गजेन्द्रमोक्षः Shrigajendramokshah

श्रीशुक उवाचएवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनोहृदि ।जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १॥

śrīśuka uvācaevaṃ vyavasito buddhyā samādhāya manohṛdi |jajāpa paramaṃ jāpyaṃ prāgjanmanyanuśikṣitam || 1||

गजेन्द्र उवाचनमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् ।पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २॥

gajendra uvācanamo bhagavate tasmai yata etaccidātmakam |puruṣāyādibījāya pareśāyābhidhīmahi || 2||

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् ।योऽस्मात्परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३॥

yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam |yo'smātparasmācca parastaṃ prapadye svayambhuvam || 3||

यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितंक्वचिद्विभातं क्व च तत्तिरोहितम् ।अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षतेस आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः ॥ ४॥

yaḥ svātmanīdaṃ nijamāyayārpitaṃkvacidvibhātaṃ kva ca tattirohitam |aviddhadṛk sākṣyubhayaṃ tadīkṣatesa ātmamūlo'vatu māṃ parātparaḥ || 4||

कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशोलोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु ।तमस्तदाऽऽसीद्गहनं गभीरंयस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥ ५॥

kālena pañcatvamiteṣu kṛtsnaśolokeṣu pāleṣu ca sarvahetuṣu |tamastadā''sīdgahanaṃ gabhīraṃyastasya pāre'bhivirājate vibhuḥ || 5||

न यस्यदेवा ऋषयःपदं विदुर्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् ।यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतोदुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥ ६॥

na yasyadevā ṛṣayaḥpadaṃ vidurjantuḥ punaḥ ko'rhati gantumīritum |yathā naṭasyākṛtibhirviceṣṭatoduratyayānukramaṇaḥ sa māvatu || 6||

दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलंविमुक्त सङ्गा मुनयः सुसाधवः ।चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वनेभूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ॥ ७॥

didṛkṣavo yasya padaṃ sumaṅgalaṃvimukta saṅgā munayaḥ susādhavaḥ |carantyalokavratamavraṇaṃ vanebhūtātmabhūtāḥ suhṛdaḥ sa me gatiḥ || 7||

न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वान नामरूपे गुणदोष एव वा ।तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यःस्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८॥

na vidyate yasya ca janma karma vāna nāmarūpe guṇadoṣa eva vā |tathāpi lokāpyayasambhavāya yaḥsvamāyayā tānyanukālamṛcchati || 8||

तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९॥

tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nantaśaktaye |arūpāyorurūpāya nama āścaryakarmaṇe || 9||

नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने ।नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १०॥

nama ātmapradīpāya sākṣiṇe paramātmane |namo girāṃ vidūrāya manasaścetasāmapi || 10||

सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता ।नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११॥

sattvena pratilabhyāya naiṣkarmyeṇa vipaścitā |namaḥ kaivalyanāthāya nirvāṇasukhasaṃvide || 11||

नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे ।निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२॥

namaḥ śāntāya ghorāya mūḍhāya guṇadharmiṇe |nirviśeṣāya sāmyāya namo jñānaghanāya ca || 12||

क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे ।पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥ १३॥

kṣetrajñāya namastubhyaṃ sarvādhyakṣāya sākṣiṇe |puruṣāyātmamūlāya mūlaprakṛtaye namaḥ || 13||

सर्वेन्द्रियगुणदृष्टे सर्व प्रत्यय हेतवे ।असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ॥ १४॥

sarvendriyaguṇadṛṣṭe sarva pratyaya hetave |asatācchāyayoktāya sadābhāsāya te namaḥ || 14||

नमो नमस्तेऽखिलकारणायनिष्कारणायाद्भुतकारणाय ।सर्वागमाम्नायमहार्णवायनमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५॥

namo namaste'khilakāraṇāyaniṣkāraṇāyādbhutakāraṇāya |sarvāgamāmnāyamahārṇavāyanamo'pavargāya parāyaṇāya || 15||

गुणारणिच्छन्नचिदूष्मपायतत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय ।नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागमस्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६॥

guṇāraṇicchannacidūṣmapāyatatkṣobhavisphūrjitamānasāya |naiṣkarmyabhāvena vivarjitāgamasvayaṃprakāśāya namaskaromi || 16||

मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणायमुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय ॥स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीतप्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७॥

mādṛkprapannapaśupāśavimokṣaṇāyamuktāya bhūrikaruṇāya namo'layāya ||svāṃśena sarvatanubhṛnmanasi pratītapratyagdṛśe bhagavate bṛhate namaste || 17||

आत्माऽऽत्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तैर्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय ।मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभावितायज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८॥

ātmā''tmajāptagṛhavittajaneṣu saktairduṣprāpaṇāya guṇasaṅgavivarjitāya |muktātmabhiḥ svahṛdaye paribhāvitāyajñānātmane bhagavate nama īśvarāya || 18||

यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामाभजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति ।किं त्वाशिषो रात्यपि देहमव्ययंकरोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९॥

yaṃ dharmakāmārthavimuktikāmābhajanta iṣṭāṃ gatimāpnuvanti |kiṃ tvāśiṣo rātyapi dehamavyayaṃkarotu me'dabhradayo vimokṣaṇam || 19||

एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थंवाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः ।अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलंगायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥ २०॥

ekāntino yasya na kañcanārthaṃvāñchanti ye vai bhagavatprapannāḥ |atyadbhutaṃ taccaritaṃ sumaṅgalaṃgāyanta ānandasamudramagnāḥ || 20||

तमक्षरम्ब्रह्म परं परेशमव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् ।अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरमनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१॥

tamakṣarambrahma paraṃ pareśamavyaktamādhyātmikayogagamyam |atīndriyaṃ sūkṣmamivātidūramanantamādyaṃ paripūrṇamīḍe || 21||

यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः ।नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः ॥ २२॥

yasya brahmādayo devā vedā lokāścarācarāḥ |nāmarūpavibhedena phalgvyā ca kalayā kṛtāḥ || 22||

यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयोनिर्यान्ति संयान्त्यसकृत्स्वरोचिषः ।तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहोबुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ॥ २३॥

yathārciṣo'gneḥ saviturgabhastayoniryānti saṃyāntyasakṛtsvarociṣaḥ |tathā yato'yaṃ guṇasampravāhobuddhirmanaḥ khāni śarīrasargāḥ || 23||

स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ्न स्त्री न षण्डो न पुमान्न जन्तुः ।नायं गुणः कर्म न सन्न चासन्निषेधशेषो जयतादशेषः ॥ २४॥

sa vai na devāsuramartyatiryaṅna strī na ṣaṇḍo na pumānna jantuḥ |nāyaṃ guṇaḥ karma na sanna cāsanniṣedhaśeṣo jayatādaśeṣaḥ || 24||

जिजीविषे नाहमिहामुया किमन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या ।इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवस्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५॥

jijīviṣe nāhamihāmuyā kimantarbahiścāvṛtayebhayonyā |icchāmi kālena na yasya viplavastasyātmalokāvaraṇasya mokṣam || 25||

सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् ।विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६॥

so'haṃ viśvasṛjaṃ viśvamaviśvaṃ viśvavedasam |viśvātmānamajaṃ brahma praṇato'smi paraṃ padam || 26||

योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते ।योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७॥

yogarandhitakarmāṇo hṛdi yogavibhāvite |yogino yaṃ prapaśyanti yogeśaṃ taṃ nato'smyaham || 27||

नमो नमस्तुभ्यमसह्य वेगशक्तित्रयायाखिलधीगुणाय ।प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तयेकदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८॥

namo namastubhyamasahya vegaśaktitrayāyākhiladhīguṇāya |prapannapālāya durantaśaktayekadindriyāṇāmanavāpyavartmane || 28||

नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहन्धिया हतम् ।तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९॥

nāyaṃ veda svamātmānaṃ yacchaktyāhandhiyā hatam |taṃ duratyayamāhātmyaṃ bhagavantamito'smyaham || 29||

श्रीशुक उवाचएवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषंब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः ।नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात्तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३०॥

śrīśuka uvācaevaṃ gajendramupavarṇitanirviśeṣaṃbrahmādayo vividhaliṅgabhidābhimānāḥ |naite yadopasasṛpurnikhilātmakatvāttatrākhilāmaramayo harirāvirāsīt || 30||

तं तद्वदार्त्तमुपलभ्य जगन्निवासःस्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवभिः ।छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमानश्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्रः ॥ ३१॥

taṃ tadvadārttamupalabhya jagannivāsaḥstotraṃ niśamya divijaiḥ saha saṃstuvabhiḥ |chandomayena garuḍena samuhyamānaścakrāyudho'bhyagamadāśu yato gajendraḥ || 31||

सोऽन्तस्सरस्युरुबलेन गृहीत आर्त्तोदृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् ।उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रान्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२॥

so'ntassarasyurubalena gṛhīta ārttodṛṣṭvā garutmati hariṃ kha upāttacakram |utkṣipya sāmbujakaraṃ giramāha kṛcchrānnārāyaṇākhilaguro bhagavan namaste || 32||

तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीर्यसग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार ।ग्राहाद्विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रंसम्पश्यतां हरिरमूमुचदुस्त्रियाणाम् ॥ ३३॥

taṃ vīkṣya pīḍitamajaḥ sahasāvatīryasagrāhamāśu sarasaḥ kṛpayojjahāra |grāhādvipāṭitamukhādariṇā gajendraṃsampaśyatāṃ hariramūmucadustriyāṇām || 33||

इति श्रीमद्भागवते महापुरराणे संहितायामष्टस्कन्धेश्रीगजेन्द्रमोक्षणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurarāṇe saṃhitāyāmaṣṭaskandheśrīgajendramokṣaṇaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||