नृसिंहतापिन्युपनिषत् Nrisinhatapini Upanishad

यत्तुर्योङ्काराग्रपराभूमिस्थिरवरासनम् ।प्रतियोगिविनिर्मुक्ततुर्यंतुर्यमहं महः ॥ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ।भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा+सस्तनूभिः ।व्यशेम देवहितं यदायुः ।स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ।स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ।स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ॐ आपो वा इदमासंस्तत्सलिलमेव ।स प्रजापतिरेकः पुष्करपर्णे समभवत् ।तस्यान्तर्मनसि कामः समवर्तत इदं सृजेयमिति ।तस्माद्यत्पुरुषो मनसाभिगच्छति तद्वाचा वदतितत्कर्मणा करोति तदेषभ्यनूक्ता ।कामस्तदग्रे समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् ।सतो बन्धुमसति निरविन्दन्हृदि प्रतीष्या कवयो मनीषेतिउपैनं तदुपनमति यत्कामो भवति य एवं वेदस तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स एतं मन्त्रराजंनारसिंहमानुष्टभमपश्यत्तेन वै सर्वमिदमसृजतयदिदं किञ्च । तस्मात्सर्वमानुष्टुभमित्याचक्षतेयदिदं किञ्च । अनुष्टुभो वा इमानि भूतानि जायन्तेअनुष्टुभा जातानि जीवन्ति अनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्तितस्यैषा भवति अनुष्टुप्प्रथमा भवतिअनुष्टुबुत्तमा भवति वाग्वा अनुष्टुप् वाचैव प्रयन्तिवाचोद्यन्ति परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुबिति ॥ १॥

yatturyoṅkārāgraparābhūmisthiravarāsanam |pratiyogivinirmuktaturyaṃturyamahaṃ mahaḥ ||oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ |bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |sthirairaṅgaistuṣṭuvā+sastanūbhiḥ |vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |svasti na indro vṛddhaśravāḥ |svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ |svasti no bṛhaspatirdadhātu |oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||oṃ āpo vā idamāsaṃstatsalilameva |sa prajāpatirekaḥ puṣkaraparṇe samabhavat |tasyāntarmanasi kāmaḥ samavartata idaṃ sṛjeyamiti |tasmādyatpuruṣo manasābhigacchati tadvācā vadatitatkarmaṇā karoti tadeṣabhyanūktā |kāmastadagre samavartatādhi manaso retaḥ prathamaṃ yadāsīt |sato bandhumasati niravindanhṛdi pratīṣyā kavayo manīṣetiupainaṃ tadupanamati yatkāmo bhavati ya evaṃ vedasa tapo'tapyata sa tapastaptvā sa etaṃ mantrarājaṃnārasiṃhamānuṣṭabhamapaśyattena vai sarvamidamasṛjatayadidaṃ kiñca | tasmātsarvamānuṣṭubhamityācakṣateyadidaṃ kiñca | anuṣṭubho vā imāni bhūtāni jāyanteanuṣṭubhā jātāni jīvanti anuṣṭubhaṃ prayantyabhisaṃviśantitasyaiṣā bhavati anuṣṭupprathamā bhavatianuṣṭubuttamā bhavati vāgvā anuṣṭup vācaiva prayantivācodyanti paramā vā eṣā chandasāṃ yadanuṣṭubiti || 1||

ससागरां सपर्वतां सप्तद्वीपां वसुन्धरां तत्साम्नःप्रथमं पादं जानीयात्यक्षगन्धर्वाप्सरोगणसेवितमन्तरिक्षंतत्साम्नो द्वितीयं पादं जानीयाद्वसुरुद्रादित्यैःसर्वैर्देवैः सेवितं दिवं तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयात्ब्रह्मस्वरूपं निरञ्जनं परमव्योम्निकं तत्साम्नश्चतुर्थंपादं जानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतिऋग्यजुःसामाथर्वाणश्चत्वारो वेदाः साङ्गाःसशाखाश्चत्वारः पादा भवन्ति किं ध्यानं किं दैवतंकान्यङ्गानि कानि दैवतानि किं छन्दः क ऋषिरिति ॥ २॥

sasāgarāṃ saparvatāṃ saptadvīpāṃ vasundharāṃ tatsāmnaḥprathamaṃ pādaṃ jānīyātyakṣagandharvāpsarogaṇasevitamantarikṣaṃtatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyādvasurudrādityaiḥsarvairdevaiḥ sevitaṃ divaṃ tatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyātbrahmasvarūpaṃ nirañjanaṃ paramavyomnikaṃ tatsāmnaścaturthaṃpādaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchatiṛgyajuḥsāmātharvāṇaścatvāro vedāḥ sāṅgāḥsaśākhāścatvāraḥ pādā bhavanti kiṃ dhyānaṃ kiṃ daivataṃkānyaṅgāni kāni daivatāni kiṃ chandaḥ ka ṛṣiriti || 2||

स होवाच प्रजापतिः स यो ह वै सावित्र्यस्याष्टाक्षरंपदं श्रियाभिषिक्तं तत्साम्नोऽङ्गं वेद श्रियाहैवाभिषिच्यते सर्वे वेदाः प्रणवादिकास्तं प्रणवंतत्साम्नोऽङ्गं वेद स त्रींल्लोकाञ्जयति चतुर्विंशत्यक्षरामहालक्ष्मीर्यजुस्तत्साम्नोऽङ्गं वेद स आयुर्यशःकीर्तिज्ञानेइश्वर्यवान्भवति तस्मादिदं साङ्गं सामजानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति सावित्रींप्रणवं यजुर्लक्ष्मीं स्त्रीशूद्राय नेच्छन्तिद्वात्रिंशदक्षरं साम जानीयाद्यो जानीतेसोऽमृतत्वं च गच्छति सावित्रीं लक्ष्मीं यजुः प्रणवंयदि जानीयात् स्त्री शूद्रः स मृतोऽधो गच्छतितस्मात्सर्वदा नाचष्टे यद्याचष्टेस आचार्यस्तेनैव स मृतोऽधो गच्छति ॥ ३॥

sa hovāca prajāpatiḥ sa yo ha vai sāvitryasyāṣṭākṣaraṃpadaṃ śriyābhiṣiktaṃ tatsāmno'ṅgaṃ veda śriyāhaivābhiṣicyate sarve vedāḥ praṇavādikāstaṃ praṇavaṃtatsāmno'ṅgaṃ veda sa trīṃllokāñjayati caturviṃśatyakṣarāmahālakṣmīryajustatsāmno'ṅgaṃ veda sa āyuryaśaḥkīrtijñāneiśvaryavānbhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāmajānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃpraṇavaṃ yajurlakṣmīṃ strīśūdrāya necchantidvātriṃśadakṣaraṃ sāma jānīyādyo jānīteso'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃ lakṣmīṃ yajuḥ praṇavaṃyadi jānīyāt strī śūdraḥ sa mṛto'dho gacchatitasmātsarvadā nācaṣṭe yadyācaṣṭesa ācāryastenaiva sa mṛto'dho gacchati || 3||

स होवाच प्रजापतिः अग्निर्वै देवा इदं सर्वं विश्वाभूतानि प्राणा वा इन्द्रियाणि पशवोऽन्नमभृतंसम्राट् स्वराड्विराट् तत्साम्नः प्रथमं पादं जानीयात्ऋग्यजुःसामाथर्वरूपः सूर्योऽन्तरादित्ये हिरण्मयःपुरुषस्तत्साम्नो द्वितीयं पादं जानीयात् य ओषधीनांप्रभुर्भवति ताराधिपतिः सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादंजानीयात् स ब्रह्मा स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोऽक्षरःपरमः स्वराट् तत्साम्नश्चतुर्थं पादं जानीयाद्यो जानीतेसोऽमृतत्वं च गच्छति उग्रं प्रथमस्याद्यं ज्वलंद्वितीयस्याद्यं नृसिंहं तृतीयस्याद्यं मृत्युंचतुर्थस्याद्यं साम जानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं चगच्छति तस्मादिदं साम यत्र कुत्रचिन्नाचष्टे यदिदातुमपेक्षते पुत्राय शुश्रूषवे दास्यत्यन्यस्मैशिष्याय वा चेति ॥ ४॥

sa hovāca prajāpatiḥ agnirvai devā idaṃ sarvaṃ viśvābhūtāni prāṇā vā indriyāṇi paśavo'nnamabhṛtaṃsamrāṭ svarāḍvirāṭ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyātṛgyajuḥsāmātharvarūpaḥ sūryo'ntarāditye hiraṇmayaḥpuruṣastatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyāt ya oṣadhīnāṃprabhurbhavati tārādhipatiḥ somastatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃjānīyāt sa brahmā sa śivaḥ sa hariḥ sendraḥ so'kṣaraḥparamaḥ svarāṭ tatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyādyo jānīteso'mṛtatvaṃ ca gacchati ugraṃ prathamasyādyaṃ jvalaṃdvitīyasyādyaṃ nṛsiṃhaṃ tṛtīyasyādyaṃ mṛtyuṃcaturthasyādyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ cagacchati tasmādidaṃ sāma yatra kutracinnācaṣṭe yadidātumapekṣate putrāya śuśrūṣave dāsyatyanyasmaiśiṣyāya vā ceti || 4||

स होवाच प्रजापतिः क्षीरोदार्णवशायिनं नृकेसरिविग्रहंयोगिध्येयं परं पदं साम जानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वंच गच्छति वीरं प्रथमस्याद्यार्धान्त्यं तं सद्वितीयस्याद्यार्धान्त्यं हं भी तृतीयस्याद्यार्धान्त्यंमृत्युं चतुर्थस्याद्यार्धान्त्यं साम तु जानीयाद्यो जानीतेसोऽमृतत्वं च गच्छति तस्मादिदं साम येनकेनचिदाचार्यमुखेन यो जानीते स तेनैव शरीरेणसंसारान्मुच्यते मोचयति मुमुक्षुर्भवति जपात्तेनैव शरीरेणदेवतादर्शनं करोति तस्मादिदमेव मुख्यद्वारं कलौनान्येषां भवति तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयाद्यो जानीतेसोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ५॥

sa hovāca prajāpatiḥ kṣīrodārṇavaśāyinaṃ nṛkesarivigrahaṃyogidhyeyaṃ paraṃ padaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃca gacchati vīraṃ prathamasyādyārdhāntyaṃ taṃ sadvitīyasyādyārdhāntyaṃ haṃ bhī tṛtīyasyādyārdhāntyaṃmṛtyuṃ caturthasyādyārdhāntyaṃ sāma tu jānīyādyo jānīteso'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāma yenakenacidācāryamukhena yo jānīte sa tenaiva śarīreṇasaṃsārānmucyate mocayati mumukṣurbhavati japāttenaiva śarīreṇadevatādarśanaṃ karoti tasmādidameva mukhyadvāraṃ kalaunānyeṣāṃ bhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīteso'mṛtatvaṃ ca gacchati || 5||

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ।ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं शङ्करं नीललोहितम् ॥उमापतिः पशुपतिः पिनाकी ह्यमितद्युतिः ।ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानांब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्यो वै यजुर्वेदवाच्यस्तंसाम जानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतिमहाप्रथमान्तार्धस्याद्यन्तवतो द्वितीयान्तार्धस्याद्यंषणं तृतीयान्तार्धस्याद्यं नामा चतुर्थान्तार्धस्याद्यंसाम जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति तस्मादिदं सामसच्चिदानन्दमयं परं ब्रह्म तमेववंविद्वानमृतइह भवति तस्मादिदं साङ्गं साम जानीयाद्यो जानीतेसोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ६॥

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam |ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ śaṅkaraṃ nīlalohitam ||umāpatiḥ paśupatiḥ pinākī hyamitadyutiḥ |īśānaḥ sarvavidyānāmīśvaraḥ sarvabhūtānāṃbrahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatiryo vai yajurvedavācyastaṃsāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchatimahāprathamāntārdhasyādyantavato dvitīyāntārdhasyādyaṃṣaṇaṃ tṛtīyāntārdhasyādyaṃ nāmā caturthāntārdhasyādyaṃsāma jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāmasaccidānandamayaṃ paraṃ brahma tamevavaṃvidvānamṛtaiha bhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīteso'mṛtatvaṃ ca gacchati || 6||

विश्वसृज एतेन वै विश्वमिदमसृजन्त यद्विश्वमसृजन्ततस्माद्विश्वसृजो विश्वमेनाननु प्रजायते ब्रह्मणःसलोकतां सार्ष्टितां सायुज्यं यान्ति तस्मादिदंसाङ्गं साम जानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छतिविष्णुं प्रथमान्त्यं मुखं द्वितीयान्त्यं भद्रंतृतीयान्त्यं म्यहं चतुर्थ्यान्तं साम जानीयाद्योवर् चतुर्थस्यान्तंजानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति स्त्रीपुंसयोर्वा इहैवस्थातुमपेक्षते तस्मै सर्वैश्वैर्यं ददाति यत्र कुत्रापिम्रियते देहान्ते देवः परमं ब्रह्म तारकं व्याचष्टेयेनासावमृतीभूत्वा सोऽमृतत्वं च गच्छतितस्मादिदं साम मध्यगं जपति तस्मादिदं सामाङ्गंप्रजापतिस्तस्मादिदं सामाङ्गं प्रजापतिर्य एवं वेदेतिमहोपनिषत् । य एतां महोपनिषदं वेद सकृतपुरश्चरणो महाविष्णुर्भवति महाविष्णुर्भवति ॥ ७॥

viśvasṛja etena vai viśvamidamasṛjanta yadviśvamasṛjantatasmādviśvasṛjo viśvamenānanu prajāyate brahmaṇaḥsalokatāṃ sārṣṭitāṃ sāyujyaṃ yānti tasmādidaṃsāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchativiṣṇuṃ prathamāntyaṃ mukhaṃ dvitīyāntyaṃ bhadraṃtṛtīyāntyaṃ myahaṃ caturthyāntaṃ sāma jānīyādyovar caturthasyāntaṃjānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati strīpuṃsayorvā ihaivasthātumapekṣate tasmai sarvaiśvairyaṃ dadāti yatra kutrāpimriyate dehānte devaḥ paramaṃ brahma tārakaṃ vyācaṣṭeyenāsāvamṛtībhūtvā so'mṛtatvaṃ ca gacchatitasmādidaṃ sāma madhyagaṃ japati tasmādidaṃ sāmāṅgaṃprajāpatistasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatirya evaṃ vedetimahopaniṣat | ya etāṃ mahopaniṣadaṃ veda sakṛtapuraścaraṇo mahāviṣṇurbhavati mahāviṣṇurbhavati || 7||

इति प्रथमोपनिषत् ॥ १॥

iti prathamopaniṣat || 1||

देवा ह वै मृत्योः पाप्मभ्यः संसाराच्च बिभीयुस्तेप्रजापतिमुपाधावंस्तेभ्य एतं मन्त्रराजंनारसिंहमानुष्टुभं प्रायच्छत्तेन वै ते मृत्युमजयन्पाप्मानं चातरन्संसारं चातरंस्तस्माद्यो मृत्योःपाप्मभ्यः संसाराच्च बिभीयात्स एतं मन्त्रराजंनारसिंहमानुष्टुभं प्रतिगृह्णीयात्स मृत्युं तरतिस पाप्मानं तरति स संसारं तरति तस्य ह वै प्रणवस्यया पूर्वा मात्रा पृथिव्यकारः स ऋग्भिरृग्वेदो ब्रह्मावसवो गायत्री गार्हपत्यः सा साम्नः प्रथमः पादो भवतिद्वितीयान्तरिक्षं स उकारः स यजुर्भिर्यजुर्वेदो विष्णुरुद्रास्त्रिष्टुब्दक्षिणाग्निः सा साम्नो द्वितीयः पादो भवतितृतीया द्यौः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्राआदित्या जगत्याहवनीयः सा साम्नस्तृतीयः पादो भवतियावसानेऽस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा स सोमलोक ओङ्कारःसोऽथर्वणैर्मन्त्रैरथर्ववेदः संवर्तकोऽग्निर्मरुतोविराडेकर्षिर्भास्वती स्मृता सा साम्नश्चतुर्थःपादो भवति ॥ १॥

devā ha vai mṛtyoḥ pāpmabhyaḥ saṃsārācca bibhīyusteprajāpatimupādhāvaṃstebhya etaṃ mantrarājaṃnārasiṃhamānuṣṭubhaṃ prāyacchattena vai te mṛtyumajayanpāpmānaṃ cātaransaṃsāraṃ cātaraṃstasmādyo mṛtyoḥpāpmabhyaḥ saṃsārācca bibhīyātsa etaṃ mantrarājaṃnārasiṃhamānuṣṭubhaṃ pratigṛhṇīyātsa mṛtyuṃ taratisa pāpmānaṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati tasya ha vai praṇavasyayā pūrvā mātrā pṛthivyakāraḥ sa ṛgbhirṛgvedo brahmāvasavo gāyatrī gārhapatyaḥ sā sāmnaḥ prathamaḥ pādo bhavatidvitīyāntarikṣaṃ sa ukāraḥ sa yajurbhiryajurvedo viṣṇurudrāstriṣṭubdakṣiṇāgniḥ sā sāmno dvitīyaḥ pādo bhavatitṛtīyā dyauḥ sa makāraḥ sa sāmabhiḥ sāmavedo rudrāādityā jagatyāhavanīyaḥ sā sāmnastṛtīyaḥ pādo bhavatiyāvasāne'sya caturthyardhamātrā sa somaloka oṅkāraḥso'tharvaṇairmantrairatharvavedaḥ saṃvartako'gnirmarutovirāḍekarṣirbhāsvatī smṛtā sā sāmnaścaturthaḥpādo bhavati || 1||

अष्टाक्षरः प्रथमः पादो भवत्यष्टाक्षरास्त्रयःपादा भवन्त्येवं द्वात्रिंशदक्षराणि सम्पद्यन्तेद्वात्रिंशदक्षरा वा अनुष्टुब्भवत्यनुष्टुभासर्वमिदं सृष्टमनुष्टुभा सर्वमुपसंहृतंतस्य हैतस्य पञ्चाङ्गानि भवन्ति चत्वारःपादाश्चत्वार्यङ्गानि भवन्ति सप्रणवं सर्वंपञ्चमं भवति हृदयाय नमः शिरसे स्वाहाशिखायै वषट् कवचाय हुं अस्त्राय फडितिप्रथमं प्रथमेन संयुज्यते द्वितीयं द्वितीयेनतृतीयं तृतीयेन चतुर्थं चतुर्थेन पञ्चमंपञ्चमेन व्यतिषजति व्यतिषिक्ता वा इमेलोकास्तस्माद्व्यतिषिक्तान्यङ्गानि भवन्तिओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्मात्प्रत्यक्षरमुभयतओङ्कारो भवति अक्षराणां न्यासमुपदिशन्तिब्रह्मवादिनः ॥ २॥

aṣṭākṣaraḥ prathamaḥ pādo bhavatyaṣṭākṣarāstrayaḥpādā bhavantyevaṃ dvātriṃśadakṣarāṇi sampadyantedvātriṃśadakṣarā vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhāsarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhā sarvamupasaṃhṛtaṃtasya haitasya pañcāṅgāni bhavanti catvāraḥpādāścatvāryaṅgāni bhavanti sapraṇavaṃ sarvaṃpañcamaṃ bhavati hṛdayāya namaḥ śirase svāhāśikhāyai vaṣaṭ kavacāya huṃ astrāya phaḍitiprathamaṃ prathamena saṃyujyate dvitīyaṃ dvitīyenatṛtīyaṃ tṛtīyena caturthaṃ caturthena pañcamaṃpañcamena vyatiṣajati vyatiṣiktā vā imelokāstasmādvyatiṣiktānyaṅgāni bhavantiomityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasmātpratyakṣaramubhayataoṅkāro bhavati akṣarāṇāṃ nyāsamupadiśantibrahmavādinaḥ || 2||

तस्य ह वा उग्रं प्रथमं स्थानं जानीयाद्योजानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति वीरं द्वितीयं स्थानंमहाविष्णुं तृतीयं स्थानं ज्वलन्तं चतुर्थंस्थानं सर्वतोमुखं पञ्चमं स्थानं नृसिंहंषष्ठं स्थानं भीषणं सप्तमं स्थानंभद्रमष्टमं स्थानं मृत्युमृत्युं नवमं स्थानंनमामि दशमं स्थानमहमेकादशं स्थानंजानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति एकादशपदावा अनुष्टुब्भवत्यनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टमनुष्टुभासर्वमिदमुपसंहृतं तस्मात्सर्वानुष्टुभं जानीयाद्योजानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ ३॥

tasya ha vā ugraṃ prathamaṃ sthānaṃ jānīyādyojānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati vīraṃ dvitīyaṃ sthānaṃmahāviṣṇuṃ tṛtīyaṃ sthānaṃ jvalantaṃ caturthaṃsthānaṃ sarvatomukhaṃ pañcamaṃ sthānaṃ nṛsiṃhaṃṣaṣṭhaṃ sthānaṃ bhīṣaṇaṃ saptamaṃ sthānaṃbhadramaṣṭamaṃ sthānaṃ mṛtyumṛtyuṃ navamaṃ sthānaṃnamāmi daśamaṃ sthānamahamekādaśaṃ sthānaṃjānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati ekādaśapadāvā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhā sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhāsarvamidamupasaṃhṛtaṃ tasmātsarvānuṣṭubhaṃ jānīyādyojānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 3||

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नथ कस्मादुच्यतउग्रमिति स होवाच प्रजापतिर्यस्मात्स्वमहिम्नासर्वा+ल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणिभूतान्युद्वृह्णात्यजस्रं सृजति विसृजतिविवासयत्त्युद्ग्राह्यत उद्गृह्यते स्तुहि श्रुतं गर्तसदंयुवानं मृगं न भीममुपहन्तुमुग्रंमृडाजरित्रे रुद्रस्तवानो अन्यन्ते अस्मन्निवपन्तु सेनाःवर् सिंहस्तवानोतस्मादुच्यत उग्रमिति ॥अथ कस्मादुच्यते वीरमिति यस्मात्स्वमहिम्नासर्वा+ल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणिभूतानि विरमति विरामयत्यजस्रं सृजति विसृजति वासयतियतो वीरः कर्मण्यः सुदृक्षो युक्तग्रावा जायतेदेवकामस्तस्मादुच्यते वीरमिति ॥अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुमिति यस्मात्स्वमहिम्नासर्वा+ल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणिभूतानि व्याप्नोति व्यापयति स्नेहो यथापललपिण्डं शान्तमूलमोतं प्रोतमनुव्यासंवरिअतिओन् पललपिण्डमोतप्रोतमनुप्राप्तंव्यतिषिक्तो व्यापयतेयस्मान्न जातः परो अन्यो अस्ति य आविवेश भुवनानि विश्वाप्रजापतिः प्रजया संविदानः त्रीणि ज्योतींषि सचतेसषोडशीं तस्मादुच्यते महाविष्णुमिति ॥वर् षोडशीति ।अथ कस्मादुच्यते ज्वलन्तमिति यस्मात्स्वमहिम्नासर्वाॅंल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणिस्वतेजसा ज्वलति ज्वालयति ज्वाल्यते ज्वालयते सविता प्रसवितादीप्तो दीपयन्दीप्यमानः ज्वलं ज्वलितातपन्वितपन्त्संतपन्रोचनोरोचमानः शोभनः शोभमानः कल्याणस्तस्मादुच्यतेज्वलन्तमिति ॥अथ कस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति यस्मात्स्वमहिम्नासर्वा+ल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानिस्वयमनिन्द्रियोऽपि सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणोतिसर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते सर्वगः सर्वगतस्तिष्ठति ।एकः पुरस्ताद्य इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः ।यमप्येति भुवनं साम्पराये नमामि तमहंसर्वतोमुखमिति तस्मादुच्यते सर्वतोमुखमिति ॥अथ कस्मादुच्यते नृसिंहमिति यस्मात्सर्वेषां भूतानांना वीर्यतमः श्रेष्ठतमश्च सिंहो वीर्यतमःश्रेष्ठतमश्च । तस्मान्नृसिंह आसीत्परमेश्वरोजगद्धितं वा एतद्रूपं यदक्षरं भवति प्रतद्विष्णुस्तवतेवरिअतिओन् प्रतद्विष्णुः स्तवतेवीर्याय मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषुत्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा तस्मादुच्यतेनृसिंहमिति ॥अथ कस्मादुच्यते भीषणमिति यस्माद्भीषणंयस्य रूपं दृष्ट्वा सर्वे लोकाः सर्वे देवाःसर्वाणि भूतानि भीत्या पलायन्ते स्वयं यतः कुतश्चन बिभेति भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यःभीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमइति तस्मादुच्यते भीषणमिति ॥अथ कस्मादुच्यते भद्रमिति यस्मात्स्वयं भद्रो भूत्वासर्वदा भद्रं ददाति रोचनो रोचमानः शोभनःशोभमानः कल्याणः । भद्रं कर्णेभिः शृणुयामदेवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राःस्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा+सस्तनूभिर्व्यशेम देवहितंयदायुः तस्मादुच्यते भद्रमिति ॥अथ कस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति यस्मात्स्वमहिम्नास्वभक्तानां स्मृत एव मृत्युमपमृत्युं च मारयति ।य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्यदेवाः यस्य छायामृतं यो मृत्युमृत्युः कस्मैदेवाय हविषा विधेम तस्मादुच्यते मृत्युमृत्युमिति ॥अथ कस्मादुच्यते नमामीति यस्माद्यं सर्वे देवा नमन्तिमुमुक्षवो ब्रह्मवादिनश्च । प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रंवदत्युक्थ्यंवरिअतिओन् वदत्युक्थंयस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसिचक्रिरे तस्मादुच्यते नमामीति ॥अथ कस्मादुच्यतेऽहमिति । अहमस्मि प्रथमजा ऋतास्यपूर्वं देवेभ्यो अमृतस्य नाभिः । वरिअतिओन् नाभायियो मा ददाति स इदेवमावाः अहमन्नमन्नमदन्तमद्मि अहं विश्वंवरिअतिओन् अहमन्नमन्नमदन्तमाद्यिभुवनमभ्यभवां सुवर्णज्योतिर्य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ ४॥

devā ha vai prajāpatimabruvannatha kasmāducyataugramiti sa hovāca prajāpatiryasmātsvamahimnāsarvā+llokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇibhūtānyudvṛhṇātyajasraṃ sṛjati visṛjativivāsayattyudgrāhyata udgṛhyate stuhi śrutaṃ gartasadaṃyuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmamupahantumugraṃmṛḍājaritre rudrastavāno anyante asmannivapantu senāḥvar siṃhastavānotasmāducyata ugramiti ||atha kasmāducyate vīramiti yasmātsvamahimnāsarvā+llokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇibhūtāni viramati virāmayatyajasraṃ sṛjati visṛjati vāsayatiyato vīraḥ karmaṇyaḥ sudṛkṣo yuktagrāvā jāyatedevakāmastasmāducyate vīramiti ||atha kasmāducyate mahāviṣṇumiti yasmātsvamahimnāsarvā+llokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇibhūtāni vyāpnoti vyāpayati sneho yathāpalalapiṇḍaṃ śāntamūlamotaṃ protamanuvyāsaṃvariation palalapiṇḍamotaprotamanuprāptaṃvyatiṣikto vyāpayateyasmānna jātaḥ paro anyo asti ya āviveśa bhuvanāni viśvāprajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ trīṇi jyotīṃṣi sacatesaṣoḍaśīṃ tasmāducyate mahāviṣṇumiti ||var ṣoḍaśīti |atha kasmāducyate jvalantamiti yasmātsvamahimnāsarvāeṃllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇisvatejasā jvalati jvālayati jvālyate jvālayate savitā prasavitādīpto dīpayandīpyamānaḥ jvalaṃ jvalitātapanvitapantsaṃtapanrocanorocamānaḥ śobhanaḥ śobhamānaḥ kalyāṇastasmāducyatejvalantamiti ||atha kasmāducyate sarvatomukhamiti yasmātsvamahimnāsarvā+llokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtānisvayamanindriyo'pi sarvataḥ paśyati sarvataḥ śṛṇotisarvato gacchati sarvata ādatte sarvagaḥ sarvagatastiṣṭhati |ekaḥ purastādya idaṃ babhūva yato babhūva bhuvanasya gopāḥ |yamapyeti bhuvanaṃ sāmparāye namāmi tamahaṃsarvatomukhamiti tasmāducyate sarvatomukhamiti ||atha kasmāducyate nṛsiṃhamiti yasmātsarveṣāṃ bhūtānāṃnā vīryatamaḥ śreṣṭhatamaśca siṃho vīryatamaḥśreṣṭhatamaśca | tasmānnṛsiṃha āsītparameśvarojagaddhitaṃ vā etadrūpaṃ yadakṣaraṃ bhavati pratadviṣṇustavatevariation pratadviṣṇuḥ stavatevīryāya mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ | yasyoruṣutriṣu vikramaṇeṣvadhikṣiyanti bhuvanāni viśvā tasmāducyatenṛsiṃhamiti ||atha kasmāducyate bhīṣaṇamiti yasmādbhīṣaṇaṃyasya rūpaṃ dṛṣṭvā sarve lokāḥ sarve devāḥsarvāṇi bhūtāni bhītyā palāyante svayaṃ yataḥ kutaścana bibheti bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥbhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcamaiti tasmāducyate bhīṣaṇamiti ||atha kasmāducyate bhadramiti yasmātsvayaṃ bhadro bhūtvāsarvadā bhadraṃ dadāti rocano rocamānaḥ śobhanaḥśobhamānaḥ kalyāṇaḥ | bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāmadevāḥ bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥsthirairaṅgaistuṣṭuvā+sastanūbhirvyaśema devahitaṃyadāyuḥ tasmāducyate bhadramiti ||atha kasmāducyate mṛtyumṛtyumiti yasmātsvamahimnāsvabhaktānāṃ smṛta eva mṛtyumapamṛtyuṃ ca mārayati |ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasyadevāḥ yasya chāyāmṛtaṃ yo mṛtyumṛtyuḥ kasmaidevāya haviṣā vidhema tasmāducyate mṛtyumṛtyumiti ||atha kasmāducyate namāmīti yasmādyaṃ sarve devā namantimumukṣavo brahmavādinaśca | pra nūnaṃ brahmaṇaspatirmantraṃvadatyukthyaṃvariation vadatyukthaṃyasminnindro varuṇo mitro aryamā devā okāṃsicakrire tasmāducyate namāmīti ||atha kasmāducyate'hamiti | ahamasmi prathamajā ṛtāsyapūrvaṃ devebhyo amṛtasya nābhiḥ | variation nābhāyiyo mā dadāti sa idevamāvāḥ ahamannamannamadantamadmi ahaṃ viśvaṃvariation ahamannamannamadantamādyibhuvanamabhyabhavāṃ suvarṇajyotirya evaṃ vedeti mahopaniṣat || 4||

इति द्वितीयोपनिषत् ॥ २॥

iti dvitīyopaniṣat || 2||

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नानुष्टुभस्यमन्त्रराजस्य नारसिंहस्य शक्तिं बीजं नोब्रूहि भगवन्निति स होवाच प्रजापतिर्माया वाएषा नारसिंही सर्वमिदं सृजति सर्वमिदं रक्षतिसर्वमिदं संहरति तस्मान्मायामेतां शक्तिंविद्याद्य एतां मायां शक्तिं वेद स पाप्मानंतरति स मृत्युं तरति स संसारं तरति सोऽमृतत्वंच गच्छति महतीं श्रियमश्नुते मीमांसन्तेब्रह्मवादिनो ह्रस्वा दीर्घा प्लुता चेति ॥यदि ह्रस्वा भवति सर्वं पाप्मानं दहत्यमृतत्वंच गच्छति यदि दीर्घा भवति महतींश्रियमाप्नोत्यमृतत्वं च गच्छति यदि प्लुता भवतिज्ञानवान्भवत्यमृतत्वं च गच्छति तदेतदृषिणोक्तंनिदर्शनं स ईं पाहि य ऋजीषी तरुत्रः श्रियंलक्ष्मीमौपलामम्बिकां गां षष्ठीं चयामिन्द्रसेनेत्युदाहुः तां विद्यां ब्रह्मयोनिंसरूपामिहायुषे शरणमहं प्रपद्ये सर्वेषां वावरिअतिओन् सरूपां तामिहायुषेएतद्भूतानामाकाशः परायणं सर्वाणि ह वा इमानिभूतान्याकाशादेव जायन्त आकाशादेव जातानिजीवन्त्याकाशं प्रयत्यभिसंविशन्ति तस्मादाकाशंबीजं विद्यात्तदेव ज्यायस्तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनंहंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोतावेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ॥नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जागोजा ऋतजा अद्रिजाऋतं बृहत् ॥य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥इति तृतीयोपनिषत् ॥ ३॥

devā ha vai prajāpatimabruvannānuṣṭubhasyamantrarājasya nārasiṃhasya śaktiṃ bījaṃ nobrūhi bhagavanniti sa hovāca prajāpatirmāyā vāeṣā nārasiṃhī sarvamidaṃ sṛjati sarvamidaṃ rakṣatisarvamidaṃ saṃharati tasmānmāyāmetāṃ śaktiṃvidyādya etāṃ māyāṃ śaktiṃ veda sa pāpmānaṃtarati sa mṛtyuṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati so'mṛtatvaṃca gacchati mahatīṃ śriyamaśnute mīmāṃsantebrahmavādino hrasvā dīrghā plutā ceti ||yadi hrasvā bhavati sarvaṃ pāpmānaṃ dahatyamṛtatvaṃca gacchati yadi dīrghā bhavati mahatīṃśriyamāpnotyamṛtatvaṃ ca gacchati yadi plutā bhavatijñānavānbhavatyamṛtatvaṃ ca gacchati tadetadṛṣiṇoktaṃnidarśanaṃ sa īṃ pāhi ya ṛjīṣī tarutraḥ śriyaṃlakṣmīmaupalāmambikāṃ gāṃ ṣaṣṭhīṃ cayāmindrasenetyudāhuḥ tāṃ vidyāṃ brahmayoniṃsarūpāmihāyuṣe śaraṇamahaṃ prapadye sarveṣāṃ vāvariation sarūpāṃ tāmihāyuṣeetadbhūtānāmākāśaḥ parāyaṇaṃ sarvāṇi ha vā imānibhūtānyākāśādeva jāyanta ākāśādeva jātānijīvantyākāśaṃ prayatyabhisaṃviśanti tasmādākāśaṃbījaṃ vidyāttadeva jyāyastadetadṛṣiṇoktaṃ nidarśanaṃhaṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotāvediṣadatithirduroṇasat ||nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjāgojā ṛtajā adrijāṛtaṃ bṛhat ||ya evaṃ vedeti mahopaniṣat ||iti tṛtīyopaniṣat || 3||

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्ननुष्टुभस्यमन्त्रराजस्य नारसिंहस्याङ्गमन्त्रान्नोब्रूहि भगव इति स होवाच प्रजापतिः प्रणवंसावित्रीं यजुर्लक्ष्मीं नृसिंहगायत्रीमित्यङ्गानिजानीयाद्यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति ॥ १॥

devā ha vai prajāpatimabruvannanuṣṭubhasyamantrarājasya nārasiṃhasyāṅgamantrānnobrūhi bhagava iti sa hovāca prajāpatiḥ praṇavaṃsāvitrīṃ yajurlakṣmīṃ nṛsiṃhagāyatrīmityaṅgānijānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 1||

ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानंभूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एवयच्चान्यत्त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव सर्वंह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्माचतुष्पाज्जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्गएकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरःप्रथमः पादः । स्वप्नस्थानेऽन्तप्रज्ञःसप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसोद्वितीयः पादः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामंकामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तंसुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एकानन्दमयोह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयो पादः ।एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येषयोनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानांनान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञंन प्रज्ञं नाप्रज्ञं न प्रज्ञानघनमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमैकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तंशिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ २॥

omityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃbhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi sarvamoṅkāra evayaccānyattrikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva sarvaṃhyetadbrahmāyamātmā brahma so'yamātmācatuṣpājjāgaritasthāno bahiḥprajñaḥ saptāṅgaekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhugvaiśvānaraḥprathamaḥ pādaḥ | svapnasthāne'ntaprajñaḥsaptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ praviviktabhuktaijasodvitīyaḥ pādaḥ | yatra supto na kañcana kāmaṃkāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptaṃsuṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana ekānandamayohyānandabhuk cetomukhaḥ prājñastṛtīyo pādaḥ |eṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmyeṣayoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānāṃnāntaḥprajñaṃ na bahiḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃna prajñaṃ nāprajñaṃ na prajñānaghanamadṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśyamaikātmyapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃ śāntaṃśivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ || 2||

अथ सावित्री गायत्र्या यजुषा प्रोक्ता तयासर्वमिदं व्याप्तं घृणिरिति द्वे अक्षरे सूर्यइति त्रीणि एतद्वै सावित्रस्याष्टाक्षरं पदंश्रियाभिषिक्तं य एवं वेद श्रिया हैवाभिषिच्यते ।तदेतदृचाभ्युक्तं ऋचो अक्षरे परमेव्योमन्यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेदकिमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासतइति न ह वा एतस्यर्चा न यजुषा न साम्नार्थोऽस्तियः सावित्रीं वेदेति । ॐ भूर्लक्ष्मीर्भुवर्लक्ष्मीःस्वर्लक्ष्मीः कालकर्णी तन्नो महालक्ष्मीःप्रचोदयात् इत्येषा वै महालक्ष्मीर्यजुर्गायत्रीचतुर्विंशत्यक्षरा भवति । गायत्री वा इदं सर्वंयदिदं किञ्च तस्माद्य एतां महालक्ष्मींयाजुषीं वेद महतीं श्रियमश्नुते ।ॐ नृसिंहाय विद्महे वज्रनखाय धीमहि ।तन्नः सिंहः प्रचोदयात् इत्येषा वै नृसिंहगायत्रीदेवानां वेदानां निदानं भवति य एवं वेदनिदानवान्भवति ॥ ३॥

atha sāvitrī gāyatryā yajuṣā proktā tayāsarvamidaṃ vyāptaṃ ghṛṇiriti dve akṣare sūryaiti trīṇi etadvai sāvitrasyāṣṭākṣaraṃ padaṃśriyābhiṣiktaṃ ya evaṃ veda śriyā haivābhiṣicyate |tadetadṛcābhyuktaṃ ṛco akṣare paramevyomanyasmindevā adhiviśve niṣeduḥ | yastanna vedakimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsataiti na ha vā etasyarcā na yajuṣā na sāmnārtho'stiyaḥ sāvitrīṃ vedeti | oṃ bhūrlakṣmīrbhuvarlakṣmīḥsvarlakṣmīḥ kālakarṇī tanno mahālakṣmīḥpracodayāt ityeṣā vai mahālakṣmīryajurgāyatrīcaturviṃśatyakṣarā bhavati | gāyatrī vā idaṃ sarvaṃyadidaṃ kiñca tasmādya etāṃ mahālakṣmīṃyājuṣīṃ veda mahatīṃ śriyamaśnute |oṃ nṛsiṃhāya vidmahe vajranakhāya dhīmahi |tannaḥ siṃhaḥ pracodayāt ityeṣā vai nṛsiṃhagāyatrīdevānāṃ vedānāṃ nidānaṃ bhavati ya evaṃ vedanidānavānbhavati || 3||

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नथ कैर्मन्त्रैःस्तुतो देवः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयतितन्नो ब्रूहि भगवन्निति स होवाच प्रजापतिः ।ॐ यो ह वै नृसिंहो देवो भगवान्यश्चब्रह्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ १॥

devā ha vai prajāpatimabruvannatha kairmantraiḥstuto devaḥ prīto bhavati svātmānaṃ darśayatitanno brūhi bhagavanniti sa hovāca prajāpatiḥ |oṃ yo ha vai nṛsiṃho devo bhagavānyaścabrahmā bhūrbhuvaḥ svastasmai vai namo namaḥ || 1||

[यथा प्रथममन्त्रोक्तावाद्यन्तौ तथासर्वमन्त्रेषु द्रष्टव्यौ]॥ यश्च विष्णुः ॥ २॥

[yathā prathamamantroktāvādyantau tathāsarvamantreṣu draṣṭavyau]|| yaśca viṣṇuḥ || 2||

यश्च महेश्वरः ॥ ३॥ यश्च पुरुषः ॥ ४॥

yaśca maheśvaraḥ || 3|| yaśca puruṣaḥ || 4||

यश्चेश्वरः ॥ ५॥ या सरस्वती ॥ ६॥ या श्रीः ॥ ७॥

yaśceśvaraḥ || 5|| yā sarasvatī || 6|| yā śrīḥ || 7||

या गौरी ॥ ८॥ या प्रकृतिः ॥ ९॥ या विद्या ॥ १०॥

yā gaurī || 8|| yā prakṛtiḥ || 9|| yā vidyā || 10||

यश्चोङ्कारः ॥ ११॥ याश्चतस्रोऽर्धमात्राः ॥ १२॥

yaścoṅkāraḥ || 11|| yāścatasro'rdhamātrāḥ || 12||

ये वेदाः साङ्गाः सशाखाः सेतिहासाः ॥ १३॥

ye vedāḥ sāṅgāḥ saśākhāḥ setihāsāḥ || 13||

ये च पञ्चाग्नयः ॥ १४॥ याः सप्त महाव्याहृतयः ॥ १५॥

ye ca pañcāgnayaḥ || 14|| yāḥ sapta mahāvyāhṛtayaḥ || 15||

ये चाष्टौ लोकपालाः ॥ १६॥ ये चाष्टौ वसवः ॥ १७॥

ye cāṣṭau lokapālāḥ || 16|| ye cāṣṭau vasavaḥ || 17||

ये चैकादश रुद्राः ॥ १८॥ ये च द्वादशादित्याः ॥ १९॥

ye caikādaśa rudrāḥ || 18|| ye ca dvādaśādityāḥ || 19||

ये चाष्टौ ग्रहाः ॥ २०॥ यानि च पञ्चमहाभूतानि ॥ २१॥

ye cāṣṭau grahāḥ || 20|| yāni ca pañcamahābhūtāni || 21||

यश्च कालः ॥ २२॥ यश्च मनुः ॥ २३॥ यश्च मृत्युः ॥ २४॥

yaśca kālaḥ || 22|| yaśca manuḥ || 23|| yaśca mṛtyuḥ || 24||

यश्च यमः ॥ २५॥ यश्चान्तकः ॥ २६॥ यश्च प्राणः ॥ २७॥

yaśca yamaḥ || 25|| yaścāntakaḥ || 26|| yaśca prāṇaḥ || 27||

यश्च सूर्यः ॥ २८॥ यश्च सोमः ॥ २९॥

yaśca sūryaḥ || 28|| yaśca somaḥ || 29||

यश्च विराट् पुरुषः ॥ ३०॥ यश्च जीवः ॥ ३१॥

yaśca virāṭ puruṣaḥ || 30|| yaśca jīvaḥ || 31||

यच्च सर्वम् ॥ ३२॥ इति द्वात्रिंशत् इति

yacca sarvam || 32|| iti dvātriṃśat iti

तान्प्रजापतिरब्रवीदेतैर्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तुवध्वम् ।ततो देवः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयति तस्माद्यएतैर्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तौति स देवं पश्यति सोऽमृतत्वंच गच्छति य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥इति चतुर्थ्युपनिषत् ॥ ४॥

tānprajāpatirabravīdetairmantrairnityaṃ devaṃ stuvadhvam |tato devaḥ prīto bhavati svātmānaṃ darśayati tasmādyaetairmantrairnityaṃ devaṃ stauti sa devaṃ paśyati so'mṛtatvaṃca gacchati ya evaṃ vedeti mahopaniṣat ||iti caturthyupaniṣat || 4||

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नानुष्टुभस्यमन्त्रराजस्य नारसिंहस्य महाचक्रं नामचक्रं नो ब्रूहि भगव इति सार्वकामिकं मोक्षद्वारंयद्योगिन उपदिशन्ति स होवाच प्रजापतिः षडक्षरंवा एतत्सुदर्शनं महाचक्रं तस्मात्षडरंभवति षट्पत्रं चक्रं भवति षड्वा ऋतव ऋतुभिःसम्मितं भवति मध्ये नाभिर्भवति नाभ्यां वा एते अराःप्रतिष्ठिता मायया एतत्सर्वं वेष्टितं भवतिनात्मानं माया स्पृशति तस्मान्मायया बहिर्वेष्टितंभवति । अथाष्टारमष्टपत्रं चक्रं भवत्यष्टाक्षरावै गायत्री गायत्र्या सम्मितं भवति बहिर्माययावेष्टितं भवति क्षेत्रं क्षेत्रं वै मायैषा सम्पद्यते ।अथ द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्रं भवतिद्वादशाक्षरा वै जगती जगत्या सम्मितं भवतिबहिर्मायया वेष्टितं भवति । अथ षोडशारंषोडशपत्रं चक्रं भवति षोडशकलो वै पुरुषःपुरुष एवेदं सर्वं पुरुषेण सम्मितं भवतिमायया बहिर्वेष्टितंभवति । अथ द्वात्रिंशदरं द्वात्रिंशत्पत्रं चक्रंभवति द्वात्रिंशदक्षरा वा अनुष्टुब्भवत्यनुष्टुभासर्वमिदं भवति बहिर्मायया वेष्टितं भवत्यरैर्वाएतत्सुबद्धं भवति वेदा वा एते अराः पत्रैर्वाएतत्सर्वतः परिक्रामति छन्दांसि वै पत्राणि ॥ १॥

devā ha vai prajāpatimabruvannānuṣṭubhasyamantrarājasya nārasiṃhasya mahācakraṃ nāmacakraṃ no brūhi bhagava iti sārvakāmikaṃ mokṣadvāraṃyadyogina upadiśanti sa hovāca prajāpatiḥ ṣaḍakṣaraṃvā etatsudarśanaṃ mahācakraṃ tasmātṣaḍaraṃbhavati ṣaṭpatraṃ cakraṃ bhavati ṣaḍvā ṛtava ṛtubhiḥsammitaṃ bhavati madhye nābhirbhavati nābhyāṃ vā ete arāḥpratiṣṭhitā māyayā etatsarvaṃ veṣṭitaṃ bhavatinātmānaṃ māyā spṛśati tasmānmāyayā bahirveṣṭitaṃbhavati | athāṣṭāramaṣṭapatraṃ cakraṃ bhavatyaṣṭākṣarāvai gāyatrī gāyatryā sammitaṃ bhavati bahirmāyayāveṣṭitaṃ bhavati kṣetraṃ kṣetraṃ vai māyaiṣā sampadyate |atha dvādaśāraṃ dvādaśapatraṃ cakraṃ bhavatidvādaśākṣarā vai jagatī jagatyā sammitaṃ bhavatibahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavati | atha ṣoḍaśāraṃṣoḍaśapatraṃ cakraṃ bhavati ṣoḍaśakalo vai puruṣaḥpuruṣa evedaṃ sarvaṃ puruṣeṇa sammitaṃ bhavatimāyayā bahirveṣṭitaṃbhavati | atha dvātriṃśadaraṃ dvātriṃśatpatraṃ cakraṃbhavati dvātriṃśadakṣarā vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhāsarvamidaṃ bhavati bahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavatyarairvāetatsubaddhaṃ bhavati vedā vā ete arāḥ patrairvāetatsarvataḥ parikrāmati chandāṃsi vai patrāṇi || 1||

एतत्सुदर्शनं महाचक्रं तस्य मध्ये नाभ्यांतारकं यदक्षरं नारसिंहमेकाक्षरंतद्भवति षट्सु पत्रेषु षडक्षरं सुदर्शनंभवत्यष्टसु पत्रेष्वष्टाक्षरं नारायणंभवति द्वादशसु पत्रेषु द्वादशाक्षरं वासुदेवंभवति षोडशसु पत्रेषु मातृकाद्याः सबिन्दुकाःषोडश स्वरा भवन्ति द्वात्रिंशत्सु पत्रेषुद्वात्रिंशदक्षरं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभंभवति तद्वा एतत्सुदर्शनं नाम चक्रं सार्वकामिकंमोक्षद्वारमृङ्मयं यजुर्मयं साममयंब्रह्ममयममृतमयं भवति तस्य पुरस्ताद्वसवआसते रुद्रा दक्षिणत आदित्याः पश्चाद्विश्वेदेवाउत्तरतो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाभ्यां सूर्याचन्द्रमसौपार्श्वयोस्तदेतदृचाभ्युक्तम् । ऋचो अक्षरे परमेव्योमन्यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेदकिमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इतितदेतत्सुदर्शनं महाचक्रं बालो वा युवा वावेद स महान्भवति स गुरुः सर्वेषांमन्त्राणामुपदेष्टा भवत्यनुष्टुभा होमंकुर्यादनुष्टुभार्चनं कुर्यात्तदेतद्रक्षोघ्नंमृत्युतारकं गुरुणा लब्धं कण्ठे बाहौशिखायां वा बध्नीत सप्तद्वीपवती भूमिर्दक्षिणार्थंनावकल्पते तस्माच्छ्रद्धया यां काञ्चिद्गांदद्यात्स दक्षिणा भवति ॥ २॥

etatsudarśanaṃ mahācakraṃ tasya madhye nābhyāṃtārakaṃ yadakṣaraṃ nārasiṃhamekākṣaraṃtadbhavati ṣaṭsu patreṣu ṣaḍakṣaraṃ sudarśanaṃbhavatyaṣṭasu patreṣvaṣṭākṣaraṃ nārāyaṇaṃbhavati dvādaśasu patreṣu dvādaśākṣaraṃ vāsudevaṃbhavati ṣoḍaśasu patreṣu mātṛkādyāḥ sabindukāḥṣoḍaśa svarā bhavanti dvātriṃśatsu patreṣudvātriṃśadakṣaraṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃbhavati tadvā etatsudarśanaṃ nāma cakraṃ sārvakāmikaṃmokṣadvāramṛṅmayaṃ yajurmayaṃ sāmamayaṃbrahmamayamamṛtamayaṃ bhavati tasya purastādvasavaāsate rudrā dakṣiṇata ādityāḥ paścādviśvedevāuttarato brahmaviṣṇumaheśvarā nābhyāṃ sūryācandramasaupārśvayostadetadṛcābhyuktam | ṛco akṣare paramevyomanyasmindevā adhiviśve niṣeduḥ | yastanna vedakimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsata ititadetatsudarśanaṃ mahācakraṃ bālo vā yuvā vāveda sa mahānbhavati sa guruḥ sarveṣāṃmantrāṇāmupadeṣṭā bhavatyanuṣṭubhā homaṃkuryādanuṣṭubhārcanaṃ kuryāttadetadrakṣoghnaṃmṛtyutārakaṃ guruṇā labdhaṃ kaṇṭhe bāhauśikhāyāṃ vā badhnīta saptadvīpavatī bhūmirdakṣiṇārthaṃnāvakalpate tasmācchraddhayā yāṃ kāñcidgāṃdadyātsa dakṣiṇā bhavati || 2||

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नानुष्टुभस्यमन्त्रराजस्य नारसिंहस्य फलं नो ब्रूहिभगव इति स होवाच प्रजापतिर्य एतं मन्त्रराजंनारसिंहमानुष्टुभं नित्यमधीते सोऽग्निपूतोभवति स वायुपूतो भवति स आदित्यपूतो भवतिस सोमपूतो भवति स सत्यपूतो भवति स ब्रह्मपूतोभवति स विष्णुपूतो भवति स रुद्रपूतो भवतिस सर्वपूतो भवति स सर्वपूतो भवति ॥ ३॥

devā ha vai prajāpatimabruvannānuṣṭubhasyamantrarājasya nārasiṃhasya phalaṃ no brūhibhagava iti sa hovāca prajāpatirya etaṃ mantrarājaṃnārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte so'gnipūtobhavati sa vāyupūto bhavati sa ādityapūto bhavatisa somapūto bhavati sa satyapūto bhavati sa brahmapūtobhavati sa viṣṇupūto bhavati sa rudrapūto bhavatisa sarvapūto bhavati sa sarvapūto bhavati || 3||

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभंनित्यमधीते स मृत्युं तरति स पाप्मानं तरतिस भ्रूणहत्यां तरति स वीरहत्यां तरति स सर्वहत्यांतरति स संसारं तरति स सर्वं तरति स सर्वं तरति ॥ ४॥

ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃnityamadhīte sa mṛtyuṃ tarati sa pāpmānaṃ taratisa bhrūṇahatyāṃ tarati sa vīrahatyāṃ tarati sa sarvahatyāṃtarati sa saṃsāraṃ tarati sa sarvaṃ tarati sa sarvaṃ tarati || 4||

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभंनित्यमधीते सोऽग्निं स्तम्भयति स वायुं स्तम्भयतिस आदित्यं स्तम्भयति स स्तोमं स्तम्भयति स उदकंस्तम्भयति स सर्वान्देवान्स्तम्भयति ससर्वान्ग्रहान्स्तम्भयति स विषं स्तम्भयतिस विषं स्तम्भयति ॥ ५॥

ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃnityamadhīte so'gniṃ stambhayati sa vāyuṃ stambhayatisa ādityaṃ stambhayati sa stomaṃ stambhayati sa udakaṃstambhayati sa sarvāndevānstambhayati sasarvāngrahānstambhayati sa viṣaṃ stambhayatisa viṣaṃ stambhayati || 5||

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभंनित्यमधीते स देवानाकर्षयति स यक्षानाकर्षयतिस नागानाकर्षयति स ग्रहानाकर्षयति समनुष्यानाकर्षयति स सर्वानाकर्षयति ससर्वानाकर्षयति ॥ ६॥

ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃnityamadhīte sa devānākarṣayati sa yakṣānākarṣayatisa nāgānākarṣayati sa grahānākarṣayati samanuṣyānākarṣayati sa sarvānākarṣayati sasarvānākarṣayati || 6||

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभंनित्यमधीते स भूर्लोकं जयति स भुवर्लोकं जयतिस स्वर्लोकं जयति स महर्लोकं जयति स जनोलोकंजयति स तपोलोकं जयति स सत्यलोकं जयति ससर्वांल्लोकाञ्जयति स सर्वांल्लोकाञ्जयति ॥ ७॥

ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃnityamadhīte sa bhūrlokaṃ jayati sa bhuvarlokaṃ jayatisa svarlokaṃ jayati sa maharlokaṃ jayati sa janolokaṃjayati sa tapolokaṃ jayati sa satyalokaṃ jayati sasarvāṃllokāñjayati sa sarvāṃllokāñjayati || 7||

य एतं मन्त्रराजमानुष्टुभं नित्यमधीतेसोऽग्निष्टोमेन यजते स उक्थ्येन यजते स षोडशिनायजते स वाजपेयेन यजते सोऽतिरात्रेण यजतेसोऽप्तोर्यामेण यजते सोऽश्वमेधेन यजते स सर्वैःक्रतुभिर्यजते स सर्वैः क्रतुभिर्यजते ॥ ८॥

ya etaṃ mantrarājamānuṣṭubhaṃ nityamadhīteso'gniṣṭomena yajate sa ukthyena yajate sa ṣoḍaśināyajate sa vājapeyena yajate so'tirātreṇa yajateso'ptoryāmeṇa yajate so'śvamedhena yajate sa sarvaiḥkratubhiryajate sa sarvaiḥ kratubhiryajate || 8||

य एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभंनित्यमधीते स ऋचोऽधीते स यजूंष्यधीते ससामान्यधीते सोऽथर्वणमधीते सोऽङ्गिरसमधीतेस शाखा अधीते स पुराणान्यधीते स कल्पानधीतेस गाथामधीते स नाराशंसीरधीते स प्रणवमधीतेयः प्रणवमधीते स सर्वमधीते स सर्वमधीते ॥ ९॥

ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃnityamadhīte sa ṛco'dhīte sa yajūṃṣyadhīte sasāmānyadhīte so'tharvaṇamadhīte so'ṅgirasamadhītesa śākhā adhīte sa purāṇānyadhīte sa kalpānadhītesa gāthāmadhīte sa nārāśaṃsīradhīte sa praṇavamadhīteyaḥ praṇavamadhīte sa sarvamadhīte sa sarvamadhīte || 9||

अनुपनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन तत्सममुपनीतशतमेकमेकेनगृहस्थेन तत्समं गृहस्थशतमेकमेकेनवानप्रस्थेन तत्समं वानप्रस्थशतमेकमेकेनयतिना तत्समं यतीनां तु शतं पूर्णमेकमेकेनरुद्रजापकेन तत्समं रुद्रजापकशतमेकमेकेनअथर्वशिरःशिखाध्यापकेन तत्सममथर्वशिरःशिखाध्यापकशतमेकमेकेन तापनीयोपनिषदध्यापकेन तत्समं तापनीयोपनिषदध्यापकशतमेकमेकेन मन्त्रराजध्यापकेन तत्समं तद्वाएतत्परमं धाम मन्त्रराजाध्यापकस्य यत्र नसूर्यस्तपति यत्र न वायुर्वाति यत्र न चन्द्रमा भातियत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्निर्दहति यत्र नमृत्युः प्रविशति यत्र न दुःखं सदानन्दंपरमानन्दं शान्तं शाश्वतं सदाशिवंब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं परमं पदं यत्रगत्वा न निवर्तन्ते योगिनः ॥तदेतदृचाभ्युक्तम् ।तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः ।दिवीव चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसःसमिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् ।तदेतन्निष्कामस्य भवति तदेतन्निष्कामस्य भवतिय एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ १०॥

anupanītaśatamekamekenopanītena tatsamamupanītaśatamekamekenagṛhasthena tatsamaṃ gṛhasthaśatamekamekenavānaprasthena tatsamaṃ vānaprasthaśatamekamekenayatinā tatsamaṃ yatīnāṃ tu śataṃ pūrṇamekamekenarudrajāpakena tatsamaṃ rudrajāpakaśatamekamekenaatharvaśiraḥśikhādhyāpakena tatsamamatharvaśiraḥśikhādhyāpakaśatamekamekena tāpanīyopaniṣadadhyāpakena tatsamaṃ tāpanīyopaniṣadadhyāpakaśatamekamekena mantrarājadhyāpakena tatsamaṃ tadvāetatparamaṃ dhāma mantrarājādhyāpakasya yatra nasūryastapati yatra na vāyurvāti yatra na candramā bhātiyatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnirdahati yatra namṛtyuḥ praviśati yatra na duḥkhaṃ sadānandaṃparamānandaṃ śāntaṃ śāśvataṃ sadāśivaṃbrahmādivanditaṃ yogidhyeyaṃ paramaṃ padaṃ yatragatvā na nivartante yoginaḥ ||tadetadṛcābhyuktam |tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ |divīva cakṣurātatam | tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥsamindhate | viṣṇoryatparamaṃ padam |tadetanniṣkāmasya bhavati tadetanniṣkāmasya bhavatiya evaṃ vedeti mahopaniṣat || 10||

इति पञ्चमोपनिषत् ॥ ५॥

iti pañcamopaniṣat || 5||

इति नृसिंहपूर्वतापिन्युपनिषत् ॥॥ नृसिंहोत्तरतापिन्युपनिषत् ॥नृसिंहोत्तरतापिन्यां तुर्यतुर्यात्मकं महः ।परमाद्वैतसाम्राज्यं प्रत्यक्षमुपलभ्यते ॥ॐ देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्नणोरणीयांसमिममात्मानमोङ्कारं नो व्याचक्ष्वेतितथेत्योमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानंभूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एवयच्चान्यत्त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव सर्वंह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म तमेतमात्मानमोमितिब्रह्मणैकीकृत्य ब्रह्म चात्मानमोमित्येकीकृत्यतदेकमजरममृतमभयमोमित्यनुभूयतस्मिन्निदं सर्वं त्रिशरीरमारोप्य तन्मयं हितदेवेति संहरेदोमिति तं वा एतं त्रिशरीरमात्मानंत्रिशरीरं परं ब्रह्मानुसन्दध्यात्स्थूलत्वात्स्थूलभुक्त्वाच्च सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मभुक्त्वाच्चैक्यादानन्दभोगाच्च सोऽयमात्माचतुष्पाज्जागरितस्थानः स्थूलप्रज्ञः सप्ताङ्गएकोनविंशतिमुखः स्थूलभुक् चतुरात्मा विश्वोवैश्वानरः प्रथमः पादः ॥स्वप्नस्थानः सूक्ष्मप्रज्ञः सप्ताङ्गएकोनविंशतिमुखः सूक्ष्मभुक् चतुरात्मातैजसो हिरण्यगर्भो द्वितीयः पादः ॥यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते नकञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तंसुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघनएवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखश्चतुरात्माप्राज्ञ ईश्वरस्तृतीयः पादः ॥एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्यामेषयोनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानंत्रयमप्येतत्सुषुप्तं स्वप्नं मायामात्रंचिदेकरसो ह्ययमात्माथ तुरीयश्चतुरात्मातुरीयावसितत्वादेकैकस्योतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैस्त्रयमप्यत्रापिसुषुप्तं स्वप्नं मायामात्रंचिदेकरसो ह्ययमात्माथायमादेशो नस्थूलप्रज्ञं न सूक्ष्मप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञंन प्रज्ञं नाप्रज्ञं न प्रज्ञानघनमदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमचिन्त्यमव्यपदेश्यमैकात्म्यप्रत्ययसारंप्रपञ्चोपशमं शिवं शान्तमद्वैतं चतुर्थंमन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेय ईश्वरग्रासस्तुरीयस्तुरीयः ॥इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥

iti nṛsiṃhapūrvatāpinyupaniṣat |||| nṛsiṃhottaratāpinyupaniṣat ||nṛsiṃhottaratāpinyāṃ turyaturyātmakaṃ mahaḥ |paramādvaitasāmrājyaṃ pratyakṣamupalabhyate ||oṃ devā ha vai prajāpatimabruvannaṇoraṇīyāṃsamimamātmānamoṅkāraṃ no vyācakṣvetitathetyomityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃbhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi sarvamoṅkāra evayaccānyattrikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva sarvaṃhyetadbrahmāyamātmā brahma tametamātmānamomitibrahmaṇaikīkṛtya brahma cātmānamomityekīkṛtyatadekamajaramamṛtamabhayamomityanubhūyatasminnidaṃ sarvaṃ triśarīramāropya tanmayaṃ hitadeveti saṃharedomiti taṃ vā etaṃ triśarīramātmānaṃtriśarīraṃ paraṃ brahmānusandadhyātsthūlatvātsthūlabhuktvācca sūkṣmatvātsūkṣmabhuktvāccaikyādānandabhogācca so'yamātmācatuṣpājjāgaritasthānaḥ sthūlaprajñaḥ saptāṅgaekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhuk caturātmā viśvovaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ ||svapnasthānaḥ sūkṣmaprajñaḥ saptāṅgaekonaviṃśatimukhaḥ sūkṣmabhuk caturātmātaijaso hiraṇyagarbho dvitīyaḥ pādaḥ ||yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate nakañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptaṃsuṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghanaevānandamayo hyānandabhuk cetomukhaścaturātmāprājña īśvarastṛtīyaḥ pādaḥ ||eṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmeṣayoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānaṃtrayamapyetatsuṣuptaṃ svapnaṃ māyāmātraṃcidekaraso hyayamātmātha turīyaścaturātmāturīyāvasitatvādekaikasyotānujñātranujñāvikalpaistrayamapyatrāpisuṣuptaṃ svapnaṃ māyāmātraṃcidekaraso hyayamātmāthāyamādeśo nasthūlaprajñaṃ na sūkṣmaprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃna prajñaṃ nāprajñaṃ na prajñānaghanamadṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamacintyamavyapadeśyamaikātmyapratyayasāraṃprapañcopaśamaṃ śivaṃ śāntamadvaitaṃ caturthaṃmanyante sa ātmā sa vijñeya īśvaragrāsasturīyasturīyaḥ ||iti prathamaḥ khaṇḍaḥ || 1||

तं वा एतमात्मानं जाग्रत्यस्वप्नमसुषुप्तंस्वप्नेऽजाग्रतमसुषुप्तं सुषुप्तेऽजाग्रतमस्वप्नंतुरीयेऽजाग्रतमस्वप्नमसुषुप्तमव्यभिचारिणंनित्यानन्दं सदेकरसं ह्येव चक्षुषो द्रष्टाश्रोत्रस्य द्रष्टा वाचो द्रष्टा मनसो द्रष्टाबुद्धेर्द्रष्टा प्राणस्य द्रष्टा तमसो द्रष्टासर्वस्य द्रष्टा ततः सर्वस्मादन्यो विलक्षणचक्षुषःसाक्षी श्रोत्रस्य साक्षी वाचः साक्षी मनसः साक्षीःबुद्धेः साक्षी प्राणस्य साक्षी तमसः साक्षीसर्वस्य साक्षी ततोऽविक्रियो महाचैतन्योऽस्मात्सर्वस्मात्प्रियतमआनन्दघनं ह्येवमस्मात्सर्वस्मात्पुरतःसुविभातमेकरसमेवाजरममृतमभयंब्रह्मैवाप्यजयैनं चतुष्पादं मात्राभिरोङ्कारेणचैकीकुर्याज्जागरितस्थानश्चतुरात्मा विश्वोवैश्वानरश्चतूरूपोङ्कार एव चतूरूपो वर् चतूरूपोऽकारह्ययमकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिरकाररूपैराप्तेरादिमत्त्वाद्वा स्थूलत्वात्सूक्ष्मत्वाद्बीजत्वात्साक्षित्वाच्चाप्नोति ह वा इदं सर्वमादिश्चभवति य एवं वेद ॥स्वप्नस्थानश्चतुरात्मा तैजसो हिरण्यगर्भश्चतूरूपउकार एव चतूरूपो ह्ययमुकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिरुकाररूपैरुत्कर्षादुभयत्वात्स्थूलत्वात्सूक्ष्मत्वाद्बीजत्वात्साक्षित्वाच्चोत्कर्षति ह वैज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति य एवं वेद ॥सुषुप्तस्थानश्चतुरात्मा प्राज्ञईश्वरश्चतुरूपोमकार एव चतूरूपो ह्ययं मकारः स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्मकाररूपैर्मितेरपीतेर्वा स्थूलत्वात्सूक्ष्मत्वाद्बीजत्वात्साक्षित्वाच्च मिनोति ह वाइदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥मात्रामात्राः प्रतिमात्राः कुर्यादथ तुरीय ईश्वरग्रासःस स्वराट् स्वयमीश्वरः स्वप्रकाशश्चतुरात्मोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैरोतो ह्ययमात्मा ह्यथैवेदं वर् यथेदंसर्वमन्तकाले कालाग्निः सूर्य उस्रैरनुज्ञातो ह्ययमात्माह्यस्य सर्वस्य स्वात्मानं ददातीदं सर्वंस्वात्मानमेव करोति यथा तमः सवितन् ज्ञैकरसोह्ययमात्मा चिद्रूप एव यथा दाह्यं दग्ध्वाग्निरविकल्पोह्ययमात्मा वाङ्मनोऽगोचरत्वाच्चिद्रूपश्चतूरूपॐकार एव चतूरूपो ह्ययमोङ्कार ओतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्पैरोङ्काररूपैरात्मैव नामरूपात्मकं हीदंसर्वं तुरीयत्वाच्चिद्रूपत्वाच्चोतत्वादनुज्ञातृत्वादनुज्ञानत्वादविकल्परूपत्वाच्चाविकल्परूपं हीदंसर्वं नैव तत्र काचन भिदास्त्यथ वर् मिदास्त्यथतस्यायमादेशोऽमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमःशिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनात्मानंय एवं वेदैष वीरो नारसिंहेन वानुष्टुभामन्त्रराजेन तुरीयं विद्यादेष ह्यात्मानं प्रकाशयतिसर्वसंहारसमर्थः परिभवासहः प्रभुर्व्याप्तःसदोज्ज्वलोऽविद्यातत्कार्यहीनः स्वात्मबन्धहरः सर्वदाद्वैतरहित आनन्दरूपः सर्वाधिष्ठानः सन्मात्रोनिरस्ताविद्यातमोमोहोऽहमेवेति तस्मादेवमेवेममात्मानंपरं ब्रह्मानुसन्दध्यादेष वीरो नृसिंह एवेति ॥इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

taṃ vā etamātmānaṃ jāgratyasvapnamasuṣuptaṃsvapne'jāgratamasuṣuptaṃ suṣupte'jāgratamasvapnaṃturīye'jāgratamasvapnamasuṣuptamavyabhicāriṇaṃnityānandaṃ sadekarasaṃ hyeva cakṣuṣo draṣṭāśrotrasya draṣṭā vāco draṣṭā manaso draṣṭābuddherdraṣṭā prāṇasya draṣṭā tamaso draṣṭāsarvasya draṣṭā tataḥ sarvasmādanyo vilakṣaṇacakṣuṣaḥsākṣī śrotrasya sākṣī vācaḥ sākṣī manasaḥ sākṣīḥbuddheḥ sākṣī prāṇasya sākṣī tamasaḥ sākṣīsarvasya sākṣī tato'vikriyo mahācaitanyo'smātsarvasmātpriyatamaānandaghanaṃ hyevamasmātsarvasmātpurataḥsuvibhātamekarasamevājaramamṛtamabhayaṃbrahmaivāpyajayainaṃ catuṣpādaṃ mātrābhiroṅkāreṇacaikīkuryājjāgaritasthānaścaturātmā viśvovaiśvānaraścatūrūpoṅkāra eva catūrūpo var catūrūpo'kārahyayamakāraḥ sthūlasūkṣmabījasākṣibhirakārarūpairāpterādimattvādvā sthūlatvātsūkṣmatvādbījatvātsākṣitvāccāpnoti ha vā idaṃ sarvamādiścabhavati ya evaṃ veda ||svapnasthānaścaturātmā taijaso hiraṇyagarbhaścatūrūpaukāra eva catūrūpo hyayamukāraḥ sthūlasūkṣmabījasākṣibhirukārarūpairutkarṣādubhayatvātsthūlatvātsūkṣmatvādbījatvātsākṣitvāccotkarṣati ha vaijñānasantatiṃ samānaśca bhavati ya evaṃ veda ||suṣuptasthānaścaturātmā prājñaīśvaraścaturūpomakāra eva catūrūpo hyayaṃ makāraḥ sthūlasūkṣmabījasākṣibhirmakārarūpairmiterapītervā sthūlatvātsūkṣmatvādbījatvātsākṣitvācca minoti ha vāidaṃ sarvamapītiśca bhavati ya evaṃ veda ||mātrāmātrāḥ pratimātrāḥ kuryādatha turīya īśvaragrāsaḥsa svarāṭ svayamīśvaraḥ svaprakāśaścaturātmotānujñātranujñāvikalpairoto hyayamātmā hyathaivedaṃ var yathedaṃsarvamantakāle kālāgniḥ sūrya usrairanujñāto hyayamātmāhyasya sarvasya svātmānaṃ dadātīdaṃ sarvaṃsvātmānameva karoti yathā tamaḥ savitan jñaikarasohyayamātmā cidrūpa eva yathā dāhyaṃ dagdhvāgniravikalpohyayamātmā vāṅmano'gocaratvāccidrūpaścatūrūpaoṃkāra eva catūrūpo hyayamoṅkāra otānujñātranujñāvikalpairoṅkārarūpairātmaiva nāmarūpātmakaṃ hīdaṃsarvaṃ turīyatvāccidrūpatvāccotatvādanujñātṛtvādanujñānatvādavikalparūpatvāccāvikalparūpaṃ hīdaṃsarvaṃ naiva tatra kācana bhidāstyatha var midāstyathatasyāyamādeśo'mātraścaturtho'vyavahāryaḥ prapañcopaśamaḥśivo'dvaita oṅkāra ātmaiva saṃviśatyātmanātmānaṃya evaṃ vedaiṣa vīro nārasiṃhena vānuṣṭubhāmantrarājena turīyaṃ vidyādeṣa hyātmānaṃ prakāśayatisarvasaṃhārasamarthaḥ paribhavāsahaḥ prabhurvyāptaḥsadojjvalo'vidyātatkāryahīnaḥ svātmabandhaharaḥ sarvadādvaitarahita ānandarūpaḥ sarvādhiṣṭhānaḥ sanmātronirastāvidyātamomoho'hameveti tasmādevamevemamātmānaṃparaṃ brahmānusandadhyādeṣa vīro nṛsiṃha eveti ||iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ || 2||

तस्य ह वै प्रणवस्य या पूर्वा मात्रा सा प्रथमःपादो भवति द्वितीया द्वितीयस्य तृतीया तृतीयस्यचतुर्थ्योतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपा तया तुरीयंचतुरात्मानमन्विष्य चतुर्थपादेन च तयातुरीयेणानुचिन्तयन्ग्रसेत्तस्य ह वा एतस्य प्रणवस्यया पूर्वा मात्रा सा पृथिव्यकारः स ऋग्भिरृग्वेदोब्रह्मा वसवो गायत्री गार्हपत्यः सा प्रथमः पादोभवति । भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्द्वितीयान्तरिक्षं स उकारः स यजुर्भिर्यजुर्वेदोविष्णुरुद्रास्त्रिष्टुब्दक्षिणाग्निः सा द्वितीयःपादो भवति च सर्वेषु पादेषु चतुरात्मास्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिस्तृतीया द्यौः स मकारःस सामभिः सामवेदो रुद्रादित्या जगत्याहवनीयः सातृतीयः पादो भवति । भवति च सर्वेषु पादेषुचतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्याऽवसानेऽस्यचतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोक ॐकारः साथर्वणैर्मन्त्रैरथर्ववेदः संवर्तकोऽग्निर्मरुतो विराडेकर्षिर्भास्वतीस्मृता सा चतुर्थः पादो भवति । भवति च सर्वेषु पादेषुचतुरात्मा स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभिर्मात्रा मात्राःप्रतिमात्राः कृत्वोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपंचिन्तयन्ग्रसेज्ज्ञोऽमृतो हुतसंवित्कः शुद्धः संविष्टोनिर्विघ्न इममसुनियमेऽनुभूयेहेदं सर्वं दृष्ट्वा सप्रपञ्चहीनोऽथ सकलः साधारोऽमृतमयश्चतुरात्माथमहापीठे सपरिवारं तमेतं चतुःसप्तात्मानंचतुरात्मानं मूलाग्नावग्निरूपं प्रणवंसन्दध्यात्सप्तात्मानं चतुरात्मानमकारं रुद्रंभ्रूमध्ये सप्तात्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानंचतुरात्मानमोङ्कारं सर्वेश्वरं द्वादशान्तेसप्तात्मानं चतुरात्मानं चतुःसप्तात्मानमोङ्कारंतुरीयमानन्दामृतरूपं षोडशान्तेऽथानन्दामृतेनैतांश्चतुर्धा सम्पूज्य तथा ब्रह्माणमेव विष्णुमेवरुद्रमेव विभक्तांस्त्रीनेवाविभक्तांस्त्रीनेव लिङ्गरूपानेवच सम्पूज्योपहारैश्चतुर्धाथ लिङ्गात्संहृत्य वर् लिङ्गान्तेजसा शरीरत्रयं संव्याप्य तदधिष्ठानमात्मानंसंज्वाल्य तत्तेज आत्मचैतन्यरूपं बलमवष्टभ्यगुणैरैक्यं सम्पाद्य महास्थूलं महासूक्ष्मेमहासूक्ष्मं महाकारणे च संहृत्य मात्राभिरोतानुज्ञात्रनुज्ञाविकल्परूपं चिन्तयन्ग्रसेत् ॥इति तृतीयः खण्डः ॥ ३॥

tasya ha vai praṇavasya yā pūrvā mātrā sā prathamaḥpādo bhavati dvitīyā dvitīyasya tṛtīyā tṛtīyasyacaturthyotānujñātranujñāvikalparūpā tayā turīyaṃcaturātmānamanviṣya caturthapādena ca tayāturīyeṇānucintayangrasettasya ha vā etasya praṇavasyayā pūrvā mātrā sā pṛthivyakāraḥ sa ṛgbhirṛgvedobrahmā vasavo gāyatrī gārhapatyaḥ sā prathamaḥ pādobhavati | bhavati ca sarveṣu pādeṣu caturātmā sthūlasūkṣmabījasākṣibhirdvitīyāntarikṣaṃ sa ukāraḥ sa yajurbhiryajurvedoviṣṇurudrāstriṣṭubdakṣiṇāgniḥ sā dvitīyaḥpādo bhavati ca sarveṣu pādeṣu caturātmāsthūlasūkṣmabījasākṣibhistṛtīyā dyauḥ sa makāraḥsa sāmabhiḥ sāmavedo rudrādityā jagatyāhavanīyaḥ sātṛtīyaḥ pādo bhavati | bhavati ca sarveṣu pādeṣucaturātmā sthūlasūkṣmabījasākṣibhiryā'vasāne'syacaturthyardhamātrā sā somaloka oṃkāraḥ sātharvaṇairmantrairatharvavedaḥ saṃvartako'gnirmaruto virāḍekarṣirbhāsvatīsmṛtā sā caturthaḥ pādo bhavati | bhavati ca sarveṣu pādeṣucaturātmā sthūlasūkṣmabījasākṣibhirmātrā mātrāḥpratimātrāḥ kṛtvotānujñātranujñāvikalparūpaṃcintayangrasejjño'mṛto hutasaṃvitkaḥ śuddhaḥ saṃviṣṭonirvighna imamasuniyame'nubhūyehedaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā saprapañcahīno'tha sakalaḥ sādhāro'mṛtamayaścaturātmāthamahāpīṭhe saparivāraṃ tametaṃ catuḥsaptātmānaṃcaturātmānaṃ mūlāgnāvagnirūpaṃ praṇavaṃsandadhyātsaptātmānaṃ caturātmānamakāraṃ rudraṃbhrūmadhye saptātmānaṃ caturātmānaṃ catuḥsaptātmānaṃcaturātmānamoṅkāraṃ sarveśvaraṃ dvādaśāntesaptātmānaṃ caturātmānaṃ catuḥsaptātmānamoṅkāraṃturīyamānandāmṛtarūpaṃ ṣoḍaśānte'thānandāmṛtenaitāṃścaturdhā sampūjya tathā brahmāṇameva viṣṇumevarudrameva vibhaktāṃstrīnevāvibhaktāṃstrīneva liṅgarūpānevaca sampūjyopahāraiścaturdhātha liṅgātsaṃhṛtya var liṅgāntejasā śarīratrayaṃ saṃvyāpya tadadhiṣṭhānamātmānaṃsaṃjvālya tatteja ātmacaitanyarūpaṃ balamavaṣṭabhyaguṇairaikyaṃ sampādya mahāsthūlaṃ mahāsūkṣmemahāsūkṣmaṃ mahākāraṇe ca saṃhṛtya mātrābhirotānujñātranujñāvikalparūpaṃ cintayangraset ||iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ || 3||

तं वा एतमात्मानं परमं ब्रह्मोङ्कारंतुरीयोङ्काराग्रविद्योतमनुष्टुभा नत्वा प्रसाद्योमितिसंहृत्याहमित्यनुसन्दध्यादथैतमेवात्मानंपरमं ब्रह्मोङ्कारं तुरीयोङ्काराग्रविद्योतमेकादशात्मानं नारसिंहं नत्वोमिति संहरन्नानुसन्दध्यादथैतमेवमात्मानं परमं ब्रह्मोङ्कारंतुरीयोङ्काराग्रविद्योतं प्रणवेन संचिन्त्यानुष्टुभानत्वा सच्चिदानन्दपूर्णात्मसु नवात्मकंसच्चिदानन्दपूर्णात्मानं परं ब्रह्म सम्भाव्याहमित्यात्मानमादाय मनसा ब्रह्मणैकीकुर्याद्यदनुष्टुभैव वर् नमसावा एष उपवसन्नेष हि सर्वत्र सर्वदा सर्वात्मा सन्सर्वमत्ति नृसिंहोऽसौ परमेश्वरोऽसौ हि सर्वत्र सर्वदासर्वात्मा सन्त्सर्वमत्ति नृसिंह एवैकल एष तुरीयएष एवोग्र एष एव वीर एष एव महानेष एव विष्णुरेषएव ज्वलन्नेष एव सर्वतोमुख एष एव नृसिंह एष एवभीषण एष एव भद्र एष एव मृत्युमृत्युरेष एवनमाम्येष एवाहमेवं योगारूढो ब्रह्मण्येवानुष्टुभंसन्दध्यादोङ्कार इति ॥ तदेतौ श्लोकौ भवतः ॥संस्तभ्य सिंहं स्वसुतान्गुणार्थान्संयोज्य शृङ्गैरृषभस्य हत्वा ॥वश्यां स्फुरन्तीमसतीं निपीड्यसम्भक्ष्य सिंहेन स एष वीरः ॥शृङ्गप्रोतान्पादान्स्पृष्ट्वा हत्वा तानग्रसत्स्वयम् ।नत्वा च बहुधा दृष्ट्वा नृसिंहः स्वयमुद्बभाविति ॥इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥

taṃ vā etamātmānaṃ paramaṃ brahmoṅkāraṃturīyoṅkārāgravidyotamanuṣṭubhā natvā prasādyomitisaṃhṛtyāhamityanusandadhyādathaitamevātmānaṃparamaṃ brahmoṅkāraṃ turīyoṅkārāgravidyotamekādaśātmānaṃ nārasiṃhaṃ natvomiti saṃharannānusandadhyādathaitamevamātmānaṃ paramaṃ brahmoṅkāraṃturīyoṅkārāgravidyotaṃ praṇavena saṃcintyānuṣṭubhānatvā saccidānandapūrṇātmasu navātmakaṃsaccidānandapūrṇātmānaṃ paraṃ brahma sambhāvyāhamityātmānamādāya manasā brahmaṇaikīkuryādyadanuṣṭubhaiva var namasāvā eṣa upavasanneṣa hi sarvatra sarvadā sarvātmā sansarvamatti nṛsiṃho'sau parameśvaro'sau hi sarvatra sarvadāsarvātmā santsarvamatti nṛsiṃha evaikala eṣa turīyaeṣa evogra eṣa eva vīra eṣa eva mahāneṣa eva viṣṇureṣaeva jvalanneṣa eva sarvatomukha eṣa eva nṛsiṃha eṣa evabhīṣaṇa eṣa eva bhadra eṣa eva mṛtyumṛtyureṣa evanamāmyeṣa evāhamevaṃ yogārūḍho brahmaṇyevānuṣṭubhaṃsandadhyādoṅkāra iti || tadetau ślokau bhavataḥ ||saṃstabhya siṃhaṃ svasutānguṇārthānsaṃyojya śṛṅgairṛṣabhasya hatvā ||vaśyāṃ sphurantīmasatīṃ nipīḍyasambhakṣya siṃhena sa eṣa vīraḥ ||śṛṅgaprotānpādānspṛṣṭvā hatvā tānagrasatsvayam |natvā ca bahudhā dṛṣṭvā nṛsiṃhaḥ svayamudbabhāviti ||iti caturthaḥ khaṇḍaḥ || 4||

अथैष उ एव अकार आप्ततमार्थ आत्मन्येवनृसिंहे देवे ब्रह्मणि वर्तत एष ह्येवाप्ततमएष हि साक्ष्येष ईश्वरस्तत्सर्वगतो न हीदंसर्वमेष हि व्याप्ततमैदं सर्वं यदयमात्मामायामात्र एष एवोग्र एष हि व्याप्ततम एषएव वीर एष हि व्याप्ततम एष एव महानेषहि व्याप्ततम एष एव विष्णुरेष हि व्याप्ततमएष एव ज्वलन्नेष हि व्याप्ततम एष एवसर्वतोमुख एष हि व्याप्ततम एष एव नृसिंहएष हि व्याप्ततम एष एव भीषण एष हिव्याप्ततम एष एव भद्र एष हि व्याप्ततमएष एव मृत्युमृत्युरेष हि व्याप्ततम एषएव नमाम्येष हि व्याप्ततम एष एवाहमेषहि व्याप्ततम आत्मैव नृसिंहो देवो ब्रह्म भवतिय एवं वेद सोऽकामो निष्काम आप्तकामआत्मकामेन तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैवसमवलीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येत्यथैषएवोङ्कार उत्कृष्टतमार्थ आत्मन्येव नृसिंहेदेवे ब्रह्मणि वर्तते तस्मादेष सत्यस्वरूपो नह्यन्यदस्त्यप्रमेयमनात्मप्रकाशमेष हिस्वप्रकाशोऽसङ्गोऽन्यन्न वीक्षत आत्मातोनान्यथा प्राप्तिरात्ममात्रं ह्येतदुत्कृष्टमेषएवोग्र एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव विष्णुरेषह्येवोत्कृष्ट एष एव ज्वलन्नेष ह्येवोत्कृष्टएष एव सर्वतोमुख एष ह्येवोत्कृष्ट एष एवनृसिंह एष ह्येवोत्कृष्ट एष एव भीषणएष ह्येवोत्कृष्ट एष एव भद्र एष ह्येवोत्कृष्टएष एव मृत्युमृत्युरेष ह्येवोत्कृष्ट एषएव नमाम्येष ह्येवोत्कृष्ट एष एवाहमेषह्येवोत्कृष्टस्तस्मादात्मानमेवैनं जानीयादात्मैवनृसिंहो देवो ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामोनिष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणाउत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते ब्रह्मैवसन्ब्रह्माप्येत्यथैष एव मकारो महाविभूत्यर्थआत्मन्यैव नृसिंहे देवे ब्रह्मणि वर्ततेतस्मादयमनल्पोऽभिन्नरूपः स्वप्रकाशो ब्रह्मैवाप्ततमउत्कृष्टतम एतदेव ब्रह्मापि सर्वज्ञं महामायंमहाविभूत्येतदेवोग्रमेतद्धि महाविभूत्येतदेववीरमेतद्धि महाविभूत्यतदेव महदेतद्धिमहाविभूत्येतदेव विष्ण्वेतद्धि महाविभूत्येतदेवज्वलदेतद्धि महाविभूत्येतदेव सर्वतोमुखमेतद्धिमहाविभूत्येतदेव नृसिंहमेतद्धि महाविभूत्येतदेवभीषणमेतद्धि महाविभूत्येतदेव भद्रमेतद्धिमहाविभूत्येतदेव मृत्युमृत्य्वेतद्धि महाविभूत्येतदेवनमाम्येतद्धि महाविभूत्येतदेवाहमेतद्धि महाविभूतितस्मादकारोकाराभ्यामिममात्मानमाप्ततममुत्कृष्टतमंचिन्मात्रं सर्वद्रष्टारं सर्वसाक्षिणं सर्वग्रासंसर्वप्रेमास्पदं सच्चिदानन्दमात्रमेकरसंपुरतोऽस्मात्सर्वस्मात्सुविभातमन्विष्याप्ततममुत्कृष्टतमंमहामायं महाविभूति सच्चिदानन्दमात्रमेकरसंपुरमेव ब्रह्म मकारेण जानीयादात्मैव नृसिंहो देवः वर् परमेवपरमेव ब्रह्म भवति य एवं वेद सोऽकामो निष्कामआप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैवसमवलीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येतीति ह प्रजापतिरुवाचप्रजापतिरुवाच ॥इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५॥

athaiṣa u eva akāra āptatamārtha ātmanyevanṛsiṃhe deve brahmaṇi vartata eṣa hyevāptatamaeṣa hi sākṣyeṣa īśvarastatsarvagato na hīdaṃsarvameṣa hi vyāptatamaidaṃ sarvaṃ yadayamātmāmāyāmātra eṣa evogra eṣa hi vyāptatama eṣaeva vīra eṣa hi vyāptatama eṣa eva mahāneṣahi vyāptatama eṣa eva viṣṇureṣa hi vyāptatamaeṣa eva jvalanneṣa hi vyāptatama eṣa evasarvatomukha eṣa hi vyāptatama eṣa eva nṛsiṃhaeṣa hi vyāptatama eṣa eva bhīṣaṇa eṣa hivyāptatama eṣa eva bhadra eṣa hi vyāptatamaeṣa eva mṛtyumṛtyureṣa hi vyāptatama eṣaeva namāmyeṣa hi vyāptatama eṣa evāhameṣahi vyāptatama ātmaiva nṛsiṃho devo brahma bhavatiya evaṃ veda so'kāmo niṣkāma āptakāmaātmakāmena tasya prāṇā utkrāmantyatraivasamavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyetyathaiṣaevoṅkāra utkṛṣṭatamārtha ātmanyeva nṛsiṃhedeve brahmaṇi vartate tasmādeṣa satyasvarūpo nahyanyadastyaprameyamanātmaprakāśameṣa hisvaprakāśo'saṅgo'nyanna vīkṣata ātmātonānyathā prāptirātmamātraṃ hyetadutkṛṣṭameṣaevogra eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva viṣṇureṣahyevotkṛṣṭa eṣa eva jvalanneṣa hyevotkṛṣṭaeṣa eva sarvatomukha eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa evanṛsiṃha eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva bhīṣaṇaeṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva bhadra eṣa hyevotkṛṣṭaeṣa eva mṛtyumṛtyureṣa hyevotkṛṣṭa eṣaeva namāmyeṣa hyevotkṛṣṭa eṣa evāhameṣahyevotkṛṣṭastasmādātmānamevainaṃ jānīyādātmaivanṛsiṃho devo brahma bhavati ya evaṃ veda so'kāmoniṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇāutkrāmantyatraiva samavalīyante brahmaivasanbrahmāpyetyathaiṣa eva makāro mahāvibhūtyarthaātmanyaiva nṛsiṃhe deve brahmaṇi vartatetasmādayamanalpo'bhinnarūpaḥ svaprakāśo brahmaivāptatamautkṛṣṭatama etadeva brahmāpi sarvajñaṃ mahāmāyaṃmahāvibhūtyetadevogrametaddhi mahāvibhūtyetadevavīrametaddhi mahāvibhūtyatadeva mahadetaddhimahāvibhūtyetadeva viṣṇvetaddhi mahāvibhūtyetadevajvaladetaddhi mahāvibhūtyetadeva sarvatomukhametaddhimahāvibhūtyetadeva nṛsiṃhametaddhi mahāvibhūtyetadevabhīṣaṇametaddhi mahāvibhūtyetadeva bhadrametaddhimahāvibhūtyetadeva mṛtyumṛtyvetaddhi mahāvibhūtyetadevanamāmyetaddhi mahāvibhūtyetadevāhametaddhi mahāvibhūtitasmādakārokārābhyāmimamātmānamāptatamamutkṛṣṭatamaṃcinmātraṃ sarvadraṣṭāraṃ sarvasākṣiṇaṃ sarvagrāsaṃsarvapremāspadaṃ saccidānandamātramekarasaṃpurato'smātsarvasmātsuvibhātamanviṣyāptatamamutkṛṣṭatamaṃmahāmāyaṃ mahāvibhūti saccidānandamātramekarasaṃpurameva brahma makāreṇa jānīyādātmaiva nṛsiṃho devaḥ var paramevaparameva brahma bhavati ya evaṃ veda so'kāmo niṣkāmaāptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmantyatraivasamavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyetīti ha prajāpatiruvācaprajāpatiruvāca ||iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ || 5||

ते देवा इममात्मानं ज्ञातुमैच्छंस्तान्हासुरःपाप्मा परिजग्राह त ऐक्षन्तहन्तैनमासुरंपाप्मानं ग्रसाम इत्येतमेवोङ्काराग्रविद्योतंतुरीयतुरीयमात्मानमुग्रमनुग्रं वीरमवीरंमहान्तममहान्तं विष्णुमविष्णुंज्वलन्तमज्वलन्तं सर्वतोमुखमसर्वतोमुखंनृसिंहमनृसिंहं भीषणमभीषणंभद्रमभद्रं मृत्युमृत्युममृत्युमृत्युंनमाम्यनमाम्यहमनहं नृसिंहानुष्टुभैवबुबुधिरे तेभ्यो हासावासुरः पाप्मासच्चिदानन्दघनज्योतिरभवत्तस्मादपक्वकषायइममेवोङ्काराग्रविद्योतं तुरीयतुरीयमात्मानंनृसिंहानुष्टुभैव जानीयात्तस्यासुरः पाप्मासच्चिदानन्दघनज्योतिर्भवति ते देवा ज्योतिष उत्तितीर्षवोद्वितीयाद्भयमेव पश्यन्त इममेवोङ्काराग्रविद्योतंतुरीयतुरीयमात्मानमनुष्टुभान्विष्य प्रणवेनैवतस्मिन्नवस्थितास्तेभ्यस्तज्ज्योतिरस्य सर्वस्य पुरतःसुविभातमविभातमद्वैतमचिन्त्यमलिङ्गंस्वप्रकाशमानन्दघनं शून्यमभवदेवंवित्स्वप्रकाशंपरमेव ब्रह्म भवति ते देवाः पुत्रैषणायाश्चवित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च ससाधनेभ्योव्युत्थाय निराकारा निष्परिग्रहा अशिखा अयज्ञोपवीताअन्धा बधिरा मुग्धाः क्लीबा मूका उन्मत्त इवपरिवर्तमानाः शान्ता दान्ता उपरतास्तितिक्षवःसमाहिता आत्मरतय आत्मक्रीडा आत्ममिथुनाआत्मानन्दाः प्रणवमेव परं ब्रह्मात्मप्रकाशंशून्यं जानन्तस्तत्रैव परिसमाप्तास्तस्माद्देवानांव्रतमाचरन्नोङ्कारे परे ब्रह्मणि पर्यवसितो भवेत्सआत्मन्येवात्मानं परं ब्रह्म पश्यति ॥तदेष श्लोकः ॥शृङ्गेश्वशृङ्गं संयोज्य सिंहं शृङ्गेषु योजयेत् ।शृङ्गाभ्यां शृङ्गमाबध्य त्रयो देवा उपासत इति ॥इति षष्ठः खण्डः ॥ ६॥

te devā imamātmānaṃ jñātumaicchaṃstānhāsuraḥpāpmā parijagrāha ta aikṣantahantainamāsuraṃpāpmānaṃ grasāma ityetamevoṅkārāgravidyotaṃturīyaturīyamātmānamugramanugraṃ vīramavīraṃmahāntamamahāntaṃ viṣṇumaviṣṇuṃjvalantamajvalantaṃ sarvatomukhamasarvatomukhaṃnṛsiṃhamanṛsiṃhaṃ bhīṣaṇamabhīṣaṇaṃbhadramabhadraṃ mṛtyumṛtyumamṛtyumṛtyuṃnamāmyanamāmyahamanahaṃ nṛsiṃhānuṣṭubhaivabubudhire tebhyo hāsāvāsuraḥ pāpmāsaccidānandaghanajyotirabhavattasmādapakvakaṣāyaimamevoṅkārāgravidyotaṃ turīyaturīyamātmānaṃnṛsiṃhānuṣṭubhaiva jānīyāttasyāsuraḥ pāpmāsaccidānandaghanajyotirbhavati te devā jyotiṣa uttitīrṣavodvitīyādbhayameva paśyanta imamevoṅkārāgravidyotaṃturīyaturīyamātmānamanuṣṭubhānviṣya praṇavenaivatasminnavasthitāstebhyastajjyotirasya sarvasya purataḥsuvibhātamavibhātamadvaitamacintyamaliṅgaṃsvaprakāśamānandaghanaṃ śūnyamabhavadevaṃvitsvaprakāśaṃparameva brahma bhavati te devāḥ putraiṣaṇāyāścavittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca sasādhanebhyovyutthāya nirākārā niṣparigrahā aśikhā ayajñopavītāandhā badhirā mugdhāḥ klībā mūkā unmatta ivaparivartamānāḥ śāntā dāntā uparatāstitikṣavaḥsamāhitā ātmarataya ātmakrīḍā ātmamithunāātmānandāḥ praṇavameva paraṃ brahmātmaprakāśaṃśūnyaṃ jānantastatraiva parisamāptāstasmāddevānāṃvratamācarannoṅkāre pare brahmaṇi paryavasito bhavetsaātmanyevātmānaṃ paraṃ brahma paśyati ||tadeṣa ślokaḥ ||śṛṅgeśvaśṛṅgaṃ saṃyojya siṃhaṃ śṛṅgeṣu yojayet |śṛṅgābhyāṃ śṛṅgamābadhya trayo devā upāsata iti ||iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ || 6||

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन् भूय एव नोभगवान्विज्ञापयत्विति तथेत्यजत्वादमरत्वादजरत्वादमृतत्वादशोकत्वादमोहत्वादनशनायत्वादपिपासत्वादद्वैतत्वाच्चाकरेणेममात्मानमन्विष्योत्कृष्टत्वादुत्पादकत्वादुत्प्रवेष्टत्वादुत्थापयितृत्वादुद्द्रष्टृत्वादुत्कर्तृत्वादुत्पथवारकत्वाद्दुद्ग्रासत्वादुद्भ्रान्तत्वादुत्तीर्णविकृतत्वाच्चोङ्कारेणेममात्मानं परमं ब्रह्मनृसिंहमन्विष्याकारेणेममात्मानमुकारंपूर्वार्धमाकृष्य सिंहीकृत्योत्तरार्धेन तंसिंहमाकृष्य महत्त्वान्महस्त्वान्मानत्वान्मुक्तत्वान्महादेवत्वान्महेश्वरत्वान्महासत्त्वान्महाचित्त्वान्महानन्दत्वान्महाप्रभुत्वाच्चमकारार्धेनानेनात्मनैकीकुर्यादशरीरोनिरिन्द्रियोऽप्राणोऽतमाः सच्चिदानन्दमात्रःस स्वराड् भवति य एवं वेद कस्त्वमित्यहमितिहोवाचैवमेवेदं सर्वं तस्मादहमिति सर्वाभिधानंतस्यादिरयमकारः स एव भवति । सर्वं ह्ययमात्मायंहि सर्वान्तरो न हीदं सर्वमहमिति होवाचैवनिरात्मकमात्मैवेदं सर्वं तस्मात्सर्वात्मकेनाकारेणसर्वात्मकमात्मानमन्विच्छेद्ब्रह्मैवेदं सर्वंसच्चिदानन्दरूपं सच्चिदानन्दरूपमिदं सर्वंसद्धीदं सर्वं सत्सदिति चिद्धीदं सर्वं काशतेप्रकाशते चेति किं सदितीदमिदं नेत्यनुभूतिरितिकैषेतीयमियं नेत्यवचनेनैवानुभवन्नुवाचैवमेवचिदानन्दावप्यवचनेनैवानुभवन्नुवाच सर्वमन्यदितिस परमानन्दस्य ब्रह्मणो नाम ब्रह्मेति तस्यान्त्योऽयंमकारः स एव भवति तस्मान्मकारेण परमंब्रह्मान्विच्छेत्किमिदमेवमित्युकार इत्येवाहाविचिकित्सन्तस्मादकारेणेममात्मानमन्विष्य मकारेण ब्रह्मणानुसन्दध्यादुकारेणाविचिकित्सन्नशरीरोऽनिन्द्रियोऽप्राणोऽतमाःसच्चिदानन्दमात्रः स स्वराड् भवति य एवं वेदब्रह्म वा इदं सर्वमत्तृत्वादुग्रत्वाद्वीरत्वान्महत्वाद्विष्णुत्वाज्ज्वलत्वात्सर्वतोमुखत्वान्नृसिंहत्वाद्भीषणत्वाद्भद्रत्वान्मृत्युमृत्युत्वान्नमामित्वादहंत्वादिति सततंह्येतद्ब्रह्मोग्रत्वाद्वीरत्वान्महत्त्वाद्विष्णुत्वाज्ज्वलत्वासर्वतोमुखत्वान्नृसिंहत्वाद्भीषणत्वाद्भद्रत्वान्मृत्युमृत्युत्वान्नमामित्वादिति तस्मादकारेण परमंब्रह्मान्विष्य मकारेण मन आद्यवितारं मन आदिसाक्षिणमन्विच्छेत्स यदैतत्सर्वमपेक्षते तदैतत्सर्वमस्मिन्प्रविशतिस यदा प्रतिबुध्यते तदेतत्सर्वमस्मादेवोत्तिष्ठति तदेवतत्सर्वं निरूह्य प्रत्यूह्य सम्पीड्य संज्वाल्य सम्भक्ष्यस्वात्मानमेवैषां ददात्यत्युग्रोऽतिवीरोतिमहानितिविष्णुरतिज्वलन्नतिसर्वतोमुखोऽतिनृसिंहोऽतिभीषणोऽतिभद्रोतिमृत्युमृत्युरतिनमाम्यत्यहं भूत्वा स्वे महिम्निसदा समासते तस्मादेनमकारार्थेन परेणब्रह्मणैकीकुर्यादुकारेणाविचिकित्सन्नशरीरोनिरिन्द्रियोऽप्राणोऽमनः सच्चिदानन्दमात्रः स स्वराड् भवतिय एवं वेद ॥तदेष श्लोकः ॥शृङ्गं शृङ्गार्धमाकृष्य शृङ्गेणानेन योजयेत् ।शृङ्गमेनं परे शृङ्गे तमनेनापि योजयेत् ॥इति सप्तमः खण्डः ॥ ७॥

devā ha vai prajāpatimabruvan bhūya eva nobhagavānvijñāpayatviti tathetyajatvādamaratvādajaratvādamṛtatvādaśokatvādamohatvādanaśanāyatvādapipāsatvādadvaitatvāccākareṇemamātmānamanviṣyotkṛṣṭatvādutpādakatvādutpraveṣṭatvādutthāpayitṛtvāduddraṣṭṛtvādutkartṛtvādutpathavārakatvāddudgrāsatvādudbhrāntatvāduttīrṇavikṛtatvāccoṅkāreṇemamātmānaṃ paramaṃ brahmanṛsiṃhamanviṣyākāreṇemamātmānamukāraṃpūrvārdhamākṛṣya siṃhīkṛtyottarārdhena taṃsiṃhamākṛṣya mahattvānmahastvānmānatvānmuktatvānmahādevatvānmaheśvaratvānmahāsattvānmahācittvānmahānandatvānmahāprabhutvāccamakārārdhenānenātmanaikīkuryādaśarīronirindriyo'prāṇo'tamāḥ saccidānandamātraḥsa svarāḍ bhavati ya evaṃ veda kastvamityahamitihovācaivamevedaṃ sarvaṃ tasmādahamiti sarvābhidhānaṃtasyādirayamakāraḥ sa eva bhavati | sarvaṃ hyayamātmāyaṃhi sarvāntaro na hīdaṃ sarvamahamiti hovācaivanirātmakamātmaivedaṃ sarvaṃ tasmātsarvātmakenākāreṇasarvātmakamātmānamanvicchedbrahmaivedaṃ sarvaṃsaccidānandarūpaṃ saccidānandarūpamidaṃ sarvaṃsaddhīdaṃ sarvaṃ satsaditi ciddhīdaṃ sarvaṃ kāśateprakāśate ceti kiṃ saditīdamidaṃ netyanubhūtiritikaiṣetīyamiyaṃ netyavacanenaivānubhavannuvācaivamevacidānandāvapyavacanenaivānubhavannuvāca sarvamanyaditisa paramānandasya brahmaṇo nāma brahmeti tasyāntyo'yaṃmakāraḥ sa eva bhavati tasmānmakāreṇa paramaṃbrahmānvicchetkimidamevamityukāra ityevāhāvicikitsantasmādakāreṇemamātmānamanviṣya makāreṇa brahmaṇānusandadhyādukāreṇāvicikitsannaśarīro'nindriyo'prāṇo'tamāḥsaccidānandamātraḥ sa svarāḍ bhavati ya evaṃ vedabrahma vā idaṃ sarvamattṛtvādugratvādvīratvānmahatvādviṣṇutvājjvalatvātsarvatomukhatvānnṛsiṃhatvādbhīṣaṇatvādbhadratvānmṛtyumṛtyutvānnamāmitvādahaṃtvāditi satataṃhyetadbrahmogratvādvīratvānmahattvādviṣṇutvājjvalatvāsarvatomukhatvānnṛsiṃhatvādbhīṣaṇatvādbhadratvānmṛtyumṛtyutvānnamāmitvāditi tasmādakāreṇa paramaṃbrahmānviṣya makāreṇa mana ādyavitāraṃ mana ādisākṣiṇamanvicchetsa yadaitatsarvamapekṣate tadaitatsarvamasminpraviśatisa yadā pratibudhyate tadetatsarvamasmādevottiṣṭhati tadevatatsarvaṃ nirūhya pratyūhya sampīḍya saṃjvālya sambhakṣyasvātmānamevaiṣāṃ dadātyatyugro'tivīrotimahānitiviṣṇuratijvalannatisarvatomukho'tinṛsiṃho'tibhīṣaṇo'tibhadrotimṛtyumṛtyuratinamāmyatyahaṃ bhūtvā sve mahimnisadā samāsate tasmādenamakārārthena pareṇabrahmaṇaikīkuryādukāreṇāvicikitsannaśarīronirindriyo'prāṇo'manaḥ saccidānandamātraḥ sa svarāḍ bhavatiya evaṃ veda ||tadeṣa ślokaḥ ||śṛṅgaṃ śṛṅgārdhamākṛṣya śṛṅgeṇānena yojayet |śṛṅgamenaṃ pare śṛṅge tamanenāpi yojayet ||iti saptamaḥ khaṇḍaḥ || 7||

अथ तुरीयेणोतश्च प्रोतश्च ह्ययमात्मानृसिंहोऽस्मिन्सर्वमयं सर्वात्मानं हिसर्वं नैवातोऽद्वयो ह्ययमात्मैकल एवाविकल्पोन हि वस्तु सदयं ह्योत इव सद्घनोऽयं चिद्घनआनन्दघन एवैकरसोऽव्यवहार्यः केनचनाद्वितीयओतश्च प्रोतश्चैष ओङ्कार एवं नैवमिति पृष्टओमित्येवाह वाग्वा ओङ्कारो वागेवेदं सर्वं नह्यशब्दमिवेहास्ति चिन्मयो ह्ययमोङ्कारश्चिन्मयमिदंसर्वं तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्भवत्येतदमृतमयमेतद्ब्रह्माभयं वै ब्रह्म भवतिय एवं वेदेति रहस्यमनुज्ञाता ह्ययमात्मैषह्यस्य सर्वस्य स्वात्मानमनुजानाति न हीदं सर्वंस्वत आत्मविन्न ह्ययमोतो नानुज्ञाताऽसङ्गत्वादविकारित्वादसत्त्वादन्यस्यानुज्ञाता ह्ययमोङ्कारओमिति ह्यनुजानाति वाग्वा ओङ्कारो वागेवेदंसर्वमनुजानाति चिन्मयो ह्ययमोङ्कारश्चिद्धीदंसर्वं निरात्मकमात्मसात्करोति तस्मात्परमेश्वरएवैकमेव तद्भवत्येतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयंवै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेतिरहस्यमनुज्ञैकरसो ह्ययमात्मा प्रज्ञानघनएवायं यस्मात्सर्वात्पुरतः सुविभातोऽतश्चिद्घनएव न ह्ययमोतो नानुज्ञातैतदात्म्यं हीदं सर्वंसदेवानुज्ञैकरसो ह्ययमोङ्कार ओमिति ह्येवानुजानातिवाग्वा ओङ्कारो वागेव ह्यनुजानाति चिन्मयोह्ययमोङ्कारश्चिदेव ह्यनुज्ञा तस्मात्परमेश्वरएवैकमेव तद्भवत्येतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयंवै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेतिरहस्यमविकल्पो ह्ययमात्माऽद्वितीयत्वादविकल्पोह्ययमोङ्कारोऽद्वितीयत्वादेव चिन्मयो ह्ययमोङ्कारस्तस्मात्परमेश्वर एवैकमेव तद्भवत्यविकल्पोऽपिनात्र काचन भिदास्ति नैव तत्र काचन भिदास्त्यत्रहि भिदामिव मन्यमानः शतधा सहस्रधा भिन्नोमृत्योः स मृत्युमाप्नोति तदेतदद्वयं स्वप्रकाशंमहानन्दमात्मा एवैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्माभयंवै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेतिरहस्यम् ॥इत्यष्टमः खण्डः ॥ ८॥

atha turīyeṇotaśca protaśca hyayamātmānṛsiṃho'sminsarvamayaṃ sarvātmānaṃ hisarvaṃ naivāto'dvayo hyayamātmaikala evāvikalpona hi vastu sadayaṃ hyota iva sadghano'yaṃ cidghanaānandaghana evaikaraso'vyavahāryaḥ kenacanādvitīyaotaśca protaścaiṣa oṅkāra evaṃ naivamiti pṛṣṭaomityevāha vāgvā oṅkāro vāgevedaṃ sarvaṃ nahyaśabdamivehāsti cinmayo hyayamoṅkāraścinmayamidaṃsarvaṃ tasmātparameśvara evaikameva tadbhavatyetadamṛtamayametadbrahmābhayaṃ vai brahma bhavatiya evaṃ vedeti rahasyamanujñātā hyayamātmaiṣahyasya sarvasya svātmānamanujānāti na hīdaṃ sarvaṃsvata ātmavinna hyayamoto nānujñātā'saṅgatvādavikāritvādasattvādanyasyānujñātā hyayamoṅkāraomiti hyanujānāti vāgvā oṅkāro vāgevedaṃsarvamanujānāti cinmayo hyayamoṅkāraściddhīdaṃsarvaṃ nirātmakamātmasātkaroti tasmātparameśvaraevaikameva tadbhavatyetadamṛtamabhayametadbrahmābhayaṃvai brahmābhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ vedetirahasyamanujñaikaraso hyayamātmā prajñānaghanaevāyaṃ yasmātsarvātpurataḥ suvibhāto'taścidghanaeva na hyayamoto nānujñātaitadātmyaṃ hīdaṃ sarvaṃsadevānujñaikaraso hyayamoṅkāra omiti hyevānujānātivāgvā oṅkāro vāgeva hyanujānāti cinmayohyayamoṅkāraścideva hyanujñā tasmātparameśvaraevaikameva tadbhavatyetadamṛtamabhayametadbrahmābhayaṃvai brahmābhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ vedetirahasyamavikalpo hyayamātmā'dvitīyatvādavikalpohyayamoṅkāro'dvitīyatvādeva cinmayo hyayamoṅkārastasmātparameśvara evaikameva tadbhavatyavikalpo'pinātra kācana bhidāsti naiva tatra kācana bhidāstyatrahi bhidāmiva manyamānaḥ śatadhā sahasradhā bhinnomṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti tadetadadvayaṃ svaprakāśaṃmahānandamātmā evaitadamṛtamabhayametadbrahmābhayaṃvai brahmābhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ vedetirahasyam ||ityaṣṭamaḥ khaṇḍaḥ || 8||

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्निममेव नोभगवन्नोङ्कारमात्मानमुपदिशेतितथेत्युपद्रष्टानुमन्तैष आत्मानृसिंहश्चिद्रूप एवाविकारो ह्युपलब्धःसर्वस्य सर्वत्र न ह्यस्ति द्वैतसिद्धिरात्मैवसिद्धोऽद्वितीयो मायया ह्यन्यदिव स वा एषआत्मा पर एषैव सर्वं तथाहि प्राज्ञे सैषाऽविद्याजगत्सर्वमात्मा परमात्मैवस्वप्रकाशोऽप्यविषयज्ञानत्वाज्जानन्नेवह्यन्यत्रान्यन्न विजानात्यनुभूतेर्माया च वर् ह्यत्र नतमोरूपानुभूतिस्तदेतज्जडं मोहात्मकमनन्तमिदं रूपस्यास्य व्यञ्जिका नित्यनिवृत्तापिमूढैरात्मेव दृष्टास्य सत्त्वमसत्त्वं चदर्शयति सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां स्वतन्त्रास्वतन्त्रत्वेन सैषा वटबीजसामान्यवदनेकवटशक्तिरेकैव । तद्यथा वटबीजसामन्यमेकमनेकान्स्वाव्यतिरिक्तान्वटान्सबीजानुत्पाद्य तत्रतत्र पूर्णं सत्तिष्ठत्येवमेवैषा मायास्वाव्यतिरिक्तानि पूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वाजीवेशावभासेन करोति माया चाविद्या चस्वयमेव भवति सैषा चित्रा सुदृढाबह्वङ्कुरा स्वयं गुणभिन्नाङ्कुरेष्वपिगुणभिन्ना सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणीचैतन्यदीप्ता तस्मादात्मन एव त्रैविध्यंसर्वत्र योनित्वमभिमन्ता जीवो नियन्तेश्वरःसर्वाहम्मानी हिरण्यगर्भस्त्रिरूप ईश्वरवद्व्यक्तचैतन्यःसर्वगो ह्येष ईश्वरःक्रियाज्ञानात्मा सर्वं सर्वमयं सर्वे जीवाःसर्वमयाः सर्वास्ववस्थासु तथाप्यल्पाःस वा एष भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताःकोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्यामूढोमूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव तस्मादद्वयएवायमात्मा सन्मात्रो नित्यः शुद्धो बुद्धःसत्यो मुक्तो निरञ्जनो विभुरद्वयानन्दः परःप्रत्यगेकरसः प्रमाणैरेतैरवगतः सत्तामात्रंहीदं सर्वं सदेव पुरस्तात्सिद्धं हि ब्रह्म नह्यत्र किञ्चानुभूयते नाविद्यानुभवात्मान स्वप्रकाशे सर्वसाक्षिण्यविक्रियेऽद्वयेपश्यतेहापि सन्मात्रमसदन्यत्सत्यं हीत्थंपुरस्तादयोनि स्वात्मस्थमानन्दचिद्घनंसिद्धं ह्यसिद्धं तद्विष्णुरीशानो ब्रह्मान्यदपिसर्वं सर्वगतं सर्वमत एव शुद्धोऽबाध्यस्वरूपोबुद्धः सुखस्वरूप आत्मा न ह्येतन्निरात्मकमपिनात्मा पुरतो हि सिद्धो न हीदं सर्वं कदाचिदात्माहि स्वमहिमस्थो निरपेक्ष एक एव साक्षी स्वप्रकाशःकिं तन्नित्यमात्मात्र ह्येव न विचिकित्स्यमेतद्धीदंसर्वं साधयति द्रष्टा द्रष्टुः साक्ष्यविक्रियःसिद्धो निरवद्यो बाह्याभ्यन्तरवीक्षणात्सुविस्फुटतमःस परस्ताद्ब्रूतैष दृष्टोऽदृष्टोऽव्यवहार्योऽप्यल्पोनाल्पः साक्ष्यविशेषोऽनन्योऽसुखदुःखोऽद्वयःपरमात्मा सर्वज्ञोऽनन्तोऽभिन्नोऽद्वयः सर्वदासंवित्तिर्मायया नासंवित्तिः स्वप्रकाशे यूयमेवदृष्टाः किमद्वयेन द्वितीयमेव न यूयमेवब्रूह्येव भगवन्निति देवा ऊचुर्यूयमेव दृश्यतेचेन्नात्मज्ञा असङ्गो ह्ययमात्माऽतो यूयमेवस्वप्रकाशा इदं हि सत्संविन्मयत्वाद्यूयमेवनेति होचुर्हन्तासङ्गा वयमिति होचुः कथंपश्यन्तीति होवाच न वयं विद्म इति होचुस्ततोयूयमेव स्वप्रकाशा इति होवाच न चसत्संविन्माया एतौ हि पुरस्तात्सुविभातमव्यवहार्यमेवाद्वयं ज्ञातो नैष विज्ञातो विदिताविदितात्परइति होचुः स होवाच तद्वा एतद्ब्रह्माद्वयंब्रह्मत्वान्नित्यं शुद्धं बुद्धं मुक्तं सत्यंसूक्ष्मं परिपूर्णमद्वयं सदानन्दचिन्मात्रमात्मैवाव्यवहार्यं केन च तत्तदेतदात्मानमोमित्यपश्यन्तः पश्यत तदेतत्सत्यमात्माब्रह्मैव ब्रह्मात्मैवात्र ह्येव न विचिकित्स्यमित्योंसत्यं तदेतत्पण्डिता एव पश्यन्त्येतद्ध्यशब्दमस्पर्शमरूपमरसमगन्धमवक्तव्यमनादातव्यमगन्तव्यमविसर्जयितव्यमनानन्दयितव्यममन्तव्यमबोद्धव्यममनहङ्कर्तयितव्यमचेतयितव्यमप्राणयितव्यमनपानयितव्यमव्यानयितव्यमनुदानयितव्यमसमानयितव्यमनिन्द्रियमविषयमकरणमलक्षणमसङ्गमगुणमविक्रियमव्यपदेश्यमसत्त्वमरस्कमतमस्कममायमभयमप्यौपनिषदमेवसुविभातं सकृद्विभातं पुरतोऽस्मात्सर्वस्मात्सुविभातमद्वयं पश्यत हंसः सोऽहमिति स वर् पश्यताहं सहोवाच किमेष दृष्टोऽदृष्टो वेति दृष्टोविदिताविदितात्पर इति होचुः क्वैषा कथमिति होचुःकिं तेन न किंचनेति होचुर्यूयमेवाश्चर्यरूपाइति होवाच न चेत्याहुरोमित्यनुजानीध्वं ब्रूतैनमितिज्ञातोऽज्ञातश्चेति होचुर्नचैनमिति होचुरितिब्रूतैवैनमात्मसिद्धमिति होवाच पश्यामएव भगवो न च वयं पश्यामो नैव वयं वक्तुंशक्नुमो नमस्तेऽस्तु भगवन् प्रसीदेति होचुर्नभेतव्यं पृच्छतेति होवाच क्वैषनुज्ञेत्येष वर् कैषानुज्ञेत्येषएवात्मेति होवाच ते होचुर्नमस्तुभ्यं वयं त इति हप्रजापतिर्देवाननु शशासानुशशासेति ॥तदेष श्लोकः ॥ओतमोतेन जानीयादनुज्ञातारमान्तरम् ।अनुज्ञामद्वयं लब्ध्वा उपद्रष्टारमाव्रजेत् ॥इति नवमः खण्डः ॥ ९॥

devā ha vai prajāpatimabruvannimameva nobhagavannoṅkāramātmānamupadiśetitathetyupadraṣṭānumantaiṣa ātmānṛsiṃhaścidrūpa evāvikāro hyupalabdhaḥsarvasya sarvatra na hyasti dvaitasiddhirātmaivasiddho'dvitīyo māyayā hyanyadiva sa vā eṣaātmā para eṣaiva sarvaṃ tathāhi prājñe saiṣā'vidyājagatsarvamātmā paramātmaivasvaprakāśo'pyaviṣayajñānatvājjānannevahyanyatrānyanna vijānātyanubhūtermāyā ca var hyatra natamorūpānubhūtistadetajjaḍaṃ mohātmakamanantamidaṃ rūpasyāsya vyañjikā nityanivṛttāpimūḍhairātmeva dṛṣṭāsya sattvamasattvaṃ cadarśayati siddhatvāsiddhatvābhyāṃ svatantrāsvatantratvena saiṣā vaṭabījasāmānyavadanekavaṭaśaktirekaiva | tadyathā vaṭabījasāmanyamekamanekānsvāvyatiriktānvaṭānsabījānutpādya tatratatra pūrṇaṃ sattiṣṭhatyevamevaiṣā māyāsvāvyatiriktāni pūrṇāni kṣetrāṇi darśayitvājīveśāvabhāsena karoti māyā cāvidyā casvayameva bhavati saiṣā citrā sudṛḍhābahvaṅkurā svayaṃ guṇabhinnāṅkureṣvapiguṇabhinnā sarvatra brahmaviṣṇuśivarūpiṇīcaitanyadīptā tasmādātmana eva traividhyaṃsarvatra yonitvamabhimantā jīvo niyanteśvaraḥsarvāhammānī hiraṇyagarbhastrirūpa īśvaravadvyaktacaitanyaḥsarvago hyeṣa īśvaraḥkriyājñānātmā sarvaṃ sarvamayaṃ sarve jīvāḥsarvamayāḥ sarvāsvavasthāsu tathāpyalpāḥsa vā eṣa bhūtānīndriyāṇi virājaṃ devatāḥkośāṃśca sṛṣṭvā praviśyāmūḍhomūḍha iva vyavaharannāste māyayaiva tasmādadvayaevāyamātmā sanmātro nityaḥ śuddho buddhaḥsatyo mukto nirañjano vibhuradvayānandaḥ paraḥpratyagekarasaḥ pramāṇairetairavagataḥ sattāmātraṃhīdaṃ sarvaṃ sadeva purastātsiddhaṃ hi brahma nahyatra kiñcānubhūyate nāvidyānubhavātmāna svaprakāśe sarvasākṣiṇyavikriye'dvayepaśyatehāpi sanmātramasadanyatsatyaṃ hītthaṃpurastādayoni svātmasthamānandacidghanaṃsiddhaṃ hyasiddhaṃ tadviṣṇurīśāno brahmānyadapisarvaṃ sarvagataṃ sarvamata eva śuddho'bādhyasvarūpobuddhaḥ sukhasvarūpa ātmā na hyetannirātmakamapinātmā purato hi siddho na hīdaṃ sarvaṃ kadācidātmāhi svamahimastho nirapekṣa eka eva sākṣī svaprakāśaḥkiṃ tannityamātmātra hyeva na vicikitsyametaddhīdaṃsarvaṃ sādhayati draṣṭā draṣṭuḥ sākṣyavikriyaḥsiddho niravadyo bāhyābhyantaravīkṣaṇātsuvisphuṭatamaḥsa parastādbrūtaiṣa dṛṣṭo'dṛṣṭo'vyavahāryo'pyalponālpaḥ sākṣyaviśeṣo'nanyo'sukhaduḥkho'dvayaḥparamātmā sarvajño'nanto'bhinno'dvayaḥ sarvadāsaṃvittirmāyayā nāsaṃvittiḥ svaprakāśe yūyamevadṛṣṭāḥ kimadvayena dvitīyameva na yūyamevabrūhyeva bhagavanniti devā ūcuryūyameva dṛśyatecennātmajñā asaṅgo hyayamātmā'to yūyamevasvaprakāśā idaṃ hi satsaṃvinmayatvādyūyamevaneti hocurhantāsaṅgā vayamiti hocuḥ kathaṃpaśyantīti hovāca na vayaṃ vidma iti hocustatoyūyameva svaprakāśā iti hovāca na casatsaṃvinmāyā etau hi purastātsuvibhātamavyavahāryamevādvayaṃ jñāto naiṣa vijñāto viditāviditātparaiti hocuḥ sa hovāca tadvā etadbrahmādvayaṃbrahmatvānnityaṃ śuddhaṃ buddhaṃ muktaṃ satyaṃsūkṣmaṃ paripūrṇamadvayaṃ sadānandacinmātramātmaivāvyavahāryaṃ kena ca tattadetadātmānamomityapaśyantaḥ paśyata tadetatsatyamātmābrahmaiva brahmātmaivātra hyeva na vicikitsyamityoṃsatyaṃ tadetatpaṇḍitā eva paśyantyetaddhyaśabdamasparśamarūpamarasamagandhamavaktavyamanādātavyamagantavyamavisarjayitavyamanānandayitavyamamantavyamaboddhavyamamanahaṅkartayitavyamacetayitavyamaprāṇayitavyamanapānayitavyamavyānayitavyamanudānayitavyamasamānayitavyamanindriyamaviṣayamakaraṇamalakṣaṇamasaṅgamaguṇamavikriyamavyapadeśyamasattvamaraskamatamaskamamāyamabhayamapyaupaniṣadamevasuvibhātaṃ sakṛdvibhātaṃ purato'smātsarvasmātsuvibhātamadvayaṃ paśyata haṃsaḥ so'hamiti sa var paśyatāhaṃ sahovāca kimeṣa dṛṣṭo'dṛṣṭo veti dṛṣṭoviditāviditātpara iti hocuḥ kvaiṣā kathamiti hocuḥkiṃ tena na kiṃcaneti hocuryūyamevāścaryarūpāiti hovāca na cetyāhuromityanujānīdhvaṃ brūtainamitijñāto'jñātaśceti hocurnacainamiti hocuritibrūtaivainamātmasiddhamiti hovāca paśyāmaeva bhagavo na ca vayaṃ paśyāmo naiva vayaṃ vaktuṃśaknumo namaste'stu bhagavan prasīdeti hocurnabhetavyaṃ pṛcchateti hovāca kvaiṣanujñetyeṣa var kaiṣānujñetyeṣaevātmeti hovāca te hocurnamastubhyaṃ vayaṃ ta iti haprajāpatirdevānanu śaśāsānuśaśāseti ||tadeṣa ślokaḥ ||otamotena jānīyādanujñātāramāntaram |anujñāmadvayaṃ labdhvā upadraṣṭāramāvrajet ||iti navamaḥ khaṇḍaḥ || 9||

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ।भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा+सस्तनूभिः ।व्यशेम देवहितं यदायुः ।ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ।स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ।स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥इति नृसिंहोत्तरतापिन्युपनिषत्समाप्ता ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ |bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |sthirairaṅgaistuṣṭuvā+sastanūbhiḥ |vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |oṃ svasti na indro vṛddhaśravāḥ |svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ |svasti no bṛhaspatirdadhātu ||oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||iti nṛsiṃhottaratāpinyupaniṣatsamāptā ||