परमहंसगीता Paramahamsa Gita

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।

oṃ namo bhagavate vāsudevāya |

श्रीशुक उवाचअथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजतइक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादितःस द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवासंहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमितिपूर्वविष्टिगृहीतैः सह गृहीतः प्रसभमतदर्हउवाह शिबिकां स महानुभावः ॥ १॥

śrīśuka uvācaatha sindhusauvīrapate rahūgaṇasya vrajataikṣumatyāstaṭe tatkulapatinā śibikāvāhapuruṣānveṣaṇasamaye daivenopasāditaḥsa dvijavara upalabdha eṣa pīvā yuvāsaṃhananāṅgo gokharavaddhuraṃ voḍhumalamitipūrvaviṣṭigṛhītaiḥ saha gṛhītaḥ prasabhamatadarhauvāha śibikāṃ sa mahānubhāvaḥ || 1||

यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्नसमाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतांस्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहतआह हे वोढारः साध्वतिक्रमत किमितिविषममुह्यते यानमिति ॥ २॥

yadā hi dvijavarasyeṣumātrāvalokānugaternasamāhitā puruṣagatistadā viṣamagatāṃsvaśibikāṃ rahūgaṇa upadhārya puruṣānadhivahataāha he voḍhāraḥ sādhvatikramata kimitiviṣamamuhyate yānamiti || 2||

अथ त ईश्वरवचः सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयां बभूवुः ॥ ३॥

atha ta īśvaravacaḥ sopālambhamupākarṇyopāyaturīyācchaṅkitamanasastaṃ vijñāpayāṃ babhūvuḥ || 3||

न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथाःसाध्वेव वहामः अयमधुनैव नियुक्तोऽपिन द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयंपारयाम इति ॥ ४॥

na vayaṃ naradeva pramattā bhavanniyamānupathāḥsādhveva vahāmaḥ ayamadhunaiva niyukto'pina drutaṃ vrajati nānena saha voḍhumu ha vayaṃpārayāma iti || 4||

सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषांसांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्यनिशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिवरजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५॥

sāṃsargiko doṣa eva nūnamekasyāpi sarveṣāṃsāṃsargikāṇāṃ bhavitumarhatīti niścityaniśamya kṛpaṇavaco rājā rahūgaṇa upāsitavṛddho'pi nisargeṇa balātkṛta īṣadutthitamanyuravispaṣṭabrahmatejasaṃ jātavedasamivarajasā''vṛtamatirāha || 5||

अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवान संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखेनो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहु विप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहंममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययोब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६॥

aho kaṣṭaṃ bhrātarvyaktamurupariśrānto dīrghamadhvānameka eva ūhivān suciraṃ nātipīvāna saṃhananāṅgo jarasā copadruto bhavān sakheno evāpara ete saṅghaṭṭina iti bahu vipralabdho'pyavidyayā racitadravyaguṇakarmāśayasvacaramakalevare'vastuni saṃsthānaviśeṣe'haṃmametyanadhyāropitamithyāpratyayobrahmabhūtastūṣṇīṃ śibikāṃ pūrvavaduvāha || 6||

अथ पुनः स्वशिबिकायां विषमगतायांप्रकुपित उवाचरहूगणः किमिदमरे त्वंजीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमिचिकित्सां दण्डपाणिरिव जनतायायथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७॥

atha punaḥ svaśibikāyāṃ viṣamagatāyāṃprakupita uvācarahūgaṇaḥ kimidamare tvaṃjīvanmṛto māṃ kadarthīkṛtya bhartṛśāsanamaticarasi pramattasya ca te karomicikitsāṃ daṇḍapāṇiriva janatāyāyathā prakṛtiṃ svāṃ bhajiṣyasa iti || 7||

एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानंरजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान्ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः सर्वभूतसुहृदात्मायोगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमानइव विगतस्मय इदमाह ॥ ८॥

evaṃ bahvabaddhamapi bhāṣamāṇaṃ naradevābhimānaṃrajasā tamasānuviddhena madena tiraskṛtāśeṣabhagavatpriyaniketaṃ paṇḍitamāninaṃ sa bhagavānbrāhmaṇo brahmabhūtaḥ sarvabhūtasuhṛdātmāyogeśvaracaryāyāṃ nātivyutpannamatiṃ smayamānaiva vigatasmaya idamāha || 8||

ब्राह्मण उवाचत्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धंभर्तुः स मे स्याद्यदि वीर भारः ।गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वापीवेति राशौ न विदां प्रवादः ॥ ९॥

brāhmaṇa uvācatvayoditaṃ vyaktamavipralabdhaṃbhartuḥ sa me syādyadi vīra bhāraḥ |ganturyadi syādadhigamyamadhvāpīveti rāśau na vidāṃ pravādaḥ || 9||

स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्चक्षुत्तृड्भयं कलिरिच्छा जरा च ।निद्रा रतिर्मन्युरहं मदः शुचोदेहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १०॥

sthaulyaṃ kārśyaṃ vyādhaya ādhayaścakṣuttṛḍbhayaṃ kaliricchā jarā ca |nidrā ratirmanyurahaṃ madaḥ śucodehena jātasya hi me na santi || 10||

जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन्आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् ।स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्रतर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोगः ॥ ११॥

jīvanmṛtatvaṃ niyamena rājanādyantavadyadvikṛtasya dṛṣṭam |svasvāmyabhāvo dhruva īḍya yatratarhyucyate'sau vidhikṛtyayogaḥ || 11||

विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक्चपश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् ।क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यंतथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२॥

viśeṣabuddhervivaraṃ manākcapaśyāma yanna vyavahārato'nyat |ka īśvarastatra kimīśitavyaṃtathāpi rājan karavāma kiṃ te || 12||

उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थांगतस्य मे वीर चिकित्सितेन ।अर्थः कियान् भवता शिक्षितेनस्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेषः ॥ १३॥

unmattamattajaḍavatsvasaṃsthāṃgatasya me vīra cikitsitena |arthaḥ kiyān bhavatā śikṣitenastabdhapramattasya ca piṣṭapeṣaḥ || 13||

श्रीशुक उवाचएतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवरउपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेनकर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४॥

śrīśuka uvācaetāvadanuvādaparibhāṣayā pratyudīrya munivaraupaśamaśīla uparatānātmyanimitta upabhogenakarmārabdhaṃ vyapanayan rājayānamapi tathovāha || 14||

स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक् श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसापादमूलमुपसृतः क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५॥

sa cāpi pāṇḍaveya sindhusauvīrapatistattvajijñāsāyāṃ samyak śraddhayādhikṛtādhikārastaddhṛdayagranthimocanaṃ dvijavaca āśrutya bahuyogagranthasammataṃ tvarayāvaruhya śirasāpādamūlamupasṛtaḥ kṣamāpayan vigatanṛpadevasmaya uvāca || 15||

कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानांबिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूतः ।कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात्क्षेमायनश्चेदसि नोत शुक्लः ॥ १६॥

kastvaṃ nigūḍhaścarasi dvijānāṃbibharṣi sūtraṃ katamo'vadhūtaḥ |kasyāsi kutratya ihāpi kasmātkṣemāyanaścedasi nota śuklaḥ || 16||

नाहं विशङ्के सुरराजवज्रान्नत्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् ।नाग्न्यर्कसोमानिलवित्तपास्त्राच्छङ्केभृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७॥

nāhaṃ viśaṅke surarājavajrānnatryakṣaśūlānna yamasya daṇḍāt |nāgnyarkasomānilavittapāstrācchaṅkebhṛśaṃ brahmakulāvamānāt || 17||

तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढविज्ञानवीर्यो विचरस्यपारः ।वचांसि योगग्रथितानि साधोन नः क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८॥

tadbrūhyasaṅgo jaḍavannigūḍhavijñānavīryo vicarasyapāraḥ |vacāṃsi yogagrathitāni sādhona naḥ kṣamante manasāpi bhettum || 18||

अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्वविदांमुनीनां परमं गुरुं वै ।प्रष्टुं प्रवृत्तः किमिहारणं तत्साक्षाद्धरिंज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९॥

ahaṃ ca yogeśvaramātmatattvavidāṃmunīnāṃ paramaṃ guruṃ vai |praṣṭuṃ pravṛttaḥ kimihāraṇaṃ tatsākṣāddhariṃjñānakalāvatīrṇam || 19||

स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थमव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपि स्वित् ।योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धिःकथं विचक्षीत गृहानुबन्धः ॥ २०॥

sa vai bhavām̐llokanirīkṣaṇārthamavyaktaliṅgo vicaratyapi svit |yogeśvarāṇāṃ gatimandhabuddhiḥkathaṃ vicakṣīta gṛhānubandhaḥ || 20||

दृष्टः श्रमः कर्मत आत्मनो वैभर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये ।यथासतोदानयनाद्यभावात्समूलइष्टो व्यवहारमार्गः ॥ २१॥

dṛṣṭaḥ śramaḥ karmata ātmano vaibharturganturbhavataścānumanye |yathāsatodānayanādyabhāvātsamūlaiṣṭo vyavahāramārgaḥ || 21||

स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभितापस्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धिः ।देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात्तत्संसृतिः पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२॥

sthālyagnitāpātpayaso'bhitāpastattāpatastaṇḍulagarbharandhiḥ |dehendriyāsvāśayasannikarṣāttatsaṃsṛtiḥ puruṣasyānurodhāt || 22||

शास्ताभिगोप्ता नृपतिः प्रजानांयः किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् ।स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३॥

śāstābhigoptā nṛpatiḥ prajānāṃyaḥ kiṅkaro vai na pinaṣṭi piṣṭam |svadharmamārādhanamacyutasyayadīhamāno vijahātyaghaugham || 23||

तन्मे भवान् नरदेवाभिमानमदेनतुच्छीकृतसत्तमस्य ।कृषीष्ट मैत्री दृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंहः ॥ २४॥

tanme bhavān naradevābhimānamadenatucchīkṛtasattamasya |kṛṣīṣṭa maitrī dṛśamārtabandhoyathā tare sadavadhyānamaṃhaḥ || 24||

न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि ।महद्विमानात्स्वकृताद्धि मादृङ्नङ्क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणिः ॥ २५॥

na vikriyā viśvasuhṛtsakhasyasāmyena vītābhimatestavāpi |mahadvimānātsvakṛtāddhi mādṛṅnaṅkṣyatyadūrādapi śūlapāṇiḥ || 25||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांपञ्चमस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥ १०॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃpañcamaskandhe daśamo'dhyāyaḥ || 10||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंसगीतायां प्रथमोऽध्यायः ।१

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe paramahaṃsagītāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ | 1

ब्राह्मण उवाचअकोविदः कोविदवादवादान्वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठः ।न सूरयो हि व्यवहारमेनंतत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥ १॥

brāhmaṇa uvācaakovidaḥ kovidavādavādānvadasyatho nātividāṃ variṣṭhaḥ |na sūrayo hi vyavahāramenaṃtattvāvamarśena sahāmananti || 1||

तथैव राजन्नुरुगार्हमेधवितानविद्योरुविजृम्भितेषु ।न वेदवादेषु हि तत्त्ववादःप्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधुः ॥ २॥

tathaiva rājannurugārhamedhavitānavidyoruvijṛmbhiteṣu |na vedavādeṣu hi tattvavādaḥprāyeṇa śuddho nu cakāsti sādhuḥ || 2||

न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाचः समासन् ।स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यंन यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३॥

na tasya tattvagrahaṇāya sākṣādvarīyasīrapi vācaḥ samāsan |svapne niruktyā gṛhamedhisaukhyaṃna yasya heyānumitaṃ svayaṃ syāt || 3||

यावन्मनो रजसा पूरुषस्यसत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् ।चेतोभिराकूतिभिरातनोतिनिरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४॥

yāvanmano rajasā pūruṣasyasattvena vā tamasā vānuruddham |cetobhirākūtibhirātanotiniraṅkuśaṃ kuśalaṃ cetaraṃ vā || 4||

स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृतः षोडशात्मा ।बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेदमन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५॥

sa vāsanātmā viṣayoparaktoguṇapravāho vikṛtaḥ ṣoḍaśātmā |bibhratpṛthaṅnāmabhi rūpabhedamantarbahiṣṭvaṃ ca puraistanoti || 5||

दुःखं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति ।आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूटः ॥ ६॥

duḥkhaṃ sukhaṃ vyatiriktaṃ ca tīvraṃkālopapannaṃ phalamāvyanakti |āliṅgya māyāracitāntarātmāsvadehinaṃ saṃsṛticakrakūṭaḥ || 6||

तावानयं व्यवहारः सदाविःक्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्मः ।तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७॥

tāvānayaṃ vyavahāraḥ sadāviḥkṣetrajñasākṣyo bhavati sthūlasūkṣmaḥ |tasmānmano liṅgamado vadantiguṇāguṇatvasya parāvarasya || 7||

गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तोःक्षेमाय नैर्गुण्यमथो मनः स्यात् ।यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन्शिखाः सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् ।पदं तथा गुणकर्मानुबद्धंवृत्तीर्मनः श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८॥

guṇānuraktaṃ vyasanāya jantoḥkṣemāya nairguṇyamatho manaḥ syāt |yathā pradīpo ghṛtavartimaśnanśikhāḥ sadhūmā bhajati hyanyadā svam |padaṃ tathā guṇakarmānubaddhaṃvṛttīrmanaḥ śrayate'nyatra tattvam || 8||

एकादशासन्मनसो हि वृत्तयआकूतयः पञ्च धियोऽभिमानः ।मात्राणि कर्माणि पुरं च तासांवदन्ति हैकादश वीर भूमीः ॥ ९॥

ekādaśāsanmanaso hi vṛttayaākūtayaḥ pañca dhiyo'bhimānaḥ |mātrāṇi karmāṇi puraṃ ca tāsāṃvadanti haikādaśa vīra bhūmīḥ || 9||

गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसिविसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पाः ।एकादशं स्वीकरणं ममेतिशय्यामहं द्वादशमेक आहुः ॥ १०॥

gandhākṛtisparśarasaśravāṃsivisargaratyartyabhijalpaśilpāḥ |ekādaśaṃ svīkaraṇaṃ mametiśayyāmahaṃ dvādaśameka āhuḥ || 10||

द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालैरेकादशामी मनसो विकाराः ।सहस्रशः शतशः कोटिशश्चक्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वतः स्युः ॥ ११॥

dravyasvabhāvāśayakarmakālairekādaśāmī manaso vikārāḥ |sahasraśaḥ śataśaḥ koṭiśaścakṣetrajñato na mitho na svataḥ syuḥ || 11||

क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्यमायारचितस्य नित्याः ।आविर्हिताः क्वापि तिरोहिताश्चशुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः ॥ १२॥

kṣetrajña etā manaso vibhūtīrjīvasyamāyāracitasya nityāḥ |āvirhitāḥ kvāpi tirohitāścaśuddho vicaṣṭe hyaviśuddhakartuḥ || 12||

क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणःसाक्षात्स्वयंज्योतिरजः परेशः ।नारायणो भगवान्वासुदेवःस्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमानः ॥ १३॥

kṣetrajña ātmā puruṣaḥ purāṇaḥsākṣātsvayaṃjyotirajaḥ pareśaḥ |nārāyaṇo bhagavānvāsudevaḥsvamāyayā''tmanyavadhīyamānaḥ || 13||

यथानिलः स्थावरजङ्गमानामात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् ।एवं परो भगवान् वासुदेवःक्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्टः ॥ १४॥

yathānilaḥ sthāvarajaṅgamānāmātmasvarūpeṇa niviṣṭa īśet |evaṃ paro bhagavān vāsudevaḥkṣetrajña ātmedamanupraviṣṭaḥ || 14||

न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्रविधूय मायां वयुनोदयेन ।विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नोवेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५॥

na yāvadetāṃ tanubhṛnnarendravidhūya māyāṃ vayunodayena |vimuktasaṅgo jitaṣaṭsapatnovedātmatattvaṃ bhramatīha tāvat || 15||

न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गंसंसारतापावपनं जनस्य ।यच्छोकमोहामयरागलोभवैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६॥

na yāvadetanmana ātmaliṅgaṃsaṃsāratāpāvapanaṃ janasya |yacchokamohāmayarāgalobhavairānubandhaṃ mamatāṃ vidhatte || 16||

भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्यमुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्तः ।गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रोजहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७॥

bhrātṛvyamenaṃ tadadabhravīryamupekṣayādhyedhitamapramattaḥ |gurorhareścaraṇopāsanāstrojahi vyalīkaṃ svayamātmamoṣam || 17||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांपञ्चमस्कन्धे ब्राह्मणरहूगणसंवादे एकादशोऽध्यायः ॥ ११॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃpañcamaskandhe brāhmaṇarahūgaṇasaṃvāde ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंसगीतायां द्वितीयोऽध्यायः ।२

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe paramahaṃsagītāyāṃ dvitīyo'dhyāyaḥ | 2

रहूगण उवाचनमो नमः कारणविग्रहायस्वरूपतुच्छीकृतविग्रहाय ।नमोऽवधूतद्विजबन्धुलिङ्गनिगूढनित्यानुभवाय तुभ्यम् ॥ १॥

rahūgaṇa uvācanamo namaḥ kāraṇavigrahāyasvarūpatucchīkṛtavigrahāya |namo'vadhūtadvijabandhuliṅganigūḍhanityānubhavāya tubhyam || 1||

ज्वरामयार्तस्य यथागदंसन्निदाघदग्धस्य यथा हिमाम्भः ।कुदेहमानाहिविदष्टदृष्टेर्ब्रह्मन्वचस्तेऽमृतमौषधं मे ॥ २॥

jvarāmayārtasya yathāgadaṃsannidāghadagdhasya yathā himāmbhaḥ |kudehamānāhividaṣṭadṛṣṭerbrahmanvacaste'mṛtamauṣadhaṃ me || 2||

तस्माद्भवन्तं मम संशयार्थंप्रक्ष्यामि पश्चादधुना सुबोधम् ।अध्यात्मयोगग्रथितं तवोक्तमाख्याहि कौतूहलचेतसो मे ॥ ३॥

tasmādbhavantaṃ mama saṃśayārthaṃprakṣyāmi paścādadhunā subodham |adhyātmayogagrathitaṃ tavoktamākhyāhi kautūhalacetaso me || 3||

यदाह योगेश्वर दृश्यमानंक्रियाफलं सद्व्यवहारमूलम् ।न ह्यञ्जसा तत्त्वविमर्शनायभवानमुष्मिन् भ्रमते मनो मे ॥ ४॥

yadāha yogeśvara dṛśyamānaṃkriyāphalaṃ sadvyavahāramūlam |na hyañjasā tattvavimarśanāyabhavānamuṣmin bhramate mano me || 4||

ब्राह्मण उवाचअयं जनो नाम चलन् पृथिव्यांयः पार्थिवः पार्थिव कस्य हेतोः ।तस्यापि चाङ्घ्र्योरधिगुल्फजङ्घाजानूरुमध्योरशिरोधरांसाः ॥ ५॥

brāhmaṇa uvācaayaṃ jano nāma calan pṛthivyāṃyaḥ pārthivaḥ pārthiva kasya hetoḥ |tasyāpi cāṅghryoradhigulphajaṅghājānūrumadhyoraśirodharāṃsāḥ || 5||

अंसेऽधि दार्वी शिबिका च यस्यांसौवीरराजेत्यपदेश आस्ते ।यस्मिन् भवान् रूढनिजाभिमानोराजास्मि सिन्धुष्विति दुर्मदान्धः ॥ ६॥

aṃse'dhi dārvī śibikā ca yasyāṃsauvīrarājetyapadeśa āste |yasmin bhavān rūḍhanijābhimānorājāsmi sindhuṣviti durmadāndhaḥ || 6||

शोच्यानिमांस्त्वमधिकष्टदीनान्विष्ट्या निगृह्णन् निरनुग्रहोऽसि ।जनस्य गोप्तास्मि विकत्थमानोन शोभसे वृद्धसभासु धृष्टः ॥ ७॥

śocyānimāṃstvamadhikaṣṭadīnānviṣṭyā nigṛhṇan niranugraho'si |janasya goptāsmi vikatthamānona śobhase vṛddhasabhāsu dhṛṣṭaḥ || 7||

यदा क्षितावेव चराचरस्यविदाम निष्ठां प्रभवं च नित्यम् ।तन्नामतोऽन्यद्व्यवहारमूलंनिरूप्यतां सत्क्रिययानुमेयम् ॥ ८॥

yadā kṣitāveva carācarasyavidāma niṣṭhāṃ prabhavaṃ ca nityam |tannāmato'nyadvyavahāramūlaṃnirūpyatāṃ satkriyayānumeyam || 8||

एवं निरुक्तं क्षितिशब्दवृत्तमसन्निधानात्परमाणवो ये ।अविद्यया मनसा कल्पितास्तेयेषां समूहेन कृतो विशेषः ॥ ९॥

evaṃ niruktaṃ kṣitiśabdavṛttamasannidhānātparamāṇavo ye |avidyayā manasā kalpitāsteyeṣāṃ samūhena kṛto viśeṣaḥ || 9||

एवं कृशं स्थूलमणुर्बृहद्यदसच्चसज्जीवमजीवमन्यत् ।द्रव्यस्वभावाशयकालकर्मनाम्नाजयावेहि कृतं द्वितीयम् ॥ १०॥

evaṃ kṛśaṃ sthūlamaṇurbṛhadyadasaccasajjīvamajīvamanyat |dravyasvabhāvāśayakālakarmanāmnājayāvehi kṛtaṃ dvitīyam || 10||

ज्ञानं विशुद्धं परमार्थमेकमनन्तरं त्वबहिर्ब्रह्म सत्यम् ।प्रत्यक्प्रशान्तं भगवच्छब्दसंज्ञंयद्वासुदेवं कवयो वदन्ति ॥ ११॥

jñānaṃ viśuddhaṃ paramārthamekamanantaraṃ tvabahirbrahma satyam |pratyakpraśāntaṃ bhagavacchabdasaṃjñaṃyadvāsudevaṃ kavayo vadanti || 11||

रहूगणैतत्तपसा न यातिन चेज्यया निर्वपणाद्गृहाद्वा ।न छन्दसा नैव जलाग्निसूर्यैर्विनामहत्पादरजोऽभिषेकम् ॥ १२॥

rahūgaṇaitattapasā na yātina cejyayā nirvapaṇādgṛhādvā |na chandasā naiva jalāgnisūryairvināmahatpādarajo'bhiṣekam || 12||

यत्रोत्तमश्लोकगुणानुवादःप्रस्तूयते ग्राम्यकथाविघातः ।निषेव्यमाणोऽनुदिनं मुमुक्षोर्मतिंसतीं यच्छति वासुदेवे ॥ १३॥

yatrottamaślokaguṇānuvādaḥprastūyate grāmyakathāvighātaḥ |niṣevyamāṇo'nudinaṃ mumukṣormatiṃsatīṃ yacchati vāsudeve || 13||

अहं पुरा भरतो नाम राजाविमुक्तदृष्टश्रुतसङ्गबन्धः ।आराधनं भगवत ईहमानोमृगोऽभवं मृगसङ्गाद्धतार्थः ॥ १४॥

ahaṃ purā bharato nāma rājāvimuktadṛṣṭaśrutasaṅgabandhaḥ |ārādhanaṃ bhagavata īhamānomṛgo'bhavaṃ mṛgasaṅgāddhatārthaḥ || 14||

सा मां स्मृतिर्मृगदेहेऽपि वीरकृष्णार्चनप्रभवा नो जहाति ।अथो अहं जनसङ्गादसङ्गोविशङ्कमानोऽविवृतश्चरामि ॥ १५॥

sā māṃ smṛtirmṛgadehe'pi vīrakṛṣṇārcanaprabhavā no jahāti |atho ahaṃ janasaṅgādasaṅgoviśaṅkamāno'vivṛtaścarāmi || 15||

तस्मान्नरोऽसङ्गसुसङ्गजातज्ञानासिनेहैव विवृक्णमोहः ।हरिं तदीहाकथनश्रुताभ्यांलब्धस्मृतिर्यात्यतिपारमध्वनः ॥ १६॥

tasmānnaro'saṅgasusaṅgajātajñānāsinehaiva vivṛkṇamohaḥ |hariṃ tadīhākathanaśrutābhyāṃlabdhasmṛtiryātyatipāramadhvanaḥ || 16||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांपञ्चमस्कन्धे ब्राह्मणरहूगणसंवादे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃpañcamaskandhe brāhmaṇarahūgaṇasaṃvāde dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंसगीतायां तृतीयोऽध्यायः ।३

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe paramahaṃsagītāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ | 3

ब्राह्मण उवाचदुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितोरजस्तमःसत्त्वविभक्तकर्मदृक् ।स एष सार्थोऽर्थपरः परिभ्रमन्भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १॥

brāhmaṇa uvācaduratyaye'dhvanyajayā niveśitorajastamaḥsattvavibhaktakarmadṛk |sa eṣa sārtho'rthaparaḥ paribhramanbhavāṭavīṃ yāti na śarma vindati || 1||

यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यवःसार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् ।गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकंप्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृकाः ॥ २॥

yasyāmime ṣaṇnaradeva dasyavaḥsārthaṃ vilumpanti kunāyakaṃ balāt |gomāyavo yatra haranti sārthikaṃpramattamāviśya yathoraṇaṃ vṛkāḥ || 2||

प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरेकठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुतः ।क्वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यतिक्वचित्क्वचिच्चाशु रयोल्मुकग्रहम् ॥ ३॥

prabhūtavīruttṛṇagulmagahvarekaṭhoradaṃśairmaśakairupadrutaḥ |kvacittu gandharvapuraṃ prapaśyatikvacitkvaciccāśu rayolmukagraham || 3||

निवासतोयद्रविणात्मबुद्धिस्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् ।क्वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रादिशो न जानाति रजस्वलाक्षः ॥ ४॥

nivāsatoyadraviṇātmabuddhistatastato dhāvati bho aṭavyām |kvacicca vātyotthitapāṃsudhūmrādiśo na jānāti rajasvalākṣaḥ || 4||

अदृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूलउलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा ।अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितोमरीचितोयान्यभिधावति क्वचित् ॥ ५॥

adṛśyajhillīsvanakarṇaśūlaulūkavāgbhirvyathitāntarātmā |apuṇyavṛkṣān śrayate kṣudhārditomarīcitoyānyabhidhāvati kvacit || 5||

क्वचिद्वितोयाः सरितोऽभियातिपरस्परं चालषते निरन्धः ।आसाद्य दावं क्वचिदग्नितप्तोनिर्विद्यते क्व च यक्षैर्हृतासुः ॥ ६॥

kvacidvitoyāḥ sarito'bhiyātiparasparaṃ cālaṣate nirandhaḥ |āsādya dāvaṃ kvacidagnitaptonirvidyate kva ca yakṣairhṛtāsuḥ || 6||

शूरैर्हृतस्वः क्व च निर्विण्णचेताःशोचन्विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् ।क्वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्टःप्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७॥

śūrairhṛtasvaḥ kva ca nirviṇṇacetāḥśocanvimuhyannupayāti kaśmalam |kvacicca gandharvapuraṃ praviṣṭaḥpramodate nirvṛtavanmuhūrtam || 7||

चलन् क्वचित्कण्टकशर्कराङ्घ्रिर्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते ।पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दितःकौटुम्बिकः क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८॥

calan kvacitkaṇṭakaśarkarāṅghrirnagārurukṣurvimanā ivāste |pade pade'bhyantaravahninārditaḥkauṭumbikaḥ krudhyati vai janāya || 8||

क्वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनोनावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्धः ।दष्टः स्म शेते क्व च दन्दशूकैरन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९॥

kvacinnigīrṇo'jagarāhinā janonāvaiti kiñcidvipine'paviddhaḥ |daṣṭaḥ sma śete kva ca dandaśūkairandho'ndhakūpe patitastamisre || 9||

कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वंस्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमानः ।तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानोबलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १०॥

karhi sma citkṣudrarasān vicinvaṃstanmakṣikābhirvyathito vimānaḥ |tatrātikṛcchrātpratilabdhamānobalādvilumpantyatha taṃ tato'nye || 10||

क्वचिच्च शीतातपवातवर्षप्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते ।क्वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद्विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११॥

kvacicca śītātapavātavarṣapratikriyāṃ kartumanīśa āste |kvacinmitho vipaṇan yacca kiñcidvidveṣamṛcchatyuta vittaśāṭhyāt || 11||

क्वचित्क्वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन्शय्यासनस्थानविहारहीनः ।याचन् परादप्रतिलब्धकामःपारक्यदृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२॥

kvacitkvacitkṣīṇadhanastu tasminśayyāsanasthānavihārahīnaḥ |yācan parādapratilabdhakāmaḥpārakyadṛṣṭirlabhate'vamānam || 12||

अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्धवैरानुबन्धो विवहन् मिथश्च ।अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्तबाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्नः ॥ १३॥

anyonyavittavyatiṣaṅgavṛddhavairānubandho vivahan mithaśca |adhvanyamuṣminnurukṛcchravittabādhopasargairviharan vipannaḥ || 13||

तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्रविहाय जातं परिगृह्य सार्थः ।आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्रवीराध्वनः पारमुपैति योगम् ॥ १४॥

tāṃstān vipannān sa hi tatra tatravihāya jātaṃ parigṛhya sārthaḥ |āvartate'dyāpi na kaścidatravīrādhvanaḥ pāramupaiti yogam || 14||

मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्राममेति सर्वे भुवि बद्धवैराः ।मृधे शयीरन् न तु तद्व्रजन्तियन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५॥

manasvino nirjitadiggajendrāmameti sarve bhuvi baddhavairāḥ |mṛdhe śayīran na tu tadvrajantiyannyastadaṇḍo gatavairo'bhiyāti || 15||

प्रसज्जति क्वापि लता भुजाश्रयस्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृहः ।क्वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन्सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रैः ॥ १६॥

prasajjati kvāpi latā bhujāśrayastadāśrayāvyaktapadadvijaspṛhaḥ |kvacitkadāciddharicakratastrasansakhyaṃ vidhatte bakakaṅkagṛdhraiḥ || 16||

तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविशन्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् ।तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रियःपरस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधिः ॥ १७॥

tairvañcito haṃsakulaṃ samāviśannarocayan śīlamupaiti vānarān |tajjātirāsena sunirvṛtendriyaḥparasparodvīkṣaṇavismṛtāvadhiḥ || 17||

द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलोव्यवायदीनो विवशः स्वबन्धने ।क्वचित्प्रमादाद्गिरिकन्दरे पतन्वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थितः ॥ १८॥

drumeṣu raṃsyan sutadāravatsalovyavāyadīno vivaśaḥ svabandhane |kvacitpramādādgirikandare patanvallīṃ gṛhītvā gajabhīta āsthitaḥ || 18||

अतः कथञ्चित्स विमुक्त आपदःपुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम ।अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितोभ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९॥

ataḥ kathañcitsa vimukta āpadaḥpunaśca sārthaṃ praviśatyarindama |adhvanyamuṣminnajayā niveśitobhramañjano'dyāpi na veda kaścana || 19||

रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्यसन्न्यस्तदण्डः कृतभूतमैत्रः ।असज्जितात्मा हरिसेवया शितंज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २०॥

rahūgaṇa tvamapi hyadhvano'syasannyastadaṇḍaḥ kṛtabhūtamaitraḥ |asajjitātmā harisevayā śitaṃjñānāsimādāya tarātipāram || 20||

राजोवाचअहो नृजन्माखिलजन्मशोभनंकिं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् ।न यद्धृषीकेशयशःकृतात्मनांमहात्मनां वः प्रचुरः समागमः ॥ २१॥

rājovācaaho nṛjanmākhilajanmaśobhanaṃkiṃ janmabhistvaparairapyamuṣmin |na yaddhṛṣīkeśayaśaḥkṛtātmanāṃmahātmanāṃ vaḥ pracuraḥ samāgamaḥ || 21||

न ह्यद्भुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभिर्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला ।मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मेदुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेकः ॥ २२॥

na hyadbhutaṃ tvaccaraṇābjareṇubhirhatāṃhaso bhaktiradhokṣaje'malā |mauhūrtikādyasya samāgamācca medustarkamūlo'pahato'vivekaḥ || 22||

नमो महद्भ्योऽस्तु नमः शिशुभ्योनमो युवभ्यो नम आवटुभ्यः ।ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गाश्चरन्ति तेभ्यः शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३॥

namo mahadbhyo'stu namaḥ śiśubhyonamo yuvabhyo nama āvaṭubhyaḥ |ye brāhmaṇā gāmavadhūtaliṅgāścaranti tebhyaḥ śivamastu rājñām || 23||

श्रीशुक उवाचइत्येवमुत्तरामातः स वै ब्रह्मर्षिसुतःसिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयतःपरानुभावः परमकारुणिकतयोपदिश्यरहूगणेन सकरुणमभिवन्दितचरणआपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयोधरणिमिमां विचचार ॥ २४॥

śrīśuka uvācaityevamuttarāmātaḥ sa vai brahmarṣisutaḥsindhupataya ātmasatattvaṃ vigaṇayataḥparānubhāvaḥ paramakāruṇikatayopadiśyarahūgaṇena sakaruṇamabhivanditacaraṇaāpūrṇārṇava iva nibhṛtakaraṇormyāśayodharaṇimimāṃ vicacāra || 24||

सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां चदेहात्ममतिं विससर्ज एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभावः ॥ २५॥

sauvīrapatirapi sujanasamavagataparamātmasatattva ātmanyavidyādhyāropitāṃ cadehātmamatiṃ visasarja evaṃ hi nṛpa bhagavadāśritāśritānubhāvaḥ || 25||

राजोवाचयो ह वा इह बहुविदा महाभागवतत्वयाभिहितः परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्य मनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगमः अथतदेवैतद्दुरवगमं समवेतानुकल्पेननिर्दिश्यतामिति ॥ २६॥

rājovācayo ha vā iha bahuvidā mahābhāgavatatvayābhihitaḥ parokṣeṇa vacasā jīvalokabhavādhvā sa hyārya manīṣayā kalpitaviṣayo nāñjasāvyutpannalokasamadhigamaḥ athatadevaitadduravagamaṃ samavetānukalpenanirdiśyatāmiti || 26||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांपञ्चमस्कन्धे त्रयोदशोऽऽध्यायः ॥ १३॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃpañcamaskandhe trayodaśo''dhyāyaḥ || 13||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंसगीतायां चतुर्थोऽध्यायः ।४

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe paramahaṃsagītāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ | 4

स होवाचय एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगादि अनादिसंसारानुभवस्यद्वारभूतेन षडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्यभगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या माययाजीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपरःस्वदेहनिष्पादितकर्मानुभवः श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापिविफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनींहरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १॥

sa hovācaya eṣa dehātmamānināṃ sattvādiguṇaviśeṣavikalpitakuśalākuśalasamavahāravinirmitavividhadehāvalibhirviyogasaṃyogādi anādisaṃsārānubhavasyadvārabhūtena ṣaḍindriyavargeṇa tasmindurgādhvavadasugame'dhvanyāpatita īśvarasyabhagavato viṣṇorvaśavartinyā māyayājīvaloko'yaṃ yathā vaṇiksārtho'rthaparaḥsvadehaniṣpāditakarmānubhavaḥ śmaśānavadaśivatamāyāṃ saṃsārāṭavyāṃ gato nādyāpiviphalabahupratiyogehastattāpopaśamanīṃharigurucaraṇāravindamadhukarānupadavīmavarundhe || 1||

यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामानःकर्मणा दस्यव एव ते तद्यथा पुरुषस्यधनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहु कृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौधर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यंधनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेनकुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्यविलुम्पन्ति ॥ २॥

yasyāmu ha vā ete ṣaḍindriyanāmānaḥkarmaṇā dasyava eva te tadyathā puruṣasyadhanaṃ yatkiñciddharmaupayikaṃ bahu kṛcchrādhigataṃ sākṣātparamapuruṣārādhanalakṣaṇo yo'saudharmastaṃ tu sāmparāya udāharanti | taddharmyaṃdhanaṃ darśanasparśanaśravaṇāsvādanāvaghrāṇasaṅkalpavyavasāyagṛhagrāmyopabhogenakunāthasyājitātmano yathā sārthasyavilumpanti || 2||

अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयोनाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपिकदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणंमिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३॥

atha ca yatra kauṭumbikā dārāpatyādayonāmnā karmaṇā vṛkasṛgālā evānicchato'pikadaryasya kuṭumbina uraṇakavatsaṃrakṣyamāṇaṃmiṣato'pi haranti || 3||

यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजंक्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रमः कर्मक्षेत्रंयस्मिन् न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयंकामकरण्ड एष आवसथः ॥ ४॥

yathā hyanuvatsaraṃ kṛṣyamāṇamapyadagdhabījaṃkṣetraṃ punarevāvapanakāle gulmatṛṇavīrudbhirgahvaramiva bhavatyevameva gṛhāśramaḥ karmakṣetraṃyasmin na hi karmāṇyutsīdanti yadayaṃkāmakaraṇḍa eṣa āvasathaḥ || 4||

तत्र गतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजैःशलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहिःप्राणः क्वचित्परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमुपपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५॥

tatra gato daṃśamaśakasamāpasadairmanujaiḥśalabhaśakuntataskaramūṣakādibhiruparudhyamānabahiḥprāṇaḥ kvacitparivartamāno'sminnadhvanyavidyākāmakarmabhiruparaktamanasānupapannārthaṃ naralokaṃ gandharvanagaramupapannamiti mithyādṛṣṭiranupaśyati || 5||

तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुपः ॥ ६॥

tatra ca kvacidātapodakanibhān viṣayānupadhāvati pānabhojanavyavāyādivyasanalolupaḥ || 6||

क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषंतद्वर्णगुणनिर्मितमतिः सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७॥

kvaciccāśeṣadoṣaniṣadanaṃ purīṣaviśeṣaṃtadvarṇaguṇanirmitamatiḥ suvarṇamupāditsatyagnikāmakātara ivolmukapiśācam || 7||

अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यांसंसाराटव्यामितस्ततः परिधावति ॥ ८॥

atha kadācinnivāsapānīyadraviṇādyanekātmopajīvanābhiniveśa etasyāṃsaṃsārāṭavyāmitastataḥ paridhāvati || 8||

क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूतइवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपिदिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९॥

kvacicca vātyaupamyayā pramadayā''rohamāropitastatkālarajasā rajanībhūtaivāsādhumaryādo rajasvalākṣo'pidigdevatā atirajasvalamatirna vijānāti || 9||

क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्यः स्वयंपराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैवमरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १०॥

kvacitsakṛdavagataviṣayavaitathyaḥ svayaṃparābhidhyānena vibhraṃśitasmṛtistayaivamarīcitoyaprāyāṃstānevābhidhāvati || 10||

क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपंप्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदयः ॥ ११॥

kvacidulūkajhillīsvanavadatiparuṣarabhasāṭopaṃpratyakṣaṃ parokṣaṃ vā ripurājakulanirbhartsitenātivyathitakarṇamūlahṛdayaḥ || 11||

स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान् जीवन्मृतान् स्वयंजीवन् म्रियमाण उपधावति ॥ १२॥

sa yadā dugdhapūrvasukṛtastadā kāraskarakākatuṇḍādyapuṇyadrumalatāviṣodapānavadubhayārthaśūnyadraviṇān jīvanmṛtān svayaṃjīvan mriyamāṇa upadhāvati || 12||

एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोतःस्खलनवदुभयतोऽपि दुःखदं पाखण्डमभियाति ॥ १३॥

ekadāsatprasaṅgānnikṛtamatirvyudakasrotaḥskhalanavadubhayato'pi duḥkhadaṃ pākhaṇḍamabhiyāti || 13||

यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमतितदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मतः पितृपुत्रान् वा स खलुभक्षयति ॥ १४॥

yadā tu parabādhayāndha ātmane nopanamatitadā hi pitṛputrabarhiṣmataḥ pitṛputrān vā sa khalubhakṣayati || 14||

क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशंनिर्वेदमुपगच्छति ॥ १५॥

kvacidāsādya gṛhaṃ dāvavatpriyārthavidhuramasukhodarkaṃ śokāgninā dahyamāno bhṛśaṃnirvedamupagacchati || 15||

क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासुः प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६॥

kvacitkālaviṣamitarājakularakṣasāpahṛtapriyatamadhanāsuḥ pramṛtaka iva vigatajīvalakṣaṇa āste || 16||

कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७॥

kadācinmanorathopagatapitṛpitāmahādyasatsaditi svapnanirvṛtilakṣaṇamanubhavati || 17||

क्वचिद्गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमनाःकण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८॥

kvacidgṛhāśramakarmacodanātibharagirimārurukṣamāṇo lokavyasanakarṣitamanāḥkaṇṭakaśarkarākṣetraṃ praviśanniva sīdati || 18||

क्वचिच्च दुःसहेन कायाभ्यन्तरवह्निनागृहीतसारः स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९॥

kvacicca duḥsahena kāyābhyantaravahnināgṛhītasāraḥ svakuṭumbāya krudhyati || 19||

स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसिमग्नः शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चनवेद शव इवापविद्धः ॥ २०॥

sa eva punarnidrājagaragṛhīto'ndhe tamasimagnaḥ śūnyāraṇya iva śete nānyatkiñcanaveda śava ivāpaviddhaḥ || 20||

कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१॥

kadācidbhagnamānadaṃṣṭro durjanadandaśūkairalabdhanidrākṣaṇo vyathitahṛdayenānukṣīyamāṇavijñāno'ndhakūpe'ndhavatpatati || 21||

कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन्यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञास्वामिभिर्वा निहतः पतत्यपारे निरये ॥ २२॥

karhi sma citkāmamadhulavān vicinvanyadā paradāraparadravyāṇyavarundhāno rājñāsvāmibhirvā nihataḥ patatyapāre niraye || 22||

अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मनः संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३॥

atha ca tasmādubhayathāpi hi karmāsminnātmanaḥ saṃsārāvapanamudāharanti || 23||

मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्तितस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थितिः ॥ २४॥

muktastato yadi bandhāddevadatta upācchinattitasmādapi viṣṇumitra ityanavasthitiḥ || 24||

क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५॥

kvacicca śītavātādyanekādhidaivikabhautikātmīyānāṃ daśānāṃ pratinivāraṇe'kalpo durantacintayā viṣaṇṇa āste || 25||

क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन्यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६॥

kvacinmitho vyavaharan yatkiñciddhanamanyebhyo vā kākiṇikāmātramapyapaharanyatkiñcidvā vidveṣameti vittaśāṭhyāt || 26||

अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथासुखदुःखरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासा-धिव्याधिजन्मजरामरणादयः ॥ २७॥

adhvanyamuṣminnima upasargāstathāsukhaduḥkharāgadveṣabhayābhimānapramādonmādaśokamohalobhamātsaryerṣyāvamānakṣutpipāsā-dhivyādhijanmajarāmaraṇādayaḥ || 27||

क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढःप्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८॥

kvāpi devamāyayā striyā bhujalatopagūḍhaḥpraskannavivekavijñāno yadvihāragṛhārambhākulahṛdayastadāśrayāvasaktasutaduhitṛkalatrabhāṣitāvalokaviceṣṭitāpahṛtahṛdaya ātmānamajitātmāpāre'ndhe tamasi prahiṇoti || 28||

कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादि द्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतांवित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधंसाक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवताः कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृताः साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९॥

kadācidīśvarasya bhagavato viṣṇoścakrātparamāṇvādi dviparārdhāpavargakālopalakṣaṇātparivartitena vayasā raṃhasā harata ābrahmatṛṇastambādīnāṃ bhūtānāmanimiṣato miṣatāṃvitrastahṛdayastameveśvaraṃ kālacakranijāyudhaṃsākṣādbhagavantaṃ yajñapuruṣamanādṛtya pākhaṇḍadevatāḥ kaṅkagṛdhrabakavaṭaprāyā āryasamayaparihṛtāḥ sāṅketyenābhidhatte || 29||

यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरुवञ्चितोब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभावः कुटुम्बभरणंयथा वानरजातेः ॥ ३०॥

yadā pākhaṇḍibhirātmavañcitaistairuruvañcitobrahmakulaṃ samāvasaṃsteṣāṃ śīlamupanayanādiśrautasmārtakarmānuṣṭhānena bhagavato yajñapuruṣasyārādhanameva tadarocayan śūdrakulaṃ bhajate nigamācāre'śuddhito yasya mithunībhāvaḥ kuṭumbabharaṇaṃyathā vānarajāteḥ || 30||

तत्रापि निरवरोधः स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैवविस्मृतकालावधिः ॥ ३१॥

tatrāpi niravarodhaḥ svaireṇa viharannatikṛpaṇabuddhiranyonyamukhanirīkṣaṇādinā grāmyakarmaṇaivavismṛtakālāvadhiḥ || 31||

क्वचिद्द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथावानरः सुतदारवत्सलो व्यवायक्षणः ॥ ३२॥

kvaciddrumavadaihikārtheṣu gṛheṣu raṃsyan yathāvānaraḥ sutadāravatsalo vyavāyakṣaṇaḥ || 32||

एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसिगिरिकन्दरप्राये ॥ ३३॥

evamadhvanyavarundhāno mṛtyugajabhayāttamasigirikandaraprāye || 33||

क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दुःखानां प्रतिनिवारणेऽकल्पोदुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४॥

kvacicchītavātādyanekadaivikabhautikātmīyānāṃ duḥkhānāṃ pratinivāraṇe'kalpodurantaviṣayaviṣaṇṇa āste || 34||

क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५॥

kvacinmitho vyavaharan yatkiñciddhanamupayāti vittaśāṭhyena || 35||

क्वचित्क्षीणधनः शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनिजनादभिलभते ॥ ३६॥

kvacitkṣīṇadhanaḥ śayyāsanāśanādyupabhogavihīno yāvadapratilabdhamanorathopagatādāne'vasitamatistatastato'vamānādīnijanādabhilabhate || 36||

एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपिपूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७॥

evaṃ vittavyatiṣaṅgavivṛddhavairānubandho'pipūrvavāsanayā mitha udvahatyathāpavahati || 37||

एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु हवावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादायशोचन्मुह्यन्बिभ्यद्विवदन् क्रन्दन्संहृष्यन्गायन्नह्यमानः साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थोयमध्वनः पारमुपदिशन्ति ॥ ३८॥

etasmin saṃsārādhvani nānākleśopasargabādhita āpannavipanno yatra yastamu havāvetarastatra visṛjya jātaṃ jātamupādāyaśocanmuhyanbibhyadvivadan krandansaṃhṛṣyangāyannahyamānaḥ sādhuvarjito naivāvartate'dyāpi yata ārabdha eṣa naralokasārthoyamadhvanaḥ pāramupadiśanti || 38||

यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धतेयन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीलाउपरतात्मानः समवगच्छन्ति ॥ ३९॥

yadidaṃ yogānuśāsanaṃ na vā etadavarundhateyannyastadaṇḍā munaya upaśamaśīlāuparatātmānaḥ samavagacchanti || 39||

यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षयःकिं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमितिकृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृताः ॥ ४०॥

yadapi digibhajayino yajvino ye vai rājarṣayaḥkiṃ tu paraṃ mṛdhe śayīrannasyāmeva mameyamitikṛtavairānubandhāyāṃ visṛjya svayamupasaṃhṛtāḥ || 40||

कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपदः कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्तः पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानोनरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरिगतोऽपि ॥ ४१॥

karmavallīmavalambya tata āpadaḥ kathañcinnarakādvimuktaḥ punarapyevaṃ saṃsārādhvani vartamānonaralokasārthamupayāti evamuparigato'pi || 41||

तस्येदमुपगायन्तिआर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मनः ।नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मतः ॥ ४२॥

tasyedamupagāyantiārṣabhasyeha rājarṣermanasāpi mahātmanaḥ |nānuvartmārhati nṛpo makṣikeva garutmataḥ || 42||

यो दुस्त्यजान् दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृशः ।जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालसः ॥ ४३॥

yo dustyajān dārasutān suhṛdrājyaṃ hṛdispṛśaḥ |jahau yuvaiva malavaduttamaślokalālasaḥ || 43||

यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरैः सदयावलोकाम् ।नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट्सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गुः ॥ ४४॥

yo dustyajān kṣitisutasvajanārthadārānprārthyāṃ śriyaṃ suravaraiḥ sadayāvalokām |naicchannṛpastaducitaṃ mahatāṃ madhudviṭsevānuraktamanasāmabhavo'pi phalguḥ || 44||

यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय ।नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन् मृगत्वमपि यः समुदाजहार ॥ ४५॥

yajñāya dharmapataye vidhinaipuṇāyayogāya sāṅkhyaśirase prakṛtīśvarāya |nārāyaṇāya haraye nama ityudāraṃhāsyan mṛgatvamapi yaḥ samudājahāra || 45||

य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणोराजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यंधन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिषआत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६॥

ya idaṃ bhāgavatasabhājitāvadātaguṇakarmaṇorājarṣerbharatasyānucaritaṃ svastyayanamāyuṣyaṃdhanyaṃ yaśasyaṃ svargyāpavargyaṃ vānuśṛṇotyākhyāsyatyabhinandati ca sarvā evāśiṣaātmana āśāste na kāñcana parata iti || 46||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायांपञ्चमस्कन्धे भरतोपाख्याने पारोक्ष्यविवरणं नामचतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४॥

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃpañcamaskandhe bharatopākhyāne pārokṣyavivaraṇaṃ nāmacaturdaśo'dhyāyaḥ || 14||

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंसगीतायां पञ्चमोऽअध्यायः ।५

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe paramahaṃsagītāyāṃ pañcamo'adhyāyaḥ | 5