praṇavaprakṛtirūpatvātsā sītāprakṛtirucyate | sītā iti trivarṇātmā sākṣānmāyāmayībhavet | viṣṇuḥ prapañcabījaṃ ca māyā īkāra ucyate |sakāraḥ satyamamṛtaṃ prāptiḥ somaśca kīrtyate |takārastāralakṣmyā ca vairājaḥ prastaraḥ smṛtaḥ |īkārarūpiṇī somāmṛtāvayavadivyālaṅkārasraṅmauktikādyābharaṇalaṅkṛtā mahāmāyā'vyaktarūpiṇī vyaktā bhavati |prathamā śabdabrahmamayī svādhyāyakāle prasannāudbhāvanakarī sātmikā dvitīyā bhūtale halāgre samutpannātṛtīyā īkārarūpiṇī avyaktasvarūpā bhavatīti sītāityudāharanti | śaunakīye | śrīrāmasānnidhyavaśājjagadānandakāriṇī | utpattisthitisaṃhārakāriṇī sarvadehinām |sītā bhagavatī jñeyā mūlaprakṛtisaṃjñitā | praṇavatvātprakṛriti vadanti brahmavādina iti | athāto brahmajijñāseti ca |sā sarvavedamayī sarvadevamayī sarvalokamayī sarvakīrtimayīsarvadharmamayī sarvādhārakāryakāraṇamayī mahālakṣmīrdeveśasya bhinnābhinnarūpā cetanācetanātmikābrahmasthāvarātmā tadguṇakarmavibhāgabhedāccharīrūpādevarṣimanuṣyagandharvarūpā asurarākṣasabhūtapretapiśācabhūtādibhūtaśarīrūpā bhūtendriyamanaḥprāṇarūpetica vijñāyate |sā devī trividhā bhavati śaktyāsanā icchāśaktiḥkriyāśaktiḥ sākṣācchaktiriti | icchāśaktistrividhābhavati | śrībhūminīlātmikā bhadrarūpiṇī prabhāvarūpiṇīsomasūryāgnirūpā bhavati | somātmikā oṣadhīnāṃprabhavati kalpavṛkṣapuṣpaphalalatāgulmātmikāauṣadhabheṣajātmikā amṛtarūpā devānāṃ mahastomaphalapradā amṛtena tṛptiṃ janayantī devānāmannenapaśūnāṃ tṛṇena tattajjīvānāṃ sūryādisakalabhuvanaprakāśinī divā ca rātriḥ kālakalānimeṣamārabhyaghaṭikāṣṭayāmadivasa(vāra)rātribhedenapakṣamāsartvayanasaṃvatsarabhedena manuṣyāṇāṃśatāyuḥkalpanayā prakāśamānā cirakṣipravyapadeśenanimeṣamārabhya parārdhaparyantaṃ kālacakraṃjagaccakramityādiprakāreṇa cakravatparivartamānāḥsarvasyaitasyaiva kālasya vibhāgaviśeṣāḥ prakāśarūpāḥkālarūpā bhavanti | agnirūpā annapānādiprāṇināṃkṣuttṛṣṇātmikā devānāṃ mukharūpā vanauṣadhīnāṃśītoṣṇarūpā kāṣṭheṣvantarbahiśca nityānityarūpābhavati | śrīdevī trividhaṃ rūpaṃ kṛtvā bhagavatsaṅkalpānuguṇyena lokarakṣaṇārthaṃ rūpaṃ dhārayati | śrīriti lakṣmīritilakṣyamāṇā bhavatīti vijñāyate | bhūdevī sasāgarāṃbhaḥsaptadvīpā vasundharā bhūrādicaturdaśabhuvanānāmādhārādheyā praṇavātmikā bhavati | nīlā ca mukhavidyunmālinī sarvauṣadhīnāṃ sarvaprāṇināṃ poṣaṇārthaṃsarvarūpā bhavati | samastabhuvanasyādhobhāge jalākārātmikāmaṇḍūkamayeti bhuvanādhāreti vijñāyate ||kriyāśaktisvarūpaṃ harermukhānnādaḥ | tannādādbinduḥ |bindoroṅkāraḥ | oṅkārātparato rāma vaikhānasaparvataḥ |tatparvate karmajñānamayībhirbahuśākhā bhavanti | tatratrayīmayaṃ śāstramādyaṃ sarvārthadarśanam |ṛgyajuḥsāmarūpatvāttrayīti parikīrtitā | kāryasiddhena caturdhāparikīrtitā | ṛco yajūṃṣi sāmāni atharvāṅgirasastathā |cāturhotrapradhānatvālliṅgāditritayaṃ trayī | atharvāṅgirasaṃrūpaṃ sāmaṛgyajurātmakam | tathā diśantyābhicārasāmānyena pṛthakpṛthak | ekaviṃśatiśākhāyāmṛgvedaḥparikīrtitaḥ | śataṃ ca navaśākhāsu yajuṣāmeva janmanām |sāmnaḥ sahasraśākhāḥ syuḥ pañcaśākhā atharvaṇaḥ |vaikhānasamatastasminnādau pratyakṣadarśanam | smaryatemunibhirnityaṃ vaikhānasamataḥ param | kalpo vyākaraṇaṃ śikṣāniruktaṃ jyotiṣaṃ chanda etāni ṣaḍaṅgāni ||upāṅgamayanaṃ caiva mīmāṃsānyāyavistaraḥ |dharmajñasevitārthaṃ ca vedavedo'dhikaṃ tathā |nibandhāḥ sarvaśākhā ca samayācārasaṅgatiḥ |dharmaśāstraṃ maharṣiṇāmantaḥkaraṇasambhṛtam |itihāsapurāṇākhyamupāṅgaṃ ca prakīrtitam |vāstuvedo dhanurvedo gāndharvaśca tathā mune |āyurvedaśca pañcaite upavedāḥ prakīrtitāḥ |daṇḍo nītiśca vārtā ca vidyā vāyujayaḥ paraḥ |ekaviṃśatibhedo'yaṃ svaprakāśaḥ prakīrtitaḥ |vaikhānasaṛṣeḥ pūrvaṃ viṣṇorvāṇī samudbhavet |trayīrūpeṇa saṅkalpya vaikhānasaṛṣeḥ purā |udito yādṛśaḥ pūrvaṃ tādṛśaṃ śṛṇu me'khilam |śaśvadbrahmamayaṃ rūpaṃ kriyāśaktirudāhṛtā |sākṣācchaktirbhagavataḥ smaraṇamātrarūpāvirbhāvaprādurbhāvātmikā nigrahānugraharūpā bhagavatsahacāriṇīanapāyinī anavaratasahāśrayiṇī uditānuditākārānimeṣonmeṣasṛṣṭisthitisaṃhāratirodhānānugrahādisarvaśaktisāmarthyātsākṣācchaktiriti gīyate |icchāśaktistrividhā pralayāvasthāyāṃ viśramaṇārthaṃbhagavato dakṣiṇavakṣaḥsthale śrīvatsākṛtirbhūtvāviśrāmyatīti sā yogaśaktiḥ | bhogaśaktirbhogarūpākalpavṛkṣakāmadhenucintāmaṇiśaṅkhapadmanidhyādinavanidhisamāśritā bhagavadupāsakānāṃkāmanayā akāmanayā vā bhaktiyuktā naraṃnityanaimittikakarmabhiragnihotrādibhirvā yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhyānadhāraṇāsamādhibhirvālamaṇanvapi gopuraprākārādibhirvimānādibhiḥ sahabhagavadvigrahārcāpūjopakaraṇairarcanaiḥ snānādhiparvāpitṛpūjādibhirannapānādibhirvā bhagavatprītyarthamuktvāsarvaṃ kriyate | athāto vīraśaktiścaturbhujā'bhayavaradapadmadharā kirīṭābharaṇayutā sarvadevaiḥ parivṛtākalpatarumūle caturbhirgajai ratnaghaṭairamṛtajalairabhiṣicyamānā sarvadaivatairbrahmādibhirvandyamānāaṇimādyaṣṭaiśvaryayutā saṃmukhe kāmadhenunāstūyamānā vedaśāstrādibhiḥ stūyamānā jayādyapsarasstrībhiḥ paricaryamāṇā ādityasomābhyāṃ dīpābhyāṃprakāśyamānā tumburunāradādibhirgāyamānārākāsinīvālībhyāṃ chatreṇa hlādinīmāyābhyāṃ cāmareṇasvāhāsvadhābhyāṃ vyajanena bhṛgupuṇādibhirabhyarcyamānādevī divyasiṃhāsane padmāsanarūḍhā sakalakāraṇakāryakarīlakṣmīrdevasya pṛthagbhavanakalpanā | alaṃcakāra sthirāprasannalocanā sarvadevataiḥ pūjyamānā vīralakṣmīritivijñāyata ityupaniṣat ||oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ |bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |sthirairaṅgaistuṣṭuvā+sastanūbhiḥ |vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatirdadhātu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||iti sītopaniṣatsamāptā ||