आनन्दसागरस्तवः Anandasagarastava

विज्ञापनार्हविरलावसरानवाप्त्यामन्दोद्यमे मयि दवीयसि विश्वमातुः ।अव्याजभूतकरुणापवनापविद्धान्यन्तः स्मराम्यहमपाङ्गतरङ्गितानि ॥ १॥

vijñāpanārhaviralāvasarānavāptyāmandodyame mayi davīyasi viśvamātuḥ |avyājabhūtakaruṇāpavanāpaviddhānyantaḥ smarāmyahamapāṅgataraṅgitāni || 1||

आवेद्यतामविदितं किमथाप्यनुक्तंवक्तव्यमान्तररुजोपशमाय नालम् ।इत्यर्थ्यसे किमपि तच्छ्रवणे निधातुंमातः प्रसीद मलयध्वजपाण्ड्यकन्ये ॥ २॥

āvedyatāmaviditaṃ kimathāpyanuktaṃvaktavyamāntararujopaśamāya nālam |ityarthyase kimapi tacchravaṇe nidhātuṃmātaḥ prasīda malayadhvajapāṇḍyakanye || 2||

आक्रन्दितं रुदितमाहतमानने वाकस्यार्द्रमस्तु हृदयं किमतः फलं वा ।यस्या मनो द्रवति या जगतां स्वतन्त्रातस्यास्तवाम्ब पुरतः कथयामि खेदम् ॥ ३॥

ākranditaṃ ruditamāhatamānane vākasyārdramastu hṛdayaṃ kimataḥ phalaṃ vā |yasyā mano dravati yā jagatāṃ svatantrātasyāstavāmba purataḥ kathayāmi khedam || 3||

पर्याकुले मनसि वाचि परिस्खलन्त्यामावर्तगर्त इव चक्षुषि घूर्णमाने ।कस्तेऽभिधास्यति शिवे मम तामवस्थांकाले दयस्व कथयामि तवाधुनैव ॥ ४॥

paryākule manasi vāci pariskhalantyāmāvartagarta iva cakṣuṣi ghūrṇamāne |kaste'bhidhāsyati śive mama tāmavasthāṃkāle dayasva kathayāmi tavādhunaiva || 4||

भक्तिं करोतु नितरां सुरजातिमात्रेग्रामीणजन्तुरिव पौरजनेषु लोकः ।अन्यत्र देवि भवदीयपदारविन्दादाकृष्यमाणमपि मे हृदयं न याति ॥ ५॥

bhaktiṃ karotu nitarāṃ surajātimātregrāmīṇajanturiva paurajaneṣu lokaḥ |anyatra devi bhavadīyapadāravindādākṛṣyamāṇamapi me hṛdayaṃ na yāti || 5||

अङ्गीकुरु त्वमवधीरय वा वयं तुदासास्तवेति वचसैव जयेम लोकान् ।एतावतैव सुकरो ननु विश्वमातरुद्दण्डदण्डधरकिङ्करमौलिभङ्गः ॥ ६॥

aṅgīkuru tvamavadhīraya vā vayaṃ tudāsāstaveti vacasaiva jayema lokān |etāvataiva sukaro nanu viśvamātaruddaṇḍadaṇḍadharakiṅkaramaulibhaṅgaḥ || 6||

वेदान्तवाक्यजनितं विमलं विचारैरासाद्य बोधमनुचिन्तनतोऽपरोक्षम् ।मुक्तिं व्रजन्ति मनुजा इति सूक्तिमाद्यामालम्ब्य कस्तरितुमर्हति शैलकन्ये ॥ ७॥

vedāntavākyajanitaṃ vimalaṃ vicārairāsādya bodhamanucintanato'parokṣam |muktiṃ vrajanti manujā iti sūktimādyāmālambya kastaritumarhati śailakanye || 7||

एकैकवेदविषयाः कति नामशाखास्तासां शिरांसि कति नाम पृथग्विधानि ।अर्थावबोधविधुरोऽक्षरलाभ एवकेषां नृणां कतिभिरस्तु शरीरबन्धैः ॥ ८॥

ekaikavedaviṣayāḥ kati nāmaśākhāstāsāṃ śirāṃsi kati nāma pṛthagvidhāni |arthāvabodhavidhuro'kṣaralābha evakeṣāṃ nṛṇāṃ katibhirastu śarīrabandhaiḥ || 8||

न्यायाः परस्परविभिन्नदिशः सहस्रमुच्चावचानि च भवन्त्युपबृंहणानि ।एवं स्थिते गिरिसुते निगमोपलानांतात्पर्यसारमवधारयितुं क्षमः कः ॥ ९॥

nyāyāḥ parasparavibhinnadiśaḥ sahasramuccāvacāni ca bhavantyupabṛṃhaṇāni |evaṃ sthite girisute nigamopalānāṃtātparyasāramavadhārayituṃ kṣamaḥ kaḥ || 9||

अस्त्वक्षरग्रहविधिर्जनुषां सहस्रैरापाततो भवतु नाम ततोऽर्थबोधः ।दुर्वादिकल्पितविकल्पतरङ्गसान्द्रान्दुष्पूर्वपक्षजलधीन् कथमुत्तरेयुः ॥ १०॥

astvakṣaragrahavidhirjanuṣāṃ sahasrairāpātato bhavatu nāma tato'rthabodhaḥ |durvādikalpitavikalpataraṅgasāndrānduṣpūrvapakṣajaladhīn kathamuttareyuḥ || 10||

ब्रह्मेति शक्तिरिति बन्धविमोचनीतिमायामयीति मदनान्तकवल्लभेति ।सप्ताष्टशब्दपरिवर्तनमात्र एवसामर्थ्यमावहति शास्त्रपरिश्रमोऽयम् ॥ ११॥

brahmeti śaktiriti bandhavimocanītimāyāmayīti madanāntakavallabheti |saptāṣṭaśabdaparivartanamātra evasāmarthyamāvahati śāstrapariśramo'yam || 11||

तस्मै प्रसीदसि गिरीन्द्रसुते य इत्थंसम्पादयेत शनकैरपरोक्षबोधम् ।यस्मै प्रसीदसि स च क्षमतेऽवबोद्धुमित्थं परस्परसमाश्रयमेतदास्ते ॥ १२॥

tasmai prasīdasi girīndrasute ya itthaṃsampādayeta śanakairaparokṣabodham |yasmai prasīdasi sa ca kṣamate'vaboddhumitthaṃ parasparasamāśrayametadāste || 12||

आकर्णय त्वमिममभ्युपगम्य वादंजानातु कोऽपि यदि वा हृदयं श्रुतीनाम् ।तस्याप्यसङ्ख्यभवबन्धशतार्जितोऽयंद्वैतभ्रमो गलतु जन्मशतैः कियद्भिः ॥ १३॥

ākarṇaya tvamimamabhyupagamya vādaṃjānātu ko'pi yadi vā hṛdayaṃ śrutīnām |tasyāpyasaṅkhyabhavabandhaśatārjito'yaṃdvaitabhramo galatu janmaśataiḥ kiyadbhiḥ || 13||

काले महत्यनवधावपतन्कदापिक्वाप्यन्तिमे जनुषि कोऽपि गतिं लभेत ।इत्थं समर्थनविधिः परमागमानांपर्यायसूक्तिविधया नयनं नञर्थे ॥ १४॥

kāle mahatyanavadhāvapatankadāpikvāpyantime januṣi ko'pi gatiṃ labheta |itthaṃ samarthanavidhiḥ paramāgamānāṃparyāyasūktividhayā nayanaṃ nañarthe || 14||

एकापवर्गसमये जगतोऽपवर्गःसर्वापवर्गसमये पुनरस्तशङ्कः ।ईदृग्विधं कमपि पक्षमिहावलम्ब्यस्थातुं सुखं क्षममनेन पथा प्रवृत्तैः ॥ १५॥

ekāpavargasamaye jagato'pavargaḥsarvāpavargasamaye punarastaśaṅkaḥ |īdṛgvidhaṃ kamapi pakṣamihāvalambyasthātuṃ sukhaṃ kṣamamanena pathā pravṛttaiḥ || 15||

अभ्यस्य वेदमवधार्य च पूर्वतन्त्रमालक्ष्य शिष्टचरितानि पृथग्विधानि ।अध्यापनादिभिरवाप्य धनं च भूरिकर्माणि मातरलसाः कथमाचरेयुः ॥ १६॥

abhyasya vedamavadhārya ca pūrvatantramālakṣya śiṣṭacaritāni pṛthagvidhāni |adhyāpanādibhiravāpya dhanaṃ ca bhūrikarmāṇi mātaralasāḥ kathamācareyuḥ || 16||

आयस्य तावदपि कर्म करोतु कश्चित्तेनापि मातरधिकं किमिवानुभाव्यम् ।आस्ते सुखं य इह भारतवर्षसीमन्यास्ते स किञ्चिदित उत्तरतोऽपसृत्य ॥ १७॥

āyasya tāvadapi karma karotu kaścittenāpi mātaradhikaṃ kimivānubhāvyam |āste sukhaṃ ya iha bhāratavarṣasīmanyāste sa kiñcidita uttarato'pasṛtya || 17||

कर्म त्यजेम यदि नूनमधः पतेमयद्याचरेम न कदापि भवं तरेम ।कर्म त्यजेदिति चरेदिति च प्रवृत्ताःभावेन केन निगमा इति न प्रतीमः ॥ १८॥

karma tyajema yadi nūnamadhaḥ patemayadyācarema na kadāpi bhavaṃ tarema |karma tyajediti carediti ca pravṛttāḥbhāvena kena nigamā iti na pratīmaḥ || 18||

कर्मण्यकर्मविधिरेष यदाचरन्तिकर्माणि तत्तदनुबन्धजिहासयेति ।सत्यं तथाप्यभिनवो भविता न बन्धःप्राचीनबन्धहरणे क इवाभ्युपायः ॥ १९॥

karmaṇyakarmavidhireṣa yadācarantikarmāṇi tattadanubandhajihāsayeti |satyaṃ tathāpyabhinavo bhavitā na bandhaḥprācīnabandhaharaṇe ka ivābhyupāyaḥ || 19||

प्रारब्धकर्म कियदारभते कियद्वाप्रारप्स्यते कियदिदं क इवावधत्ताम् ।कालः कियानिव मया प्रतिपालनीयोयस्य क्षणार्धमपि कल्पशतत्वमेति ॥ २०॥

prārabdhakarma kiyadārabhate kiyadvāprārapsyate kiyadidaṃ ka ivāvadhattām |kālaḥ kiyāniva mayā pratipālanīyoyasya kṣaṇārdhamapi kalpaśatatvameti || 20||

पुंसः क्षणार्धमपि संसरणाक्षमस्यसाङ्ख्यादयः सरणयो न विशन्ति कर्णम् ।सङ्ख्याय गाङ्गसिकताः सकलाश्च सूक्ष्माभुङ्क्ष्वेति वागिव महाक्षुधयार्दितस्य ॥ २१॥

puṃsaḥ kṣaṇārdhamapi saṃsaraṇākṣamasyasāṅkhyādayaḥ saraṇayo na viśanti karṇam |saṅkhyāya gāṅgasikatāḥ sakalāśca sūkṣmābhuṅkṣveti vāgiva mahākṣudhayārditasya || 21||

भक्तिस्तु का यदि भवेद्रतिभावभेदस्तत्केवलान्वयितया विफलैव भक्तिः ।प्रीतिस्त्वयि त्रिजगदात्मनि कस्य नास्तिस्वात्मद्रुहो न खलु सन्ति जनास्त्रिलोक्याम् ॥ २२॥

bhaktistu kā yadi bhavedratibhāvabhedastatkevalānvayitayā viphalaiva bhaktiḥ |prītistvayi trijagadātmani kasya nāstisvātmadruho na khalu santi janāstrilokyām || 22||

आत्मा समस्तजगतां भवतीति सम्यग्विज्ञाय यद्वितनुते त्वयि भावबन्धम् ।सा भक्तिरित्यभिमतं यदि सिद्धमिष्टंव्यर्थं विशेष्यमलमस्तु विशेषणं नः ॥ २३॥

ātmā samastajagatāṃ bhavatīti samyagvijñāya yadvitanute tvayi bhāvabandham |sā bhaktirityabhimataṃ yadi siddhamiṣṭaṃvyarthaṃ viśeṣyamalamastu viśeṣaṇaṃ naḥ || 23||

स्वात्मेतरत्वमवधार्य परत्वबुद्।ह्ध्यायत्प्रीयते गुरुजनेष्विव सैव भक्तिः ।स्यादेतदेवमियमेव तु मे जिहास्याद्वैतभ्रमात्किमधिकं भवबन्धमूलम् ॥ २४॥

svātmetaratvamavadhārya paratvabud|hdhyāyatprīyate gurujaneṣviva saiva bhaktiḥ |syādetadevamiyameva tu me jihāsyādvaitabhramātkimadhikaṃ bhavabandhamūlam || 24||

सेवैव भक्तिरिति कर्मपथप्रवेशःसेव्यप्रसादफलका किल कर्मसेवा ।ध्यानप्रवाह इति चेच्छ्रवणात् तृतीयःप्रागेव मातरयमाकलितोऽभ्युपायः ॥ २५॥

sevaiva bhaktiriti karmapathapraveśaḥsevyaprasādaphalakā kila karmasevā |dhyānapravāha iti cecchravaṇāt tṛtīyaḥprāgeva mātarayamākalito'bhyupāyaḥ || 25||

अत्रैव दास्यसि विमुक्तिमथापि याचेमातः शरीरपतनं मणिकर्णिकायाम् ।अस्तु स्वकृत्यमनुकम्पनमीश्वराणांदासस्य कर्मकरतैव तथा स्वकृत्यम् ॥ २६॥

atraiva dāsyasi vimuktimathāpi yācemātaḥ śarīrapatanaṃ maṇikarṇikāyām |astu svakṛtyamanukampanamīśvarāṇāṃdāsasya karmakarataiva tathā svakṛtyam || 26||

सद्यो भवेत्सुकृतिनामुपदेशलाभःपापात्मनां बहुतिथे समये व्यतीते ।इत्यादिभिः किल पुराणवचोभिरम्बवाराणसीमपि न याचितुमुत्सुकोऽस्मि ॥ २७॥

sadyo bhavetsukṛtināmupadeśalābhaḥpāpātmanāṃ bahutithe samaye vyatīte |ityādibhiḥ kila purāṇavacobhirambavārāṇasīmapi na yācitumutsuko'smi || 27||

आक्रान्तमन्तररिभिः मदमत्सराद्यैःगात्रं वलीपलितरोगशतानुविद्धम् ।दारैः सुतैश्च गृहमावृतमुत्तमर्णैःमातः कथं भवतु मे मनसः प्रसादः ॥ २८॥

ākrāntamantararibhiḥ madamatsarādyaiḥgātraṃ valīpalitarogaśatānuviddham |dāraiḥ sutaiśca gṛhamāvṛtamuttamarṇaiḥmātaḥ kathaṃ bhavatu me manasaḥ prasādaḥ || 28||

धन्याः कति त्रिभुवने परमोपभाग्यंसंसारमेव परमेश्वरि भावयन्तः ।आभासरूपमवबोधमिमं समेत्यक्लिश्ये कियत्कियदहं त्वमुना भवेन ॥ २९॥

dhanyāḥ kati tribhuvane paramopabhāgyaṃsaṃsārameva parameśvari bhāvayantaḥ |ābhāsarūpamavabodhamimaṃ sametyakliśye kiyatkiyadahaṃ tvamunā bhavena || 29||

का संस्कृतिः किमपचारनिबन्धनेयंकीदृग्विधस्य तव किं क्षतमेतयेति ।प्रश्ने तु नास्मि कुशलः प्रतिवक्तुमेवखेदस्तु मे जननि कोऽप्ययमेवमास्ते ॥ ३०॥

kā saṃskṛtiḥ kimapacāranibandhaneyaṃkīdṛgvidhasya tava kiṃ kṣatametayeti |praśne tu nāsmi kuśalaḥ prativaktumevakhedastu me janani ko'pyayamevamāste || 30||

एवं गतस्य मम साम्प्रतमेतदर्हमत्रेदमौपयिकमित्थमिदं च साध्यम् ।अस्मिन्प्रमाणमिदमित्यपि बोद्धुमम्बशक्तिर्न मे भुवनसाक्षिणि किं करोमि ॥ ३१॥

evaṃ gatasya mama sāmpratametadarhamatredamaupayikamitthamidaṃ ca sādhyam |asminpramāṇamidamityapi boddhumambaśaktirna me bhuvanasākṣiṇi kiṃ karomi || 31||

न ज्ञायते मम हितं नितरामुपायोदीनोऽस्मि देवि समयाचरणाक्षमोऽस्मि ।तत्त्वामनन्यशरणः शरणं प्रपद्येमीनाक्षि विश्वजननीं जननीं ममैव ॥ ३२॥

na jñāyate mama hitaṃ nitarāmupāyodīno'smi devi samayācaraṇākṣamo'smi |tattvāmananyaśaraṇaḥ śaraṇaṃ prapadyemīnākṣi viśvajananīṃ jananīṃ mamaiva || 32||

किञ्चिन्मया श्रुतिषु किञ्चिदिवागमेषुशास्त्रेषु किञ्चिदुपदेशपथेषु किञ्चित् ।आघ्रातमस्ति यदतो भवतीं वरीतुंगोप्त्रीति काचिदुदपद्यत बुद्धिरेषा ॥ ३३॥

kiñcinmayā śrutiṣu kiñcidivāgameṣuśāstreṣu kiñcidupadeśapatheṣu kiñcit |āghrātamasti yadato bhavatīṃ varītuṃgoptrīti kācidudapadyata buddhireṣā || 33||

ब्रह्मैवमेवमहमेष तदाप्त्युपायइत्यागमार्थविधुराः प्रथमे दयार्हाः ।त्वद्रक्षकत्वगुणमात्रविदो द्वितीयाइत्यर्थये सदधिकारनिरूपणाय ॥ ३४॥

brahmaivamevamahameṣa tadāptyupāyaityāgamārthavidhurāḥ prathame dayārhāḥ |tvadrakṣakatvaguṇamātravido dvitīyāityarthaye sadadhikāranirūpaṇāya || 34||

मातः करोषि ममतां मयि यावदीषत्तावद्यते मम ततः किमिवास्ति साध्यम् ।मामित्थमित्थमुपयुङ्क्ष्व न विस्मरेतिकिं स्वामिनं त्वरयते क्वचन स्वभृत्यः ॥ ३५॥

mātaḥ karoṣi mamatāṃ mayi yāvadīṣattāvadyate mama tataḥ kimivāsti sādhyam |māmitthamitthamupayuṅkṣva na vismaretikiṃ svāminaṃ tvarayate kvacana svabhṛtyaḥ || 35||

त्याज्यं त्यजानि विहितं च समाचराणिनित्येषु शक्तिमनुरुध्य हु वर्तितव्यम् ।तद्बुद्धिशक्तिमनुरुध्य न कार्यशक्तिमित्येतदेव तु शिवे विनिवेदयामि ॥ ३६॥

tyājyaṃ tyajāni vihitaṃ ca samācarāṇinityeṣu śaktimanurudhya hu vartitavyam |tadbuddhiśaktimanurudhya na kāryaśaktimityetadeva tu śive vinivedayāmi || 36||

आत्मैव भार इति तं त्वयि यो निधत्तेसोऽङ्गानि कानि कलयत्वलसः प्रपत्तेः ।विश्वस्य साक्षिणि विलक्षणलक्षणा याविस्रम्भसम्पदियमेव समस्तमङ्गम् ॥ ३७॥

ātmaiva bhāra iti taṃ tvayi yo nidhatteso'ṅgāni kāni kalayatvalasaḥ prapatteḥ |viśvasya sākṣiṇi vilakṣaṇalakṣaṇā yāvisrambhasampadiyameva samastamaṅgam || 37||

त्वत्प्रेरणेन मिषतः श्वसतोऽपि मातःप्रामादिकेऽपि सति कर्मणि मे न दोषः ।मात्रैव दत्तमशनं ग्रसतः सुतस्यको नाम वक्ष्यति शिशोरतिभुक्तिदोषम् ॥ ३८॥

tvatpreraṇena miṣataḥ śvasato'pi mātaḥprāmādike'pi sati karmaṇi me na doṣaḥ |mātraiva dattamaśanaṃ grasataḥ sutasyako nāma vakṣyati śiśoratibhuktidoṣam || 38||

मुक्तिं सिषाधयिषतां निजयैव बुद्।ह्ध्याप्रारब्धकर्म भवतु प्रतिबन्धहेतुः ।त्वामेव साधनतयापि समाश्रितानांतुल्यं तदम्ब यदि कस्तव वीरवादः ॥ ३९॥

muktiṃ siṣādhayiṣatāṃ nijayaiva bud|hdhyāprārabdhakarma bhavatu pratibandhahetuḥ |tvāmeva sādhanatayāpi samāśritānāṃtulyaṃ tadamba yadi kastava vīravādaḥ || 39||

प्रारब्धकर्म गिरिजे भवदाश्रितानामन्यत्र सङ्क्रमय नाशय वा समूलम् ।मर्त्याश्च खल्वपि विषं वपुषि प्रसक्तंसङ्क्रामयन्ति परतोऽपि च नाशयन्ति ॥ ४०॥

prārabdhakarma girije bhavadāśritānāmanyatra saṅkramaya nāśaya vā samūlam |martyāśca khalvapi viṣaṃ vapuṣi prasaktaṃsaṅkrāmayanti parato'pi ca nāśayanti || 40||

त्वद्दर्शनश्रवणवन्दनचिन्तनादिष्वक्षाणि देवि विनियुज्य यथाधिकारम् ।रक्षेत्यसङ्ख्यभवसम्भृतयैव मैत्र्यारुन्ध्यां यदि स्थिरममून्यधुनैव न स्युः ॥ ४१॥

tvaddarśanaśravaṇavandanacintanādiṣvakṣāṇi devi viniyujya yathādhikāram |rakṣetyasaṅkhyabhavasambhṛtayaiva maitryārundhyāṃ yadi sthiramamūnyadhunaiva na syuḥ || 41||

त्रातव्य एष इति चेत्करुणा मयि स्यात्त्रायस्व किं सुकृतदुष्कृतचिन्तया मे ।कर्तुं जगत्तिरयितुं च विशृङ्खलायाःकर्मानुरोध इति कं प्रति वञ्चनेयम् ॥ ४२॥

trātavya eṣa iti cetkaruṇā mayi syāttrāyasva kiṃ sukṛtaduṣkṛtacintayā me |kartuṃ jagattirayituṃ ca viśṛṅkhalāyāḥkarmānurodha iti kaṃ prati vañcaneyam || 42||

त्वय्यर्पितं प्रथममप्पययज्वनैवस्वात्मार्पणं विदधता स्वकुलं समस्तम् ।का त्वं महेशि कुलदासमुपेक्षितुं मांको वानुपासितुमहं कुलदेवतां त्वाम् ॥ ४३॥

tvayyarpitaṃ prathamamappayayajvanaivasvātmārpaṇaṃ vidadhatā svakulaṃ samastam |kā tvaṃ maheśi kuladāsamupekṣituṃ māṃko vānupāsitumahaṃ kuladevatāṃ tvām || 43||

मौढ्यादहं शरणयामि सुरान्तरं चेत्किं तावता स्वमपि तस्य भवामि मातः ।अज्ञानतः परगृहं प्रविशन्परस्यस्वत्वं प्रयास्यति पशुः किमु राजकीयः ॥ ४४॥

mauḍhyādahaṃ śaraṇayāmi surāntaraṃ cetkiṃ tāvatā svamapi tasya bhavāmi mātaḥ |ajñānataḥ paragṛhaṃ praviśanparasyasvatvaṃ prayāsyati paśuḥ kimu rājakīyaḥ || 44||

आधाय मूर्धनि वृथैव भरं महान्तंमूर्खा निमज्जथ कथं भवसागरेऽस्मिन् ।विन्यस्य भारमखिलं पदयोर्जनन्याविस्रब्धमुत्तरत पल्वलतुल्यमेनम् ॥ ४५॥

ādhāya mūrdhani vṛthaiva bharaṃ mahāntaṃmūrkhā nimajjatha kathaṃ bhavasāgare'smin |vinyasya bhāramakhilaṃ padayorjananyāvisrabdhamuttarata palvalatulyamenam || 45||

क्वेदं पतिष्यति वपुः क्व ततो नु गम्यंको दण्डयिष्यति कियन्तमनेहसं वा ।किं तस्य सन्तरणसाधनमित्यनन्ताचिन्ता स्थिता त्वयि शनैरवतारिता सा ॥ ४६॥

kvedaṃ patiṣyati vapuḥ kva tato nu gamyaṃko daṇḍayiṣyati kiyantamanehasaṃ vā |kiṃ tasya santaraṇasādhanamityanantācintā sthitā tvayi śanairavatāritā sā || 46||

ज्ञानं दिशेयमुत तेन विनोद्धरेयंप्रारब्धमप्यपलपेयमुतानुरुन्ध्याम् ।इत्थं सकृत्प्रपदनैकवशंवदायामातुर्मयि प्रववृते महतीह चिन्ता ॥ ४७॥

jñānaṃ diśeyamuta tena vinoddhareyaṃprārabdhamapyapalapeyamutānurundhyām |itthaṃ sakṛtprapadanaikavaśaṃvadāyāmāturmayi pravavṛte mahatīha cintā || 47||

एतज्जडाजडविवेचनमेतदेवक्षित्यादितत्वपरिशोधनकौशलं च ।ज्ञानं च शैवमिदमागमकोटिलभ्यंमातुर्यदङ्घ्रियुगले निहितो मयात्मा ॥ ४८॥

etajjaḍājaḍavivecanametadevakṣityāditatvapariśodhanakauśalaṃ ca |jñānaṃ ca śaivamidamāgamakoṭilabhyaṃmāturyadaṅghriyugale nihito mayātmā || 48||

षट्त्रिंशदावरणमध्यजुषि त्वदङ्घ्रौहालास्यनाथदयिते निहितो मयात्मा ।भूभूतलत्रिदिववर्तिषु कः क्षमेततच्चक्षुषापि निभृतेन निरीक्षितुं माम् ॥ ४९॥

ṣaṭtriṃśadāvaraṇamadhyajuṣi tvadaṅghrauhālāsyanāthadayite nihito mayātmā |bhūbhūtalatridivavartiṣu kaḥ kṣametataccakṣuṣāpi nibhṛtena nirīkṣituṃ mām || 49||

बन्धं हरिष्यसि सुखं वितरिष्यसीतिनिश्चप्रचं निखिलमम्ब तदास्त एव ।सम्प्रत्यहं त्वयि निधाय भरं समस्तंयन्निर्वृणोमि किमितोऽपि ममापवर्गे ॥ ५०॥

bandhaṃ hariṣyasi sukhaṃ vitariṣyasītiniścapracaṃ nikhilamamba tadāsta eva |sampratyahaṃ tvayi nidhāya bharaṃ samastaṃyannirvṛṇomi kimito'pi mamāpavarge || 50||

काश्यां निपातय वपुः श्वपचालये वास्वर्गं नय त्वमपवर्गमधोगतिं वा ।अद्यैव वा कुरु दयां पुनरायतौ वाकः सम्भ्रमो मम धने धनिनः प्रमाणम् ॥ ५१॥

kāśyāṃ nipātaya vapuḥ śvapacālaye vāsvargaṃ naya tvamapavargamadhogatiṃ vā |adyaiva vā kuru dayāṃ punarāyatau vākaḥ sambhramo mama dhane dhaninaḥ pramāṇam || 51||

नाहं सहे तव कथाश्रवणान्तरायंनाहं सहे तव पदार्चनविच्युतिं वा ।मोक्षं दिशैतदविरुद्धमिदं न चेत्स्यान्नैवास्तु मातरपवर्गमहोपसर्गः ॥ ५२॥

nāhaṃ sahe tava kathāśravaṇāntarāyaṃnāhaṃ sahe tava padārcanavicyutiṃ vā |mokṣaṃ diśaitadaviruddhamidaṃ na cetsyānnaivāstu mātarapavargamahopasargaḥ || 52||

आचूडमाचरणमम्ब तवानुवारमन्तःस्मरन्भुवनमङ्गलमङ्गमङ्गम् ।आनन्दसागरतरङ्गपरम्पराभिरान्दोलितो न गणयामि गतान्यहानि ॥ ५३॥

ācūḍamācaraṇamamba tavānuvāramantaḥsmaranbhuvanamaṅgalamaṅgamaṅgam |ānandasāgarataraṅgaparamparābhirāndolito na gaṇayāmi gatānyahāni || 53||

पाषाणतोऽपि कठिने शिरसि श्रुतीनांप्रायः परिक्रमवशादिव पाटलाभम् ।अम्ब स्मरेयममृतार्णवमाथलब्धहैयङ्गवीनसुकुमारमिदं पदं ते ॥ ५४॥

pāṣāṇato'pi kaṭhine śirasi śrutīnāṃprāyaḥ parikramavaśādiva pāṭalābham |amba smareyamamṛtārṇavamāthalabdhahaiyaṅgavīnasukumāramidaṃ padaṃ te || 54||

ये नाम सन्ति कतिचिद्गुरवस्त्रिलोक्यांतेषामपि स्वयमुपेतवता गुरुत्वम् ।पादेन मूर्ध्नि विधृतेन वयं तवाम्बसंसारसागरमिमं सुखमुत्तरामः ॥ ५५।

ye nāma santi katicidguravastrilokyāṃteṣāmapi svayamupetavatā gurutvam |pādena mūrdhni vidhṛtena vayaṃ tavāmbasaṃsārasāgaramimaṃ sukhamuttarāmaḥ || 55|

साधारणे स्मरजये निटिलाक्षिसाध्येभागी शिवो भजतु नाम यशः समग्रम् ।वामाङ्घ्रिमात्रकलिते जननि त्वदीयेका वा प्रसक्तिरपि कालजये पुरारेः ॥ ५६॥

sādhāraṇe smarajaye niṭilākṣisādhyebhāgī śivo bhajatu nāma yaśaḥ samagram |vāmāṅghrimātrakalite janani tvadīyekā vā prasaktirapi kālajaye purāreḥ || 56||

स्यात्कोमलं यदि मनो मम विश्वमातस्तत्पादयोर्मृदुलयोस्तव पादुकाऽस्तु ।स्यात्कर्कशं यदि करग्रहणे पुरारेरश्माधिरोहणविधौ भवतूपयोगः ॥ ५७॥

syātkomalaṃ yadi mano mama viśvamātastatpādayormṛdulayostava pādukā'stu |syātkarkaśaṃ yadi karagrahaṇe purāreraśmādhirohaṇavidhau bhavatūpayogaḥ || 57||

प्रस्निग्धमुग्धरुचिपादतले भवत्यालग्नं दृढं यदिह मे हृदयारविन्दम् ।एषैव साग्रभुवनद्विशतीपतित्वसाम्राज्यसूचनकरी तव पद्मरेखा ॥ ५८॥

prasnigdhamugdharucipādatale bhavatyālagnaṃ dṛḍhaṃ yadiha me hṛdayāravindam |eṣaiva sāgrabhuvanadviśatīpatitvasāmrājyasūcanakarī tava padmarekhā || 58||

अप्राकृतीं मृदुलतामविचिन्त्य किञ्चिदालम्बितासि पदयोः सुदृढं मया यत् ।तन्मे भवार्णवनिमज्जनकातरस्यमातः क्षमस्व मधुरेश्वरि बालकृत्यम् ॥ ५९॥

aprākṛtīṃ mṛdulatāmavicintya kiñcidālambitāsi padayoḥ sudṛḍhaṃ mayā yat |tanme bhavārṇavanimajjanakātarasyamātaḥ kṣamasva madhureśvari bālakṛtyam || 59||

यत्रानमन्पशुपतिः प्रणयापराधेमन्दं किल स्पृशति चन्द्रकलाञ्चलेन ।पुष्पार्चनेऽपि मृदितं पदयोर्युगं तन्मातस्तुदन्ति न कथं परुषा गिरो मे ॥ ६०॥

yatrānamanpaśupatiḥ praṇayāparādhemandaṃ kila spṛśati candrakalāñcalena |puṣpārcane'pi mṛditaṃ padayoryugaṃ tanmātastudanti na kathaṃ paruṣā giro me || 60||

अव्याजसुन्दरमनुत्तरमप्रमेयमप्राकृतं परममङ्गलमङ्घ्रिपद्मम् ।सन्दर्शयेदपि सकृद्भवती दयार्द्राद्रष्टास्मि केन तदहं तु विलोचनेन ॥ ६१॥

avyājasundaramanuttaramaprameyamaprākṛtaṃ paramamaṅgalamaṅghripadmam |sandarśayedapi sakṛdbhavatī dayārdrādraṣṭāsmi kena tadahaṃ tu vilocanena || 61||

दिव्या दृशोऽपि दिविषद्ग्रहणोचितानिवस्तूनि काममवधारयितुं क्षमन्ते ।त्वन्मात्रवेद्यविभवे तव रूपधेयेत्वद्भाव एव शरणं परिशेषितो नः ॥ ६२॥

divyā dṛśo'pi diviṣadgrahaṇocitānivastūni kāmamavadhārayituṃ kṣamante |tvanmātravedyavibhave tava rūpadheyetvadbhāva eva śaraṇaṃ pariśeṣito naḥ || 62||

अस्मिन्महत्यनवधौ किल कालचक्रेधन्यास्तु ये कतिपये शुकयोगिमुख्याः ।लीनास्त्वदङ्घ्रियुगले परिशुद्धसत्वास्तानात्मनस्तव नखानवधारयामः ॥ ६३॥

asminmahatyanavadhau kila kālacakredhanyāstu ye katipaye śukayogimukhyāḥ |līnāstvadaṅghriyugale pariśuddhasatvāstānātmanastava nakhānavadhārayāmaḥ || 63||

आ शैशवान्ममतया कलितस्त्वयासावानृण्यमम्ब तव लब्धुमना मृगाङ्कः ।स्वात्मानमेव नियतं बहुधा विभज्यत्वत्पादयोर्विनिदधे नखरापदेशात् ॥ ६४॥

ā śaiśavānmamatayā kalitastvayāsāvānṛṇyamamba tava labdhumanā mṛgāṅkaḥ |svātmānameva niyataṃ bahudhā vibhajyatvatpādayorvinidadhe nakharāpadeśāt || 64||

नान्तः प्रवेशमयते किमपि श्रुतं मेनास्तिक्यवादशिलया प्रतिरुध्यमानम् ।तत्पातयाम्यहमिमां महतीमधस्तात्पादोदकेन कियता परदेवतायाः ॥ ६५॥

nāntaḥ praveśamayate kimapi śrutaṃ menāstikyavādaśilayā pratirudhyamānam |tatpātayāmyahamimāṃ mahatīmadhastātpādodakena kiyatā paradevatāyāḥ || 65||

सन्नाहिभिः यमभटैः परिवार्यमाणेमय्यर्भके करुणया स्वयमापतन्त्याः ।आकर्णयेयमपि नाम विरामकालेमातस्तवाङ्घ्रिमणिनूपुरशिञ्जितानि ॥ ६६॥

sannāhibhiḥ yamabhaṭaiḥ parivāryamāṇemayyarbhake karuṇayā svayamāpatantyāḥ |ākarṇayeyamapi nāma virāmakālemātastavāṅghrimaṇinūpuraśiñjitāni || 66||

ब्रह्मेशकेशवमुखैर्बहुभिः कुमारैःपर्यायतः परिगृहीतविमुक्तदेशम् ।उत्सङ्गमम्ब तव दास्यसि मे कदा त्वंमातृप्रियं किल जडं सुतमामनन्ति ॥ ६७॥

brahmeśakeśavamukhairbahubhiḥ kumāraiḥparyāyataḥ parigṛhītavimuktadeśam |utsaṅgamamba tava dāsyasi me kadā tvaṃmātṛpriyaṃ kila jaḍaṃ sutamāmananti || 67||

ऊरौ शिरस्तव निवेश्य दयावितीर्णसंव्यानपल्लवसमीरविनीतखेदम् ।अत्रैव जन्मनि विभोः परमोपदेशमाकर्णयेयमपि किं मणिकर्णिकायाम् ॥ ६८॥

ūrau śirastava niveśya dayāvitīrṇasaṃvyānapallavasamīravinītakhedam |atraiva janmani vibhoḥ paramopadeśamākarṇayeyamapi kiṃ maṇikarṇikāyām || 68||

काञ्चीगुणग्रथितकाञ्चनचेलदृश्यचण्डातकांशुकविभापरभागशोभि ।पर्यङ्कमण्डलपरिष्करणं पुरारेर्ध्यायामि ते विपुलमम्ब नितम्बबिम्बम् ॥ ६९॥

kāñcīguṇagrathitakāñcanaceladṛśyacaṇḍātakāṃśukavibhāparabhāgaśobhi |paryaṅkamaṇḍalapariṣkaraṇaṃ purārerdhyāyāmi te vipulamamba nitambabimbam || 69||

गर्भे निवेश्य भुवनानि चतुर्दशापिसंरक्षितुं कलितनिश्चितया भवत्या ।प्राकारमेव रचितं परितोऽपि नूनमूहे सुवर्णमयमेदुरपट्टबन्धम् ॥ ७०॥

garbhe niveśya bhuvanāni caturdaśāpisaṃrakṣituṃ kalitaniścitayā bhavatyā |prākārameva racitaṃ parito'pi nūnamūhe suvarṇamayamedurapaṭṭabandham || 70||

मुक्ताश्च खल्वपि यदि त्रिपुरे भवत्याःस्तन्याशया स्तनतटं न परित्यजन्ति ।अस्माकमुद्भटभवज्वरतापितानामार्द्रीभवन् तु वदनानि कुतो न हेतोः ॥ ७१॥

muktāśca khalvapi yadi tripure bhavatyāḥstanyāśayā stanataṭaṃ na parityajanti |asmākamudbhaṭabhavajvaratāpitānāmārdrībhavan tu vadanāni kuto na hetoḥ || 71||

नष्टोपलब्धमधिगत्य शिशुं चिरान्मांवात्सल्यविद्रुतहृदः परदेवतायाः ।क्लिद्यत्पयोधरविनिःसृतदुग्धबिन्दुनिष्यन्दपङ्क्तिरिव दीव्यति हारयष्टिः ॥ ७२॥

naṣṭopalabdhamadhigatya śiśuṃ cirānmāṃvātsalyavidrutahṛdaḥ paradevatāyāḥ |klidyatpayodharaviniḥsṛtadugdhabinduniṣyandapaṅktiriva dīvyati hārayaṣṭiḥ || 72||

यत्तद्धनुर्जनमनोमयमैक्षवं तेतस्यास्तु देवि हृदयं मम मूलदेशः ।चापाधिरोपणविधौ चरणाञ्चलेनसम्भाव्यते किल समाक्रमणं कदाचित् ॥ ७३॥

yattaddhanurjanamanomayamaikṣavaṃ tetasyāstu devi hṛdayaṃ mama mūladeśaḥ |cāpādhiropaṇavidhau caraṇāñcalenasambhāvyate kila samākramaṇaṃ kadācit || 73||

आस्थाय दारुणतरं कमपि स्वभावमत्यन्तदुष्कृतकृतामपि शिक्षणाय ।गृह्णासि सायकपदे कुसुमान्यमूनिमातः सुतेषु महती किल रूक्षतेयम् ॥ ७४॥

āsthāya dāruṇataraṃ kamapi svabhāvamatyantaduṣkṛtakṛtāmapi śikṣaṇāya |gṛhṇāsi sāyakapade kusumānyamūnimātaḥ suteṣu mahatī kila rūkṣateyam || 74||

पाशं सृणिं च करयोस्तव भावयन्तःसंस्तम्भयन्ति वशयन्ति च सर्वलोकान् ।चापं शरं च सकृदम्ब तव स्मरन्तोभूपालतां दधति भोगपथावतीर्णाः ॥ ७५॥

pāśaṃ sṛṇiṃ ca karayostava bhāvayantaḥsaṃstambhayanti vaśayanti ca sarvalokān |cāpaṃ śaraṃ ca sakṛdamba tava smarantobhūpālatāṃ dadhati bhogapathāvatīrṇāḥ || 75||

पाशाङ्कुशौ तव करे परिचिन्त्य रागद्वेषौ जयन्ति परमार्थविदस्तु धन्याः ।एकत्र चापमितरत्र शरं च मत्वाव्यावर्तयन्ति हृदयं विषयान्धकूपात् ॥ ७६॥

pāśāṅkuśau tava kare paricintya rāgadveṣau jayanti paramārthavidastu dhanyāḥ |ekatra cāpamitaratra śaraṃ ca matvāvyāvartayanti hṛdayaṃ viṣayāndhakūpāt || 76||

उत्क्रान्तमान्तरमिदं करणं जनानामप्येति चन्द्रमिति हि श्रुतयो वदन्ति ।आस्तामिदं मम तु देवि मनोऽधुनैवलीनं दृढं वदनचन्द्रमसि त्वदीये ॥ ७७॥

utkrāntamāntaramidaṃ karaṇaṃ janānāmapyeti candramiti hi śrutayo vadanti |āstāmidaṃ mama tu devi mano'dhunaivalīnaṃ dṛḍhaṃ vadanacandramasi tvadīye || 77||

विद्यात्मनो जननि तावकदन्तपङ्क्तेर्वैमल्यमीदृगिति वर्णयितुं क्षमः कः ।तत्सम्भवा यदमला वचसां सवित्रीतन्मूलकं कवियशोऽपि ततस्तरां यत् ॥ ७८॥

vidyātmano janani tāvakadantapaṅktervaimalyamīdṛgiti varṇayituṃ kṣamaḥ kaḥ |tatsambhavā yadamalā vacasāṃ savitrītanmūlakaṃ kaviyaśo'pi tatastarāṃ yat || 78||

स्वच्छापि ते वहति यत्किल दन्तपङ्क्तिःस्वच्छन्दनिर्दलितदाडिमबीजशोभाम् ।तन्मे रजोव्यतिकराधिकपाटलिम्निचित्ते परं परिचयादिति चिन्तयामि ॥ ७९॥

svacchāpi te vahati yatkila dantapaṅktiḥsvacchandanirdalitadāḍimabījaśobhām |tanme rajovyatikarādhikapāṭalimnicitte paraṃ paricayāditi cintayāmi || 79||

अर्धं जितत्रिपुरमम्ब तव स्मितं चेदर्धान्तरेण च तथा भवितव्यमेव ।तच्चिन्तये जननि कारणसूक्ष्मरूपस्थूलात्मकत्रिपुरशान्तिकृते स्मितं ते ॥ ८०॥

ardhaṃ jitatripuramamba tava smitaṃ cedardhāntareṇa ca tathā bhavitavyameva |taccintaye janani kāraṇasūkṣmarūpasthūlātmakatripuraśāntikṛte smitaṃ te || 80||

मत्क्लेशदर्शनपरिद्रवदन्तरङ्गहैयङ्गवीनपरिवाहनिभं जनन्याः ।अन्तस्तमोपहमनुस्मरतां जनानांमन्दस्मितं भुवनमङ्गलमस्तु भूत्यै ॥ ८१॥

matkleśadarśanaparidravadantaraṅgahaiyaṅgavīnaparivāhanibhaṃ jananyāḥ |antastamopahamanusmaratāṃ janānāṃmandasmitaṃ bhuvanamaṅgalamastu bhūtyai || 81||

सांसिद्धिकाननसरोरुहदिव्यगन्धसान्द्रीकृतेन्दुशकलाकलिताधिवासम् ।ताम्बूलसारमखिलागमबोधसारंमातर्विधेहि मम वक्त्रकलाचिकायाम् ॥ ८२॥

sāṃsiddhikānanasaroruhadivyagandhasāndrīkṛtenduśakalākalitādhivāsam |tāmbūlasāramakhilāgamabodhasāraṃmātarvidhehi mama vaktrakalācikāyām || 82||

नासामणिस्तव शिवे चिरसंस्तवेनप्रत्याहृते मनसि भाति तपोधनानाम् ।अज्ञानसन्ततिनिशात्ययसूचनार्थंआविर्भवन्त्यसुरदेशिकतारकेव ॥ ८३॥

nāsāmaṇistava śive cirasaṃstavenapratyāhṛte manasi bhāti tapodhanānām |ajñānasantatiniśātyayasūcanārthaṃāvirbhavantyasuradeśikatārakeva || 83||

ताम्बूलगर्भपरिफुल्लकपोललक्ष्यताटङ्कमौक्तिकमणिप्रतिबिम्बदम्भात् ।अस्तद्वयव्यतिकरामलसत्वमाद्यंवर्णं बिभर्ति जठरे तव वक्त्रबिम्बम् ॥ ८४॥

tāmbūlagarbhapariphullakapolalakṣyatāṭaṅkamauktikamaṇipratibimbadambhāt |astadvayavyatikarāmalasatvamādyaṃvarṇaṃ bibharti jaṭhare tava vaktrabimbam || 84||

दत्ते श्रियं बहुविधां कुशलानि दत्तेदत्ते पदं सुरपतेरपि लीलयैव ।ईदृग्विधाम्ब तव दृष्टिरितोऽधिका वानाद्यापि कर्णमतिवर्तितुमीश्वरीयम् ॥ ८५॥

datte śriyaṃ bahuvidhāṃ kuśalāni dattedatte padaṃ surapaterapi līlayaiva |īdṛgvidhāmba tava dṛṣṭirito'dhikā vānādyāpi karṇamativartitumīśvarīyam || 85||

पाषाणकूटकठिने जनदुर्विगाहेव्यर्थं महत्युपनिषद्विपिने प्रवृत्ता ।सेव्येत केन तव लोचनचन्द्रिकेयमेनां निपातय सकृन्मयि तप्यमाने ॥ ८६॥

pāṣāṇakūṭakaṭhine janadurvigāhevyarthaṃ mahatyupaniṣadvipine pravṛttā |sevyeta kena tava locanacandrikeyamenāṃ nipātaya sakṛnmayi tapyamāne || 86||

कामं शिवेन शमितं पुनरुज्जगारदृष्टिस्तवेति किमियं जननि स्तुतिस्ते ।लीलाप्रसूतपुरुषार्थचतुष्टयायास्तस्याः परं तु स भवत्यवयुत्यवादः ॥ ८७॥

kāmaṃ śivena śamitaṃ punarujjagāradṛṣṭistaveti kimiyaṃ janani stutiste |līlāprasūtapuruṣārthacatuṣṭayāyāstasyāḥ paraṃ tu sa bhavatyavayutyavādaḥ || 87||

सोमो जगज्जनयितेति यदाह वेदोनेदं लतापरमिति भ्रमितव्यमार्यैः ।यः शैववामतनुवर्तिभवद्दृगात्माचन्द्रो जगत्सृजति तत्पर एष वादः ॥ ८८॥

somo jagajjanayiteti yadāha vedonedaṃ latāparamiti bhramitavyamāryaiḥ |yaḥ śaivavāmatanuvartibhavaddṛgātmācandro jagatsṛjati tatpara eṣa vādaḥ || 88||

सूच्यग्रवद्वसुमतीमणुवच्च मेरुंदृष्टिर्यदम्ब तव पश्यति दानशौण्डा ।दृष्टास्त्वया वयमपीह ततः स्मरामोवेशन्तमेव भवसागरमुत्तरङ्गम् ॥ ८९॥

sūcyagravadvasumatīmaṇuvacca meruṃdṛṣṭiryadamba tava paśyati dānaśauṇḍā |dṛṣṭāstvayā vayamapīha tataḥ smarāmoveśantameva bhavasāgaramuttaraṅgam || 89||

वाणीनिकेतनतया घनसारगौराःकल्हारकेसररुचः कमलानुषङ्गात् ।मातर्जयन्ति शरणागतलोकचेतोमालिन्यमार्जनवशादसिताः कटाक्षाः ॥ ९०॥

vāṇīniketanatayā ghanasāragaurāḥkalhārakesararucaḥ kamalānuṣaṅgāt |mātarjayanti śaraṇāgatalokacetomālinyamārjanavaśādasitāḥ kaṭākṣāḥ || 90||

आकर्णमुल्लसति मातरपाङ्गदेशेकालाञ्जनेन घटिता तव भाति रेखा ।शैवालपङ्क्तिरिव सन्ततनिर्जिहानकारुण्यपूरपदवीकलितानुबन्धा ॥ ९१॥

ākarṇamullasati mātarapāṅgadeśekālāñjanena ghaṭitā tava bhāti rekhā |śaivālapaṅktiriva santatanirjihānakāruṇyapūrapadavīkalitānubandhā || 91||

विश्वं सृजत्यवति हन्ति च यः कटाक्षोविश्वस्यतां कथमसौ चपलस्वभावः ।एषोऽपि यामनुसरँल्लभते यशांसितामेव विश्वसिमि देवि तवानुकम्पाम् ॥ ९२॥

viśvaṃ sṛjatyavati hanti ca yaḥ kaṭākṣoviśvasyatāṃ kathamasau capalasvabhāvaḥ |eṣo'pi yāmanusaram̐llabhate yaśāṃsitāmeva viśvasimi devi tavānukampām || 92||

अर्धं कलङ्करहिता करुणैव शम्भोरर्धं गुणास्तदितरे सकलाः समेताः ।इत्यम्ब सम्प्रति किल स्फुरितं रहस्यंसम्पश्यतो मम भवन्मयमैशमर्धम् ॥ ९३॥

ardhaṃ kalaṅkarahitā karuṇaiva śambhorardhaṃ guṇāstaditare sakalāḥ sametāḥ |ityamba samprati kila sphuritaṃ rahasyaṃsampaśyato mama bhavanmayamaiśamardham || 93||

अम्ब भ्रुवोस्तव विचेष्टितमप्रमत्तंसम्पश्यतां निजनिजार्थनिदेशहेतोः ।तन्मूलदेशनिहिता निभृता सुराणांदृष्टिः प्रयाति मृगनाभिविशेषकत्वम् ॥ ९४॥

amba bhruvostava viceṣṭitamapramattaṃsampaśyatāṃ nijanijārthanideśahetoḥ |tanmūladeśanihitā nibhṛtā surāṇāṃdṛṣṭiḥ prayāti mṛganābhiviśeṣakatvam || 94||

सारं कणं कणमघर्मरुचां सहस्रात्सङ्गृह्य निर्मितमिदं तव वक्त्रबिम्बम् ।तावत्सुधाकरकलङ्ककुलानि पश्चादेकत्र देवि निहितानि कचापदेशात् ॥ ९५॥ (पश्चादन्यत्र)

sāraṃ kaṇaṃ kaṇamagharmarucāṃ sahasrātsaṅgṛhya nirmitamidaṃ tava vaktrabimbam |tāvatsudhākarakalaṅkakulāni paścādekatra devi nihitāni kacāpadeśāt || 95|| (paścādanyatra)

विन्यस्तमिन्द्रमणिकन्दलसुन्दरेषुकेशेषु ते स्फटिकनिर्मलमिन्दुखण्डम् ।आधारसङ्गतिवशादसितायमानमिन्दीवरच्छदवतंसदशां बिभर्ति ॥ ९६॥

vinyastamindramaṇikandalasundareṣukeśeṣu te sphaṭikanirmalamindukhaṇḍam |ādhārasaṅgativaśādasitāyamānamindīvaracchadavataṃsadaśāṃ bibharti || 96||

चिन्तामणिस्त्रिभुवनेश्वरि कौस्तुभश्चख्यातौ मणी तव गृहाङ्गणकुट्टिमस्थौ ।किं रत्नमन्यदुपलभ्य किरीटकोटिंवाचस्पतिप्रभृतयस्तव वर्णयन्तु ॥ ९७॥

cintāmaṇistribhuvaneśvari kaustubhaścakhyātau maṇī tava gṛhāṅgaṇakuṭṭimasthau |kiṃ ratnamanyadupalabhya kirīṭakoṭiṃvācaspatiprabhṛtayastava varṇayantu || 97||

प्रादुर्भवत्तरणिबिम्बशतारुणानिपर्याप्तशीतकिरणायुतशीतलानि ।शृङ्गारसारपरिवाहमयानि मातरङ्गानि केऽपि चरमे जनुषि स्मरन्ति ॥ ९८॥

prādurbhavattaraṇibimbaśatāruṇāniparyāptaśītakiraṇāyutaśītalāni |śṛṅgārasāraparivāhamayāni mātaraṅgāni ke'pi carame januṣi smaranti || 98||

प्रत्यग्रकुङ्कुमरसाकलिताङ्गरागंप्रत्यङ्गदत्तमणिभूषणजालरम्यम् ।ताम्बूलपूरितमुखं तरुणेन्दुचूडंसर्वारुणं किमपि वस्तु ममाविरस्तु ॥ ९९॥

pratyagrakuṅkumarasākalitāṅgarāgaṃpratyaṅgadattamaṇibhūṣaṇajālaramyam |tāmbūlapūritamukhaṃ taruṇenducūḍaṃsarvāruṇaṃ kimapi vastu mamāvirastu || 99||

अर्धं स्त्रियस्त्रिभुवने सचराचरेऽस्मिन्नर्धं पुमांस इति दर्शयितुं भवत्या ।स्त्रीपुंसलक्षणमिदं वपुरादृतं यत्तेनासि देवि विदिता त्रिजगच्छरीरा ॥ १००॥

ardhaṃ striyastribhuvane sacarācare'sminnardhaṃ pumāṃsa iti darśayituṃ bhavatyā |strīpuṃsalakṣaṇamidaṃ vapurādṛtaṃ yattenāsi devi viditā trijagaccharīrā || 100||

निर्मासि संहरसि निर्वहसि त्रिलोकींवृत्तान्तमेतमपि वेत्ति न वा महेशः ।तस्येश्वरस्य गिरिजे तव साहचर्याज्जातः श्रुतिष्वपि जगज्जनकत्ववादः ॥ १०१॥

nirmāsi saṃharasi nirvahasi trilokīṃvṛttāntametamapi vetti na vā maheśaḥ |tasyeśvarasya girije tava sāhacaryājjātaḥ śrutiṣvapi jagajjanakatvavādaḥ || 101||

सत्तास्यखण्डसुखसंविदसि त्रिलोकीसर्गस्थितिप्रतिहतिष्वपि निर्व्यपेक्षा ।त्वामन्तरेण शिव इत्यवशिष्यते किमर्धं शिवस्य भवतीत्यनभिज्ञवादः ॥ १०२॥

sattāsyakhaṇḍasukhasaṃvidasi trilokīsargasthitipratihatiṣvapi nirvyapekṣā |tvāmantareṇa śiva ityavaśiṣyate kimardhaṃ śivasya bhavatītyanabhijñavādaḥ || 102||

नास्मिन्रविस्तपति नात्र विवाति वातोनास्य प्रवृत्तिमपि वेद जगत्समस्तम् ।अन्तःपुरं तदिदमीदृशमन्तकारेरस्मादृशास्तु सुखमत्र चरन्ति बालाः ॥ १०३॥

nāsminravistapati nātra vivāti vātonāsya pravṛttimapi veda jagatsamastam |antaḥpuraṃ tadidamīdṛśamantakārerasmādṛśāstu sukhamatra caranti bālāḥ || 103||

त्वत्सन्निधानरहितो मम मास्तु देशस्त्वत्तत्त्वबोधरहिता मम मास्तु विद्या ।त्वत्पादभक्तिरहितो मम मास्तु वंशस्त्वच्चिन्तया विरहितं मम मास्तु चायुः ॥ १०४॥

tvatsannidhānarahito mama māstu deśastvattattvabodharahitā mama māstu vidyā |tvatpādabhaktirahito mama māstu vaṃśastvaccintayā virahitaṃ mama māstu cāyuḥ || 104||

त्वं देवि यादृगसि तादृगसि त्वमीदृगेवेति वक्तुमपि बोद्धुमपि क्षमः कः ।मामेव तावदविदन्नतिपामरोऽहंमातः स्तुतिं त्वयि समर्पयितुं विलज्जे ॥ १०५॥

tvaṃ devi yādṛgasi tādṛgasi tvamīdṛgeveti vaktumapi boddhumapi kṣamaḥ kaḥ |māmeva tāvadavidannatipāmaro'haṃmātaḥ stutiṃ tvayi samarpayituṃ vilajje || 105||

काचित्कृता कृतिरिति त्वयि साऽर्पितेतिकापि प्रमोदकणिका न ममान्तरङ्गे ।मौढ्यं मदीयमिह यद्विदितं ममैवकिं त्वम्ब विश्वसिमि दीनशरण्यतां ते ॥ १०६॥

kācitkṛtā kṛtiriti tvayi sā'rpitetikāpi pramodakaṇikā na mamāntaraṅge |mauḍhyaṃ madīyamiha yadviditaṃ mamaivakiṃ tvamba viśvasimi dīnaśaraṇyatāṃ te || 106||

कालानपास्य विषुवायनसङ्क्रमादीनस्तङ्गते हिमकरे च दिवाकरे च ।अम्ब स्मरेयमपि ते चरणारविन्दमानन्दलक्षणमपास्तसमस्तभेदम् ॥ १०७॥

kālānapāsya viṣuvāyanasaṅkramādīnastaṅgate himakare ca divākare ca |amba smareyamapi te caraṇāravindamānandalakṣaṇamapāstasamastabhedam || 107||

चतुरध्यायीरूपं कलहंसव्यञ्जनं जगन्मातुः ।अपरब्रह्ममयं वपुरन्तः शशिखण्डमण्डनमुपासे ॥ १०८॥

caturadhyāyīrūpaṃ kalahaṃsavyañjanaṃ jaganmātuḥ |aparabrahmamayaṃ vapurantaḥ śaśikhaṇḍamaṇḍanamupāse || 108||

॥ इति श्री नीलकण्ठदीक्षितविरचितः श्रीआनन्दसागरस्तवः सम्पूर्णः ॥

|| iti śrī nīlakaṇṭhadīkṣitaviracitaḥ śrīānandasāgarastavaḥ sampūrṇaḥ ||