विष्णुस्तवराजः २ Shri Vishnu Stavaraja 2

(भीष्मस्तवराजः)जनमेजय उवाचशरतल्पे शयानस्तु भरतानां पितामहः ।कथमुत्सृष्टवान् देहं कं च योगमधारयत् ॥ १॥

(bhīṣmastavarājaḥ)janamejaya uvācaśaratalpe śayānastu bharatānāṃ pitāmahaḥ |kathamutsṛṣṭavān dehaṃ kaṃ ca yogamadhārayat || 1||

वैशम्पायन उवाचशृणुष्वावहितो राजन् शुचिर्भूत्वा समाहितः ।भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहोत्सर्गं महात्मनः ॥ २॥

vaiśampāyana uvācaśṛṇuṣvāvahito rājan śucirbhūtvā samāhitaḥ |bhīṣmasya kuruśārdūla dehotsargaṃ mahātmanaḥ || 2||

प्रवृत्तमात्रे त्वयन उत्तरे वै दिवाकरे ।शुक्लपक्षस्य चाष्टम्यां माघमासस्य पार्थिव ॥ ३॥

pravṛttamātre tvayana uttare vai divākare |śuklapakṣasya cāṣṭamyāṃ māghamāsasya pārthiva || 3||

प्राजापत्ये च नक्षत्रे मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ।समावेशयदात्मानमात्मन्येव समाहितः ॥ ४॥

prājāpatye ca nakṣatre madhyaṃ prāpte divākare |samāveśayadātmānamātmanyeva samāhitaḥ || 4||

विकीर्णांशुरिवादित्यो भीष्मः शितशरैश्चितः ।शिश्ये परमया लक्ष्म्या वृतो ब्राह्मणसत्तमैः ॥ ५॥

vikīrṇāṃśurivādityo bhīṣmaḥ śitaśaraiścitaḥ |śiśye paramayā lakṣmyā vṛto brāhmaṇasattamaiḥ || 5||

व्यासेन वेदविदुषा नारदेन सुरर्षिणा ।देवरातेन वात्सेन तथा श्येनसुमन्तुना ॥ ६॥

vyāsena vedaviduṣā nāradena surarṣiṇā |devarātena vātsena tathā śyenasumantunā || 6||

तथा जैमिनिना चैव पैलवेन महात्मना ।शाण्डिल्यदेवलाभ्यां च मैत्रेयेण च धीमता ॥ ७॥

tathā jaimininā caiva pailavena mahātmanā |śāṇḍilyadevalābhyāṃ ca maitreyeṇa ca dhīmatā || 7||

असितेन वसिष्ठेन कौशिकेन महात्मना ।हरीतरोमशाभ्यां च तथात्रेयेण धीमता ॥ ८॥

asitena vasiṣṭhena kauśikena mahātmanā |harītaromaśābhyāṃ ca tathātreyeṇa dhīmatā || 8||

बृहस्पतिश्च शुक्रश्च च्यवनश्च महामुनिः ।सनत्कुमारकपिलौ वाल्मीकिस्तुम्बुरुः कुरुः ॥ ९॥

bṛhaspatiśca śukraśca cyavanaśca mahāmuniḥ |sanatkumārakapilau vālmīkistumburuḥ kuruḥ || 9||

मौद्गल्यो भार्गवो रामस्तृणबिन्दुमहामुनिः ।पिप्पलादश्च वायुश्च संवर्तः पुलहः कचः ॥ १०॥

maudgalyo bhārgavo rāmastṛṇabindumahāmuniḥ |pippalādaśca vāyuśca saṃvartaḥ pulahaḥ kacaḥ || 10||

काश्यपश्च पुलस्त्यश्च क्रतुर्दक्षः पराशरः ।मरीचिरङ्गिराः कण्वो गौतमो गालवो मुनिः ॥ ११॥

kāśyapaśca pulastyaśca kraturdakṣaḥ parāśaraḥ |marīciraṅgirāḥ kaṇvo gautamo gālavo muniḥ || 11||

धौम्यो विभाण्डो माण्डव्यो धौम्रकृष्णानुभौतिकः ।उलूकः परमो विप्रो मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १२॥

dhaumyo vibhāṇḍo māṇḍavyo dhaumrakṛṣṇānubhautikaḥ |ulūkaḥ paramo vipro mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ || 12||

भास्करः पूरणः कृष्णः सूतः परमधार्मिकः ।शैब्येन याज्ञवल्क्येन शङ्खेन लिखितेन च ॥ १३॥

bhāskaraḥ pūraṇaḥ kṛṣṇaḥ sūtaḥ paramadhārmikaḥ |śaibyena yājñavalkyena śaṅkhena likhitena ca || 13||

एतैश्चान्यैर्मुनिगणैर्महाभागैर्महात्मभिः ।श्रद्धादमपुरस्कारैर्वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः ॥ १४॥

etaiścānyairmunigaṇairmahābhāgairmahātmabhiḥ |śraddhādamapuraskārairvṛtaścandra iva grahaiḥ || 14||

भीष्मस्तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा ।शरतल्पगतः कृष्णं प्रदध्यौ प्राञ्जलिः शुचिः ॥ १५॥

bhīṣmastu puruṣavyāghraḥ karmaṇā manasā girā |śaratalpagataḥ kṛṣṇaṃ pradadhyau prāñjaliḥ śuciḥ || 15||

स्वरेण हृष्टपुष्टेन तुष्टाव मधुसूदनम् ।योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ॥ १६॥

svareṇa hṛṣṭapuṣṭena tuṣṭāva madhusūdanam |yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim || 16||

कृताञ्जलिः शुचिर्भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुः ।भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवमधास्तुवत् ॥ १७॥

kṛtāñjaliḥ śucirbhūtvā vāgvidāṃ pravaraḥ prabhuḥ |bhīṣmaḥ paramadharmātmā vāsudevamadhāstuvat || 17||

भीष्म उवाचआरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगदिषामि याम् ।तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ १८॥

bhīṣma uvācaārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ vācaṃ jigadiṣāmi yām |tayā vyāsasamāsinyā prīyatāṃ puruṣottamaḥ || 18||

शुचिं शुन्पिदं हंसं तत्पदं परमेष्ठिनम् ।युक्त्वा सर्वात्मनात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १९॥

śuciṃ śunpidaṃ haṃsaṃ tatpadaṃ parameṣṭhinam |yuktvā sarvātmanātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim || 19||

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।एकोऽयं वेद भगवान् धाता नारायणो हरिः ॥ २०॥

anādyantaṃ paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ |eko'yaṃ veda bhagavān dhātā nārāyaṇo hariḥ || 20||

नारायणादृषिगणास्तथा सिद्धमहोरगाः ।देवा देवर्षयश्चैव यं विदुः परमव्ययम् ॥ २१॥

nārāyaṇādṛṣigaṇāstathā siddhamahoragāḥ |devā devarṣayaścaiva yaṃ viduḥ paramavyayam || 21||

देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।यं न जानन्ति को ह्येष कुतो वा भगवानिति ॥ २२॥

devadānavagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |yaṃ na jānanti ko hyeṣa kuto vā bhagavāniti || 22||

यस्मिन् विश्वानि भूतानि तिष्ठिन्ति च विशन्ति च ।गुणीभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥ २३॥

yasmin viśvāni bhūtāni tiṣṭhinti ca viśanti ca |guṇībhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva || 23||

यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति ।सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वगे विश्वकर्मणि ॥ २४॥

yasminnitye tate tantau dṛḍhe sragiva tiṣṭhati |sadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvage viśvakarmaṇi || 24||

हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् ।सहस्त्रबाहुमुकुटं सहस्रवदनोज्ज्वलम् ॥ २५॥

hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇam |sahastrabāhumukuṭaṃ sahasravadanojjvalam || 25||

प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ।अणीयसामणीयांसं स्थविष्टं च स्थवीयसाम् ॥ २६॥

prāhurnārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam |aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭaṃ ca sthavīyasām || 26||

गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि ।य वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च ॥ २७॥

garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi |ya vākeṣvanuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca || 27||

गृणन्ति सर्वकर्माणं सत्वं सत्येषु सामसु ।चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्वस्थं सात्त्वतां पतिम् ॥ २८॥

gṛṇanti sarvakarmāṇaṃ satvaṃ satyeṣu sāmasu |caturbhiścaturātmānaṃ satvasthaṃ sāttvatāṃ patim || 28||

यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः ।यस्मिन्नित्यं तपस्तप्तं यदङ्गेष्वनुतिष्ठति ॥ २९॥

yaṃ divyairdevamarcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ |yasminnityaṃ tapastaptaṃ yadaṅgeṣvanutiṣṭhati || 29||

सर्वात्मा सर्ववित् सर्वः सर्वगः सर्वभावनः ।यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् ॥ ३०॥

sarvātmā sarvavit sarvaḥ sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ |yaṃ devaṃ devakī devī vasudevādajījanat || 30||

भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तमग्निमिवारणिः ।यमनन्यो व्यपेतासिरात्मानं वीतकल्मषम् ॥ ३१॥

bhaumasya brahmaṇo guptyai dīptamagnimivāraṇiḥ |yamananyo vyapetāsirātmānaṃ vītakalmaṣam || 31||

इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मानमात्मनि ।अतिवाय्विन्द्रकर्माणमतिसूर्याग्नितेजसम् ॥ ३२॥

iṣṭvānantyāya govindaṃ paśyatyātmānamātmani |ativāyvindrakarmāṇamatisūryāgnitejasam || 32||

अतिबुध्दीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ।पुराणे पुरुषं प्रोक्तं ब्रह्म प्रोक्तं युगादिषु ॥ ३३॥

atibudhdīndriyātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim |purāṇe puruṣaṃ proktaṃ brahma proktaṃ yugādiṣu || 33||

क्षये सङ्कर्षणं प्रोक्तं तमुपास्यमुपास्महे ।यमेकं बहुधात्मानं प्रातर्भूतमधोक्षजम् ॥ ३४॥

kṣaye saṅkarṣaṇaṃ proktaṃ tamupāsyamupāsmahe |yamekaṃ bahudhātmānaṃ prātarbhūtamadhokṣajam || 34||

नान्यभक्ताः क्रियावन्तो यजन्ते सर्वकामदम् ।यं प्राहुर्जगतः कोशं यस्मिन् संविहिताः प्रजाः ॥ ३५॥

nānyabhaktāḥ kriyāvanto yajante sarvakāmadam |yaṃ prāhurjagataḥ kośaṃ yasmin saṃvihitāḥ prajāḥ || 35||

यस्मिन् लोकाः स्फुरन्तीमे जले शकुनयो यथा ।ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम् ॥ ३६॥

yasmin lokāḥ sphurantīme jale śakunayo yathā |ṛtamekākṣaraṃ brahma yattatsadasataḥ param || 36||

अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदुः ।यं सुरासुरगन्धर्वससिद्धर्षिमहोरगाः ॥ ३७॥

anādimadhyaparyantaṃ na devā narṣayo viduḥ |yaṃ surāsuragandharvasasiddharṣimahoragāḥ || 37||

प्रयता नित्यमर्चन्ति परमं दुःखभेषजम् ।अनादिनिधनं देवमात्मयोनिं सनातनम् ॥ ३८॥

prayatā nityamarcanti paramaṃ duḥkhabheṣajam |anādinidhanaṃ devamātmayoniṃ sanātanam || 38||

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ।यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम् ॥ ३९॥

apratarkyamavijñeyaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum |yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatastasthuṣāṃ patim || 39||

वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम् ।हिरण्यवर्णं यं गर्भमदितेर्दैत्यनाशनम् ।एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥ ४०॥

vadanti jagato'dhyakṣamakṣaraṃ paramaṃ padam |hiraṇyavarṇaṃ yaṃ garbhamaditerdaityanāśanam |ekaṃ dvādaśadhā jajñe tasmai sūryātmane namaḥ || 40||

शुक्ले देवान् पितॄन् कृष्णे तर्पयत्यमृतेन यः ।यश्च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः ॥ ४१॥

śukle devān pitṝn kṛṣṇe tarpayatyamṛtena yaḥ |yaśca rājā dvijātīnāṃ tasmai somātmane namaḥ || 41||

महतस्तमसः पारे पुरुषं ह्यतितेजसम् ।यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः ॥ ४२॥

mahatastamasaḥ pāre puruṣaṃ hyatitejasam |yaṃ jñātvā mṛtyumatyeti tasmai jñeyātmane namaḥ || 42||

यं बृहन्तं बृहत्युक्थ्ये यमग्नौ यं महाध्वरे ।यं विप्रसङ्घा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः ॥ ४३॥

yaṃ bṛhantaṃ bṛhatyukthye yamagnau yaṃ mahādhvare |yaṃ viprasaṅghā gāyanti tasmai vedātmane namaḥ || 43||

ऋग्यजुस्सामधामानं दशार्धं हविरात्मकम् ।यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः ॥ ४४॥

ṛgyajussāmadhāmānaṃ daśārdhaṃ havirātmakam |yaṃ saptatantuṃ tanvanti tasmai yajñātmane namaḥ || 44||

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च ।हूयते च पुनर्द्वाभ्यां तस्मै होमात्मने नमः ॥ ४५॥

caturbhiśca caturbhiśca dvābhyāṃ pañcabhireva ca |hūyate ca punardvābhyāṃ tasmai homātmane namaḥ || 45||

यः सुपर्णो यजुर्नाम च्छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराः ।रथन्तरबृहत्पक्षस्तस्मै स्तोत्रात्मने नमः ॥ ४६॥

yaḥ suparṇo yajurnāma cchandogātrastrivṛcchirāḥ |rathantarabṛhatpakṣastasmai stotrātmane namaḥ || 46||

यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजामृषिः ।हिरण्यवर्णः शकुनिः तस्मै तार्क्ष्यात्मने नमः ॥ ४७॥

yaḥ sahasrasave satre jajñe viśvasṛjāmṛṣiḥ |hiraṇyavarṇaḥ śakuniḥ tasmai tārkṣyātmane namaḥ || 47||

पदाङ्गं सन्धिपर्वाणं स्वरव्यञ्जनभूषणम् ।यमाहुश्चाक्षरं नित्यं तस्मै वीर्यात्मने नमः ॥ ४८॥

padāṅgaṃ sandhiparvāṇaṃ svaravyañjanabhūṣaṇam |yamāhuścākṣaraṃ nityaṃ tasmai vīryātmane namaḥ || 48||

यज्ञाङ्गो यो वराहो वै भूत्वा गामुज्जहार हा ।लोकत्रयहितार्थाय तस्मै वीर्यात्मने नमः ॥ ४९॥

yajñāṅgo yo varāho vai bhūtvā gāmujjahāra hā |lokatrayahitārthāya tasmai vīryātmane namaḥ || 49||

यः शेते योगमास्थाय पर्यङ्के नागभूषिते ।फणासहस्ररचिते तस्मै निद्रात्मने नमः ॥ ५०॥

yaḥ śete yogamāsthāya paryaṅke nāgabhūṣite |phaṇāsahasraracite tasmai nidrātmane namaḥ || 50||

यश्चिनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिना ।धर्मार्थं व्यवहारार्थं तस्मै सत्यात्मने नमः ॥ ५१॥

yaścinoti satāṃ setumṛtenāmṛtayoninā |dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ tasmai satyātmane namaḥ || 51||

यं पृथग्धर्मचरणाः पृथग्धर्मफलेषिणः ।पृथग्धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ ५२॥

yaṃ pṛthagdharmacaraṇāḥ pṛthagdharmaphaleṣiṇaḥ |pṛthagdharmaiḥ samarcanti tasmai dharmātmane namaḥ || 52||

यतः सर्वे प्रसूयन्ते ह्यनङ्गात्माङ्गदेहिनः (?) ।उन्मादः सर्वभूतानां तस्मै कामात्मने नमः ॥ ५३॥

yataḥ sarve prasūyante hyanaṅgātmāṅgadehinaḥ (?) |unmādaḥ sarvabhūtānāṃ tasmai kāmātmane namaḥ || 53||

यं तं व्यक्तस्थमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः ।क्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः ॥ ५४॥

yaṃ taṃ vyaktasthamavyaktaṃ vicinvanti maharṣayaḥ |kṣetre kṣetrajñamāsīnaṃ tasmai kṣetrātmane namaḥ || 54||

यं त्रिधात्मानमात्मस्थं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।प्राहुः सप्तदशं साङ्ख्यास्तस्मै साङ्ख्यात्मने नमः ॥ ५५॥

yaṃ tridhātmānamātmasthaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ |prāhuḥ saptadaśaṃ sāṅkhyāstasmai sāṅkhyātmane namaḥ || 55||

यं विनिद्राजितश्वासाः शान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः ।ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ ५६॥

yaṃ vinidrājitaśvāsāḥ śāntā dāntā jitendriyāḥ |jyotiḥ paśyanti yuñjānāstasmai yogātmane namaḥ || 56||

अपुण्यपुण्यः परमे यं पुनर्भवनिर्भयाः ।शान्ताः संन्यासैनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः ॥ ५७॥

apuṇyapuṇyaḥ parame yaṃ punarbhavanirbhayāḥ |śāntāḥ saṃnyāsaino yānti tasmai mokṣātmane namaḥ || 57||

योऽसौ युगसहस्रान्ते प्रदीप्तार्चिर्विभावसुः ।सङ्क्षोभयाति भूतानि तस्मै घोरात्मने नमः ॥ २८॥

yo'sau yugasahasrānte pradīptārcirvibhāvasuḥ |saṅkṣobhayāti bhūtāni tasmai ghorātmane namaḥ || 28||

सम्भक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत् ।बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः ॥ ५९॥

sambhakṣya sarvabhūtāni kṛtvā caikārṇavaṃ jagat |bālaḥ svapiti yaścaikastasmai māyātmane namaḥ || 59||

अजस्य नाभ्यां सम्भूतं यस्मिन् विश्वं प्रतिष्टितम् ।पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः ॥ ६०॥

ajasya nābhyāṃ sambhūtaṃ yasmin viśvaṃ pratiṣṭitam |puṣkaraṃ puṣkarākṣasya tasmai padmātmane namaḥ || 60||

सहस्रशिरसे चैव पुरुषायामितात्मने ।चतुस्समुद्रपर्यङ्के योगनिद्रात्मने नमः ॥ ६१॥

sahasraśirase caiva puruṣāyāmitātmane |catussamudraparyaṅke yoganidrātmane namaḥ || 61||

यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु ।कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥ ६२॥

yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasandhiṣu |kukṣau samudrāścatvārastasmai toyātmane namaḥ || 62||

यस्मात् सर्वाः प्रसूयन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।यस्मिंश्चैव प्रलीयन्ते तस्मै हेत्वात्मने नमः ॥ ६३॥

yasmāt sarvāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ |yasmiṃścaiva pralīyante tasmai hetvātmane namaḥ || 63||

यो निषण्णो भवेद्रात्रौ दिवा भवति विष्ठितः ।इष्टानिष्टत्य च द्रष्टा तस्मै द्रष्ट्रात्मने नमः ॥ ६४॥

yo niṣaṇṇo bhavedrātrau divā bhavati viṣṭhitaḥ |iṣṭāniṣṭatya ca draṣṭā tasmai draṣṭrātmane namaḥ || 64||

अकुण्ठं सर्वकार्येषु धर्मकार्यार्थमुद्यतम् ।वैकुण्ठस्य हि तद्रूपं तस्मै कार्यात्मने नमः ॥ ६५॥

akuṇṭhaṃ sarvakāryeṣu dharmakāryārthamudyatam |vaikuṇṭhasya hi tadrūpaṃ tasmai kāryātmane namaḥ || 65||

विभज्य पञ्चधात्मानं वायुर्भूतशरीरगः ।यश्चेष्टयति भूतानि तस्मै वाय्वात्मने नमः ॥ ६६॥

vibhajya pañcadhātmānaṃ vāyurbhūtaśarīragaḥ |yaśceṣṭayati bhūtāni tasmai vāyvātmane namaḥ || 66||

ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रं कृत्स्नमूरूदरं विशः ।पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास्तस्मै वर्णात्मने नमः ॥ ६७॥

brahma vaktraṃ bhujau kṣatraṃ kṛtsnamūrūdaraṃ viśaḥ |pādau yasyāśritāḥ śūdrāstasmai varṇātmane namaḥ || 67||

युगेष्वावर्तते योगैर्दिनर्त्वयनहायनैः ।सर्गप्रलययोः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः ॥ ६८॥

yugeṣvāvartate yogairdinartvayanahāyanaiḥ |sargapralayayoḥ kartā tasmai kālātmane namaḥ || 68||

यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः ।सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः ॥ ६९॥

yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ |sūryaścakṣurdiśaḥ śrotre tasmai lokātmane namaḥ || 69||

विषये वर्तमानो यं तं वैशेषिकनिर्गुणैः ।प्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्त्रात्मने नमः ॥ ७०॥

viṣaye vartamāno yaṃ taṃ vaiśeṣikanirguṇaiḥ |prāhurviṣayagoptāraṃ tasmai goptrātmane namaḥ || 70||

अन्नपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनः ।यो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नमः ॥ ७१॥

annapānendhanamayo rasaprāṇavivardhanaḥ |yo dhārayati bhūtāni tasmai prāṇātmane namaḥ || 71||

प्राणानां धारणार्थाय योऽन्नं भुङ्क्ते चतुर्विधम् ।अन्तर्भूतः पचत्यग्निस्तस्मै पाकात्मने नमः ॥ ७२॥

prāṇānāṃ dhāraṇārthāya yo'nnaṃ bhuṅkte caturvidham |antarbhūtaḥ pacatyagnistasmai pākātmane namaḥ || 72||

पिङ्गेक्षणसटं यस्य रूपं दंष्ट्रानखायुधम् ।दानवेन्द्रान्तकरणं तस्मै दृप्तात्मने नमः ॥ ७३॥

piṅgekṣaṇasaṭaṃ yasya rūpaṃ daṃṣṭrānakhāyudham |dānavendrāntakaraṇaṃ tasmai dṛptātmane namaḥ || 73||

रसातलगतः श्रीमाननन्तो भगवान् विभुः ।जगद्धारयते कृत्स्नं तस्मै वीर्यात्मने नमः ॥ ७४॥

rasātalagataḥ śrīmānananto bhagavān vibhuḥ |jagaddhārayate kṛtsnaṃ tasmai vīryātmane namaḥ || 74||

यो मोहयति भूतानि स्नेहपाशानुबन्धनैः ।सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै मोहात्मने नमः ॥ ७५॥

yo mohayati bhūtāni snehapāśānubandhanaiḥ |sargasya rakṣaṇārthāya tasmai mohātmane namaḥ || 75||

सुतलातलमध्यस्थो हत्वा तु मधुकैटभौ ।उद्धृता येन वै वेदास्तस्मै मत्स्यात्मने नमः ॥ ७६॥

sutalātalamadhyastho hatvā tu madhukaiṭabhau |uddhṛtā yena vai vedāstasmai matsyātmane namaḥ || 76||

ससागरनगां बिभ्रत् सप्तद्वीपां वसुन्धराम् ।यो धारयति पृष्ठेन तस्मै कूर्मात्मने नमः ॥ ७७॥

sasāgaranagāṃ bibhrat saptadvīpāṃ vasundharām |yo dhārayati pṛṣṭhena tasmai kūrmātmane namaḥ || 77||

एकार्णवे हि मग्नां तां वाराहं रूपमास्थितः ।उद्दधार महीं योऽसौ तस्मै क्रोडात्मने नमः ॥ ७८॥

ekārṇave hi magnāṃ tāṃ vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ |uddadhāra mahīṃ yo'sau tasmai kroḍātmane namaḥ || 78||

नारसिंहवपुः कृत्वा यस्त्रैलोक्यभयङ्करम ।हिरण्यकशिपुं जघ्ने तस्मै सिंहात्मने नमः ॥ ७९॥

nārasiṃhavapuḥ kṛtvā yastrailokyabhayaṅkarama |hiraṇyakaśipuṃ jaghne tasmai siṃhātmane namaḥ || 79||

वामनं रूपमास्थाय बलिं संयम्य मायया ।इमे क्रान्तास्त्रयो लोकास्तस्मै क्रान्तात्मने नमः ॥ ८०॥

vāmanaṃ rūpamāsthāya baliṃ saṃyamya māyayā |ime krāntāstrayo lokāstasmai krāntātmane namaḥ || 80||

जमदग्निसुतो भूत्वा रामः परशुधृत् प्रभुः ।सहस्रार्जुनहन्तैव तस्मा उग्रात्मने नमः ॥ ८१॥

jamadagnisuto bhūtvā rāmaḥ paraśudhṛt prabhuḥ |sahasrārjunahantaiva tasmā ugrātmane namaḥ || 81||

रामो दाशरथिर्भूत्वा पौलस्त्यकुलनन्दनम् ।जघान रावणं सङ्ख्ये तस्मै क्षत्त्रात्मने नमः ॥ ८२॥

rāmo dāśarathirbhūtvā paulastyakulanandanam |jaghāna rāvaṇaṃ saṅkhye tasmai kṣattrātmane namaḥ || 82||

वसुदेवसुतः श्रीमान् वासुदेवो जगत्पतिः ।जहार वसुधाभारं तस्मै कृष्णात्मने नमः ॥ ८३॥

vasudevasutaḥ śrīmān vāsudevo jagatpatiḥ |jahāra vasudhābhāraṃ tasmai kṛṣṇātmane namaḥ || 83||

बुद्धरूपं समास्थाय सर्वधर्मपरायणः ।मोहयन् सर्वभूतानि तस्मै मोहात्मने नमः ॥ ८४॥

buddharūpaṃ samāsthāya sarvadharmaparāyaṇaḥ |mohayan sarvabhūtāni tasmai mohātmane namaḥ || 84||

हनिष्यति कलेरन्ते म्लेच्छांस्तुरगवाहनः ।धर्मसंस्थापनार्थाय तस्मै कल्क्यात्मने नमः ॥ ८५॥

haniṣyati kalerante mlecchāṃsturagavāhanaḥ |dharmasaṃsthāpanārthāya tasmai kalkyātmane namaḥ || 85||

आत्मज्ञानमिदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितः ।यं ज्ञानेनाधिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ ८६॥

ātmajñānamidaṃ jñānaṃ jñātvā pañcasvavasthitaḥ |yaṃ jñānenādhigacchanti tasmai jñānātmane namaḥ || 86||

अत्रमेयशरीराय सर्वतो बुद्धिचक्षुषे ।अपारपरमेयाय तस्मै दिव्यात्मने नमः ॥ ८७॥

atrameyaśarīrāya sarvato buddhicakṣuṣe |apāraparameyāya tasmai divyātmane namaḥ || 87||

जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे ।कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ ८८॥

jaṭine daṇḍine nityaṃ lambodaraśarīriṇe |kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai brahmātmane namaḥ || 88||

शूलिने त्रिदशेशाय त्र्यम्बकाय महात्मने ।भस्मदिग्धोर्ध्वलिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ ८९॥

śūline tridaśeśāya tryambakāya mahātmane |bhasmadigdhordhvaliṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ || 89||

चन्द्रार्धकृतशीर्षाय व्यालयज्ञोपवीतिने ।पिनाकशूलहस्ताय तस्मा उग्रात्मने नमः ॥ ९०॥

candrārdhakṛtaśīrṣāya vyālayajñopavītine |pinākaśūlahastāya tasmā ugrātmane namaḥ || 90||

पञ्चभूतात्मभूताय भूतादिनिधनाय च ।अक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः ॥ ९१॥

pañcabhūtātmabhūtāya bhūtādinidhanāya ca |akrodhadrohamohāya tasmai śāntātmane namaḥ || 91||

यस्मिन् सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः ।यश्च सर्वमयो देवस्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ ९२॥

yasmin sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ |yaśca sarvamayo devastasmai sarvātmane namaḥ || 92||

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन् विश्वसम्भव ।अपवर्गस्थ भूतानां पञ्चानां पुरतः स्थित ॥ ९३॥

viśvakarmannamaste'stu viśvātman viśvasambhava |apavargastha bhūtānāṃ pañcānāṃ purataḥ sthita || 93||

नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु ।नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वमयो निधिः ॥ ९४॥

namaste triṣu lokeṣu namaste paratastriṣu |namaste dikṣu sarvāsu tvaṃ hi sarvamayo nidhiḥ || 94||

नमस्ते भगवन् विष्णो लोकानां प्रभवाप्ययम् ।त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः ॥ ९५॥

namaste bhagavan viṣṇo lokānāṃ prabhavāpyayam |tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ || 95||

तेन पश्यामि भगवन् दिव्येषु त्रिषु वर्त्मसु ।तच्च पश्यामि तत्त्वेन यत्ते रूपं सनातनम् ॥ ९६॥

tena paśyāmi bhagavan divyeṣu triṣu vartmasu |tacca paśyāmi tattvena yatte rūpaṃ sanātanam || 96||

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुन्धरा ।विक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥ ९७॥

divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasundharā |vikrameṇa trayo lokāḥ puruṣo'si sanātanaḥ || 97||

दिशो भुजा रविश्चक्षुर्वीर्यं शुक्रः प्रजापतिः ।सप्तमार्गा निरुद्धास्ते वायोरमिततेजसः ॥ ९८॥

diśo bhujā raviścakṣurvīryaṃ śukraḥ prajāpatiḥ |saptamārgā niruddhāste vāyoramitatejasaḥ || 98||

अतसीपुष्पसङ्काशं पीतकौशेयवाससम् ।नमस्यन्ति च गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ॥ ९९॥

atasīpuṣpasaṅkāśaṃ pītakauśeyavāsasam |namasyanti ca govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam || 99||

नमो नरकसन्त्रासरक्षामण्डलकारिणे ।संसारनिम्नगावर्ततरिकाष्ठाय विष्णवे ॥ १००॥

namo narakasantrāsarakṣāmaṇḍalakāriṇe |saṃsāranimnagāvartatarikāṣṭhāya viṣṇave || 100||

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ १०१॥

namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca |jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ || 101||

प्राणकान्तारपाथेयं संसारच्छेदभेषजम् ।दुःखशोकपरित्राणं हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ १०२॥

prāṇakāntārapātheyaṃ saṃsāracchedabheṣajam |duḥkhaśokaparitrāṇaṃ harirityakṣaradvayam || 102||

यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं जगत् ।यथा विष्णुमयं सर्वं पापं मे नश्यतां तथा ॥ १०३॥

yathā viṣṇumayaṃ satyaṃ yathā viṣṇumayaṃ jagat |yathā viṣṇumayaṃ sarvaṃ pāpaṃ me naśyatāṃ tathā || 103||

त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे ।यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्षं तं ध्यायस्व सुरेश्वरम् ॥ १०४॥

tvāṃ prapannāya bhaktāya gatimiṣṭāṃ jigīṣave |yacchreyaḥ puṇḍarīkākṣaṃ taṃ dhyāyasva sureśvaram || 104||

इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः ।वाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ १०५॥

iti vidyātapoyonirayonirviṣṇurīḍitaḥ |vāgyajñenārcito devaḥ prīyatāṃ me janārdanaḥ || 105||

नारायणं परं ब्रह्म नारायणपरं तपः ।नारायणपरं चेदं सर्वं नारायणात्मकम् ॥ १०६॥

nārāyaṇaṃ paraṃ brahma nārāyaṇaparaṃ tapaḥ |nārāyaṇaparaṃ cedaṃ sarvaṃ nārāyaṇātmakam || 106||

वैशम्पायन उवाचएतावदुक्त्वा वचनं भीष्मस्त्वाहतमानसः ।नम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत्तदा ॥ १०७॥

vaiśampāyana uvācaetāvaduktvā vacanaṃ bhīṣmastvāhatamānasaḥ |nama ityeva kṛṣṇāya praṇāmamakarottadā || 107||

अधिगम्य तु योगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवः ।त्रैलोक्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दत्त्वा ययौ हरिः ॥ १०८॥

adhigamya tu yogena bhaktiṃ bhīṣmasya mādhavaḥ |trailokyadarśanaṃ jñānaṃ divyaṃ dattvā yayau hariḥ || 108||

तस्मिन्नुपरते शब्दे ततस्ते ब्रह्मवादिनः ।भीष्मं वाग्भिर्बाष्पकण्ठास्तमानर्चुर्महामतिम् ॥ १०९॥

tasminnuparate śabde tataste brahmavādinaḥ |bhīṣmaṃ vāgbhirbāṣpakaṇṭhāstamānarcurmahāmatim || 109||

ते स्तुवन्तश्च विप्राग्र्याः केशवं पुरुषोत्तमम् ।भीष्मं च शनकैः सर्वे प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ ११०॥

te stuvantaśca viprāgryāḥ keśavaṃ puruṣottamam |bhīṣmaṃ ca śanakaiḥ sarve praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ || 110||

यं योगिनः प्राणविमोक्षकालेयत्नेन चित्ते विनिवेशयन्ति ।साक्षात्पुरस्ताद्धरिमीक्षमाणःप्राणान् जहाँ प्राप्तकालो हि भीष्मः ॥ १११॥

yaṃ yoginaḥ prāṇavimokṣakāleyatnena citte viniveśayanti |sākṣātpurastāddharimīkṣamāṇaḥprāṇān jahām̐ prāptakālo hi bhīṣmaḥ || 111||

शुक्लपक्षे दिवा भूमौ गङ्गायां चोत्तरायणे ।धन्यास्तात मरिष्यन्ति हृदयस्थे जनार्दने ॥ ११२॥

śuklapakṣe divā bhūmau gaṅgāyāṃ cottarāyaṇe |dhanyāstāta mariṣyanti hṛdayasthe janārdane || 112||

विदित्वा भक्तियोगं तु भीष्मस्य पुरुषोत्तमः ।सहसोत्थाय सन्तुष्टो यानमेवान्यपद्यत ॥ ११३॥

viditvā bhaktiyogaṃ tu bhīṣmasya puruṣottamaḥ |sahasotthāya santuṣṭo yānamevānyapadyata || 113||

केशवः सात्यकिश्चैव रथेनैकेन जग्मतुः ।अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनञ्जयौ ॥ ११४॥

keśavaḥ sātyakiścaiva rathenaikena jagmatuḥ |apareṇa mahātmānau yudhiṣṭhiradhanañjayau || 114||

भीमसेनो यमौ चोभौ रथमेकं समास्थिताः ।कृपो युयुत्सुः सूतश्च सञ्जयश्चापरं रथम् ॥ ११५॥

bhīmaseno yamau cobhau rathamekaṃ samāsthitāḥ |kṛpo yuyutsuḥ sūtaśca sañjayaścāparaṃ ratham || 115||

तै रथैर्नगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाः ।नेमिघोषेण महता कम्पयन्तो वसुन्धराम् ॥ ११६॥

tai rathairnagarākāraiḥ prayātāḥ puruṣarṣabhāḥ |nemighoṣeṇa mahatā kampayanto vasundharām || 116||

ततो गिरः पुरुषवरैः स्तवान्विताद्विजेरिताः पथि सुमनाः सुशुश्रुवे ।कृताञ्जालें प्रणतमथापरं जनंस केशिहा मुदितमनाभ्यनन्दत् ॥ ११७॥

tato giraḥ puruṣavaraiḥ stavānvitādvijeritāḥ pathi sumanāḥ suśuśruve |kṛtāñjāleṃ praṇatamathāparaṃ janaṃsa keśihā muditamanābhyanandat || 117||

अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ।धर्माध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ११८॥

anādinidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalokamaheśvaram |dharmādhyakṣaṃ stuvannityaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 118||

इमं स्तवं यः पठति शार्ङ्गधन्वनःशृणोति वा भक्तिसमन्वितो जनः ।स चक्रधृत प्रतिहतदग्धकल्मषोजनार्दनं प्रविशति देहसङ्क्षये ॥ ११९॥

imaṃ stavaṃ yaḥ paṭhati śārṅgadhanvanaḥśṛṇoti vā bhaktisamanvito janaḥ |sa cakradhṛta pratihatadagdhakalmaṣojanārdanaṃ praviśati dehasaṅkṣaye || 119||

अशनिशितसुधारं यस्य चक्रं सुचारुमणिकनकविचित्रे कुण्डले यस्य कर्णे ।भ्रमरशतसहस्रैः सेविता यस्य मालाअसुरकुलनिहन्ता प्रीयतां वासुदेवः ॥ १२०॥

aśaniśitasudhāraṃ yasya cakraṃ sucārumaṇikanakavicitre kuṇḍale yasya karṇe |bhramaraśatasahasraiḥ sevitā yasya mālāasurakulanihantā prīyatāṃ vāsudevaḥ || 120||

स्तवराजः समाप्तोऽयं विष्णोरद्भुतकर्मणः ।गाङ्गेयेन पुरा गीतो महापातकनाशनः ॥ १२१॥

stavarājaḥ samāpto'yaṃ viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ |gāṅgeyena purā gīto mahāpātakanāśanaḥ || 121||

श्रीभगवानुवाचयः पठेत इदं स्तोत्रं मम जन्मानुकीर्तनम् ।देवलोकमतिक्रम्य तस्य लोको यथा मम ॥ १२२॥

śrībhagavānuvācayaḥ paṭheta idaṃ stotraṃ mama janmānukīrtanam |devalokamatikramya tasya loko yathā mama || 122||

इति श्रीमहाभारतान्तर्गतः श्रीविष्णुस्तवराजः अथवाभीष्मस्तवराजः सम्पूर्णः ।

iti śrīmahābhāratāntargataḥ śrīviṣṇustavarājaḥ athavābhīṣmastavarājaḥ sampūrṇaḥ |