काथबोधः Kathabodhah

(दत्तात्रेयसम्प्रदायाऽनुगतः)श्रीगणेशाय नमः ।वागर्याऽऽत्मा सर्वभूतान्तरात्मावक्ता श्रोता विश्वरूपश्चिदात्मा ।सर्वावासश्चैको नित्योपलब्धिर्यः सन्तोषानन्ददस्तं भजेऽहम् ॥ १॥

(dattātreyasampradāyā'nugataḥ)śrīgaṇeśāya namaḥ |vāgaryā''tmā sarvabhūtāntarātmāvaktā śrotā viśvarūpaścidātmā |sarvāvāsaścaiko nityopalabdhiryaḥ santoṣānandadastaṃ bhaje'ham || 1||

नत्वा हंसं सद्गुरुं तं परेशंशुद्धं व्यक्तं भार्गवारण्यवासम् ।ईशादीनामष्टकं पूर्वजानांवक्ष्यामेनं सत्त्वदं काथबोधम् ॥ २॥

natvā haṃsaṃ sadguruṃ taṃ pareśaṃśuddhaṃ vyaktaṃ bhārgavāraṇyavāsam |īśādīnāmaṣṭakaṃ pūrvajānāṃvakṣyāmenaṃ sattvadaṃ kāthabodham || 2||

कश्चिच्छिष्यः सङ्गदोषैर्विमूढःक्रोधेनाऽसौ तप्तरूपो बभूव ।ऐशात्मा अनीशवत्सोऽपि जातःस्वात्मत्यागाच्चैत्यस्ङ्गोन्मुखत्वात् ॥ ३॥

kaścicchiṣyaḥ saṅgadoṣairvimūḍhaḥkrodhenā'sau taptarūpo babhūva |aiśātmā anīśavatso'pi jātaḥsvātmatyāgāccaityasṅgonmukhatvāt || 3||

बद्ध्वा पाणी तप्तकायो बभाषेकाथावस्थां विश्वविश्वान्तकाले ।क्रोधघ्नाऽस्याः काथविद्या परान्याशान्तिः काथेत्यादिसर्वं वदस्व ॥ ४॥

baddhvā pāṇī taptakāyo babhāṣekāthāvasthāṃ viśvaviśvāntakāle |krodhaghnā'syāḥ kāthavidyā parānyāśāntiḥ kāthetyādisarvaṃ vadasva || 4||

का वै विश्वो यः क्यभावे सेवेद्यःकस्त्वन्या सा काथशब्देन वाच्याकाक्यौ लुप्ते यत्र ते योगिलक्ष्येतत्त्वन्त्वेक काथवेत्ताऽवशिष्टः ॥ ५॥

kā vai viśvo yaḥ kyabhāve sevedyaḥkastvanyā sā kāthaśabdena vācyākākyau lupte yatra te yogilakṣyetattvantveka kāthavettā'vaśiṣṭaḥ || 5||

काशब्दोऽयं वाच्यकायी हृदिस्थस्तस्यावासं कायमाहुर्मुनीन्द्राः ।तदुभयं कायिकायौ व काथौतत्त्वन्त्वेकः काथवेत्ताऽवशिष्टः ॥ ६॥

kāśabdo'yaṃ vācyakāyī hṛdisthastasyāvāsaṃ kāyamāhurmunīndrāḥ |tadubhayaṃ kāyikāyau va kāthautattvantvekaḥ kāthavettā'vaśiṣṭaḥ || 6||

नाहं काक्यौ तौ क्षरौ चाक्षरो भो!ज्ञात्वा ज्ञाता चैक्यलिङ्गं त्यज त्वम् ।वाच्ये त्यक्त्वा लक्ष्ययौरैक्यशुद्धंतत्त्वन्त्वेकः काथवेत्ताऽवशिष्टः ॥ ७॥

nāhaṃ kākyau tau kṣarau cākṣaro bho!jñātvā jñātā caikyaliṅgaṃ tyaja tvam |vācye tyaktvā lakṣyayauraikyaśuddhaṃtattvantvekaḥ kāthavettā'vaśiṣṭaḥ || 7||

लोकालोको यस्य सिद्।ह्ध्या प्रलुप्तौशीतोष्णे ते सप्रभे द्वे प्रलीने ।आ आद्यन्तौ साभिमानौ प्रणष्टौतत्त्वन्तेकः काथवेत्ताऽवशिष्टः ॥ ८॥

lokāloko yasya sid|hdhyā praluptauśītoṣṇe te saprabhe dve pralīne |ā ādyantau sābhimānau praṇaṣṭautattvantekaḥ kāthavettā'vaśiṣṭaḥ || 8||

भूरापोग्निर्वायुखे मानसन्तद्बुद्।ह्ध्यात्मा वै षोडशान्ये विकाराः ।शुद्धस्त्वं यः प्राकृतः पञ्चविंशस्तत्त्वन्त्वेकः काथवेत्ताऽवशिष्टः ॥ ९॥

bhūrāpognirvāyukhe mānasantadbud|hdhyātmā vai ṣoḍaśānye vikārāḥ |śuddhastvaṃ yaḥ prākṛtaḥ pañcaviṃśastattvantvekaḥ kāthavettā'vaśiṣṭaḥ || 9||

द्रष्टा दृश्यं दर्शनं लुप्तंसत्संवित्त्या योगिभिश्चानुभूतम् ।वेदे गीतं नेति नेतीति शब्दैस्वत्त्वन्त्वेकः काथवेत्ताऽवशिष्टः ॥ १०॥

draṣṭā dṛśyaṃ darśanaṃ luptaṃsatsaṃvittyā yogibhiścānubhūtam |vede gītaṃ neti netīti śabdaisvattvantvekaḥ kāthavettā'vaśiṣṭaḥ || 10||

अस्मद्युष्मद्वाच्यबाह्यान्तरे द्वेस्थूलं सूक्ष्मं कारणं सच्चासच्च ।यस्मिन्नेव मायया कल्पितं वैतत्त्वन्त्वेकः काथवेत्ताऽवशिष्टः ॥ ११॥

asmadyuṣmadvācyabāhyāntare dvesthūlaṃ sūkṣmaṃ kāraṇaṃ saccāsacca |yasminneva māyayā kalpitaṃ vaitattvantvekaḥ kāthavettā'vaśiṣṭaḥ || 11||

व्यक्ते दृश्यादृश्यधर्मेऽथ भावेसन्मात्रन्त्वं स्वानुभूत्या भवेयम् ।शून्यङ्कृत्वा शून्यमेतच्च चित्त्वाच्चिद्रूपं त्वं काथवेत्ताऽवशिष्टः ॥ १२॥

vyakte dṛśyādṛśyadharme'tha bhāvesanmātrantvaṃ svānubhūtyā bhaveyam |śūnyaṅkṛtvā śūnyametacca cittvāccidrūpaṃ tvaṃ kāthavettā'vaśiṣṭaḥ || 12||

अन्तर्बाह्ये चित्त्वसत्त्वे त्यज द्वेस्वानन्दैक्यं केवलं त्वम्भव स्वम् ।तद्रूपत्वादद्वयं तत्त्वन्तत्त्ववेत्ता कोऽस्मिन्कस्य वेत्तृत्वमस्ति ॥ १३॥

antarbāhye cittvasattve tyaja dvesvānandaikyaṃ kevalaṃ tvambhava svam |tadrūpatvādadvayaṃ tattvantattvavettā ko'sminkasya vettṛtvamasti || 13||

एवम्भूते शुद्धबुद्धे स्वरूपेकाथावस्थां ब्रूहि मे त्वम्प्रबुद्धः ।काथावेत्ता कोऽहमित्यात्मबाधःनिःसङ्गेऽस्मिन्नुत्थिता त्वय्यविद्या ॥ १४॥

evambhūte śuddhabuddhe svarūpekāthāvasthāṃ brūhi me tvamprabuddhaḥ |kāthāvettā ko'hamityātmabādhaḥniḥsaṅge'sminnutthitā tvayyavidyā || 14||

शून्यालम्बाऽलम्बनं सा भवेत्तेसूर्याभायां वारिभासस्तथेयम् ।भिन्नाभिन्ना नैव तस्मादवाच्याजह्येनां स्वामद्वयानन्दबोधात् ॥ १५॥

śūnyālambā'lambanaṃ sā bhavettesūryābhāyāṃ vāribhāsastatheyam |bhinnābhinnā naiva tasmādavācyājahyenāṃ svāmadvayānandabodhāt || 15||

वेद्याभावे कस्य वेत्ताऽत्र कोऽसौवक्ष्याम्यस्मिन्भाषणं मे शृणु त्वम् ।काथेत्यस्याः सा न भाति त्वमेकःसद्बोधार्थं वाक्यमेतत्प्रवृत्तम् ॥ १६॥

vedyābhāve kasya vettā'tra ko'sauvakṣyāmyasminbhāṣaṇaṃ me śṛṇu tvam |kāthetyasyāḥ sā na bhāti tvamekaḥsadbodhārthaṃ vākyametatpravṛttam || 16||

सन्मात्रोऽहं सत्तया सर्वमेकःक्रोधघ्नाऽस्याः काथविद्यापराऽन्या ।चिन्मात्रोऽहं चित्स्वरूपश्चिदात्मासृष्ट्यन्तानां साक्षिरूपोऽव्ययोऽहम् ॥ १७॥

sanmātro'haṃ sattayā sarvamekaḥkrodhaghnā'syāḥ kāthavidyāparā'nyā |cinmātro'haṃ citsvarūpaścidātmāsṛṣṭyantānāṃ sākṣirūpo'vyayo'ham || 17||

एवं भूते काऽथ शुद्धास्त्यवस्थाव्यक्ताव्यक्तातीतमन्तर्बहिःस्थम् ।व्यक्ताव्यक्तं तन्न बाह्यान्तरे द्वेमौनेनाऽयं वाचकस्त्र्यक्षरोऽस्य ॥ १८॥

evaṃ bhūte kā'tha śuddhāstyavasthāvyaktāvyaktātītamantarbahiḥstham |vyaktāvyaktaṃ tanna bāhyāntare dvemaunenā'yaṃ vācakastryakṣaro'sya || 18||

आत्मा शब्दो बिन्दुनादान्वितोऽयंशक्त्या साकं मायिकेनैव शान्तः ।निर्वाणं तत्केवलाऽनन्दबोधमेवम्भूता काथशान्तिः परात्मा ॥ १९॥

ātmā śabdo bindunādānvito'yaṃśaktyā sākaṃ māyikenaiva śāntaḥ |nirvāṇaṃ tatkevalā'nandabodhamevambhūtā kāthaśāntiḥ parātmā || 19||

धर्मं कृत्वा माऽस्तु ते तत्फलेप्सात्यक्त्वा त्रित्वं तूर्यधर्मे रमस्व ।भूतेभ्यः कमानन्दं त्वम्भवस्वमानं त्यक्त्वा स्वस्वसिद्धोऽनपेक्षः ॥ २०॥

dharmaṃ kṛtvā mā'stu te tatphalepsātyaktvā tritvaṃ tūryadharme ramasva |bhūtebhyaḥ kamānandaṃ tvambhavasvamānaṃ tyaktvā svasvasiddho'napekṣaḥ || 20||

कस्याऽपेक्षां मा कुरु त्वं समात्माक्षन्तव्यास्ते तर्ज्जना दारुस्ताः ।साङ्ख्ये योगे लौकिके सप्रपञ्चेकृष्णविष्णुं(?)जिष्णुशर्वं वद त्वम् ॥ २१॥

kasyā'pekṣāṃ mā kuru tvaṃ samātmākṣantavyāste tarjjanā dārustāḥ |sāṅkhye yoge laukike saprapañcekṛṣṇaviṣṇuṃ(?)jiṣṇuśarvaṃ vada tvam || 21||

सर्वैः खैस्तैर्देहगेहेन चाऽर्थैर्वन्दस्व त्वं रुक्मिणीशं परेशम् ।द्रोहं लोभं मुञ्च दम्भमसूयांदुर्बुद्धे त्वं स्वरूपञ्च भजेदम् ॥ २२॥

sarvaiḥ khaistairdehagehena cā'rthairvandasva tvaṃ rukmiṇīśaṃ pareśam |drohaṃ lobhaṃ muñca dambhamasūyāṃdurbuddhe tvaṃ svarūpañca bhajedam || 22||

निःसङ्गस्त्वं सङ्गमात्सज्जनानांनिष्कामस्त्वं सेवया निःस्पृहाणाम् ।गाङ्गं पीत्वा सोमपस्त्वं भवस्वशुद्धो भूत्वा शुद्धखं तद्भजस्व ॥ २३॥

niḥsaṅgastvaṃ saṅgamātsajjanānāṃniṣkāmastvaṃ sevayā niḥspṛhāṇām |gāṅgaṃ pītvā somapastvaṃ bhavasvaśuddho bhūtvā śuddhakhaṃ tadbhajasva || 23||

नत्वा साधून्योगिनो देवसिद्धान्सर्वर्षीस्तानर्यमादीन् गुरून् भो ।विश्वाधारं रुक्मिणीशं शिवेशंनत्वा ज्ञातः काथबोधः समाप्तः ॥ २४॥

natvā sādhūnyogino devasiddhānsarvarṣīstānaryamādīn gurūn bho |viśvādhāraṃ rukmiṇīśaṃ śiveśaṃnatvā jñātaḥ kāthabodhaḥ samāptaḥ || 24||

श्रुत्वा त्वेनं शान्तरूपो बभूवसद्ग्रन्थनं काशकं मुक्तिमार्गे ।योगीन्द्राणां सद्रहस्यञ्च गुह्यंसन्तोषान्तर्व्यापकेनैव गीतम् ॥ २५॥

śrutvā tvenaṃ śāntarūpo babhūvasadgranthanaṃ kāśakaṃ muktimārge |yogīndrāṇāṃ sadrahasyañca guhyaṃsantoṣāntarvyāpakenaiva gītam || 25||

अनादिनिधनो देवः सर्वव्यापी निरञ्जनः ।हृदयस्थः स्वयं वक्ता कर्त्ता कारयिता हरिः ॥ २६॥

anādinidhano devaḥ sarvavyāpī nirañjanaḥ |hṛdayasthaḥ svayaṃ vaktā karttā kārayitā hariḥ || 26||

इति श्रीमत्सन्तोषानन्दविरचितः काथबोधः सम्पूर्णः ।

iti śrīmatsantoṣānandaviracitaḥ kāthabodhaḥ sampūrṇaḥ |