त्रिदेवानामनन्यत्वप्रतिपादनं Tridevanamananyatvapratipadanam

ऋषय ऊचुःअनन्यत्वं त्रिदेवानां यज्जगाद जनार्दनः ।शम्भवे तद्वयं श्रोतुमिच्छामो द्विजसत्तम ॥ १॥

ṛṣaya ūcuḥananyatvaṃ tridevānāṃ yajjagāda janārdanaḥ |śambhave tadvayaṃ śrotumicchāmo dvijasattama || 1||

एकत्वं दर्शयामास कथं वा गरुडध्वजः ।तत् समाचक्ष्व विप्रेन्द्र परं कौतूहलं हि नः ॥ २॥

ekatvaṃ darśayāmāsa kathaṃ vā garuḍadhvajaḥ |tat samācakṣva viprendra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ || 2||

मार्कण्डेय उवाचशृणुध्वं मुनयो गुह्यं परमं प्रयतं परम् ।त्रिदेवानामनन्यत्वं तथैवैकत्वदर्शनम् ॥ ३॥

mārkaṇḍeya uvācaśṛṇudhvaṃ munayo guhyaṃ paramaṃ prayataṃ param |tridevānāmananyatvaṃ tathaivaikatvadarśanam || 3||

हरेण पृष्टो गोविन्दस्तं समाभाष्य सादरम् ।इदमाह मुनिश्रेष्ठा अभिन्नप्रतिपादकम् ॥ ४॥

hareṇa pṛṣṭo govindastaṃ samābhāṣya sādaram |idamāha muniśreṣṭhā abhinnapratipādakam || 4||

श्रीभगवानुवाचइदं तमोमयं सर्वमासीद्भुवनवर्जितम् ।अप्रज्ञातमलक्ष्यञ्च प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥ ५॥

śrībhagavānuvācaidaṃ tamomayaṃ sarvamāsīdbhuvanavarjitam |aprajñātamalakṣyañca prasuptamiva sarvataḥ || 5||

न दिवारात्रिभागोऽत्र नाकाशं न च काश्यपी ।न ज्योतिर्न जलं वायुर्नान्यत् किञ्चन संस्थितम् ॥ ६॥

na divārātribhāgo'tra nākāśaṃ na ca kāśyapī |na jyotirna jalaṃ vāyurnānyat kiñcana saṃsthitam || 6||

एकमासीत् परं ब्रह्म सूक्ष्मं नित्यमतीन्द्रियम् ।अव्यक्तं ज्ञानरूपेण द्वैतहीनविशेषणम् ॥ ७॥

ekamāsīt paraṃ brahma sūkṣmaṃ nityamatīndriyam |avyaktaṃ jñānarūpeṇa dvaitahīnaviśeṣaṇam || 7||

प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ द्वौ सर्वसंहितौ ।स्थितः कालोऽपि भूतेश जगत्कारणमेककम् ॥ ८॥

prakṛtiḥ puruṣaścaiva nityau dvau sarvasaṃhitau |sthitaḥ kālo'pi bhūteśa jagatkāraṇamekakam || 8||

यदेकं परमं ब्रह्म तत्स्वरूपात् परं हर ।रूपत्रयमिदं नित्यं तस्यैव जगतः पतेः ॥ ९॥

yadekaṃ paramaṃ brahma tatsvarūpāt paraṃ hara |rūpatrayamidaṃ nityaṃ tasyaiva jagataḥ pateḥ || 9||

कालो नामापरं रूपमनाद्यं तत्तुकारणम् ।सर्वेषामेव भूतानामवच्छेदेन सङ्गतः ॥ १०॥

kālo nāmāparaṃ rūpamanādyaṃ tattukāraṇam |sarveṣāmeva bhūtānāmavacchedena saṅgataḥ || 10||

ततस्तत् स्वप्रकाशेन भास्वद्रूपं प्रकाशते ।पुरा सृष्ट्यर्थमतुलं क्षोभयन् प्रकृतिं स्वयम् ॥ ११॥

tatastat svaprakāśena bhāsvadrūpaṃ prakāśate |purā sṛṣṭyarthamatulaṃ kṣobhayan prakṛtiṃ svayam || 11||

सङ्क्षुब्धायान्नु प्रकृतौ महत्तत्त्वमजायत ।महत्तत्त्वात्ततः पश्चादहङ्कारस्त्रिधाभवत् ॥ १२॥

saṅkṣubdhāyānnu prakṛtau mahattattvamajāyata |mahattattvāttataḥ paścādahaṅkārastridhābhavat || 12||

अहङ्कारे तु सञ्जाते शब्दतन्मात्रतस्ततः ।आकाशमसृजद्विष्णुरनन्तं मूर्तिवर्जितम् ॥ १३॥

ahaṅkāre tu sañjāte śabdatanmātratastataḥ |ākāśamasṛjadviṣṇuranantaṃ mūrtivarjitam || 13||

ततस्तु रसतन्मात्रादपः सृष्ट्वा महेश्वरः ।निराधारः स्वयं दध्रे तास्तदा निजमायया ॥ १४॥

tatastu rasatanmātrādapaḥ sṛṣṭvā maheśvaraḥ |nirādhāraḥ svayaṃ dadhre tāstadā nijamāyayā || 14||

ततस्त्रिगुणसाम्येन संस्थितां प्रकृतिं प्रभुः ।पुनः सङ्क्षोभयामास सृष्ट्यर्थं परमेश्वरः ॥ १५॥

tatastriguṇasāmyena saṃsthitāṃ prakṛtiṃ prabhuḥ |punaḥ saṅkṣobhayāmāsa sṛṣṭyarthaṃ parameśvaraḥ || 15||

ततः सा प्रकृतिस्तासु बीजं त्रिगुणधाभवत् ।अप्सु संसर्जयामास जगद्बीजं निराकुलम् ॥ १६॥

tataḥ sā prakṛtistāsu bījaṃ triguṇadhābhavat |apsu saṃsarjayāmāsa jagadbījaṃ nirākulam || 16||

तद्विवृद्धं क्रमेणैव हैममण्डमभून्महत् ।जग्राहापः समस्तास्ता गर्भ एव तदण्डकम् ॥ १७॥

tadvivṛddhaṃ krameṇaiva haimamaṇḍamabhūnmahat |jagrāhāpaḥ samastāstā garbha eva tadaṇḍakam || 17||

अप्सु स्थितासु हैमाण्डगर्भे विष्णुस्तदण्डकम् ।त्वयैव मायया दध्रे ब्रह्माण्डमतुलं पुनः ॥ १८॥

apsu sthitāsu haimāṇḍagarbhe viṣṇustadaṇḍakam |tvayaiva māyayā dadhre brahmāṇḍamatulaṃ punaḥ || 18||

वारिणा वह्निभिश्चैव वायुभिर्नभसा तथा ।बहिस्तदण्डकं छन्नं सर्वपार्श्वे समन्ततः ॥ १९॥

vāriṇā vahnibhiścaiva vāyubhirnabhasā tathā |bahistadaṇḍakaṃ channaṃ sarvapārśve samantataḥ || 19||

सप्तसागरमानेन तथा नद्यादि मानतः ।ब्रह्माण्डाभ्यन्तरे तोयं तदन्यत्तु बहिर्गतम् ॥ २०॥

saptasāgaramānena tathā nadyādi mānataḥ |brahmāṇḍābhyantare toyaṃ tadanyattu bahirgatam || 20||

तदन्तः स्वयमेवासौ विष्णुर्ब्रह्मस्वरूपधृक् ।दैवं वर्षमुषित्वैव प्रबिभेद तदण्डकम् ॥ २१॥

tadantaḥ svayamevāsau viṣṇurbrahmasvarūpadhṛk |daivaṃ varṣamuṣitvaiva prabibheda tadaṇḍakam || 21||

तस्मात् समभवन्मेरुरुत्पन्नोऽस्मिन् महेश्वर ।जरायुः पर्वता जाताः समुद्राः सप्त तज्जलात् ॥ २२॥

tasmāt samabhavanmerurutpanno'smin maheśvara |jarāyuḥ parvatā jātāḥ samudrāḥ sapta tajjalāt || 22||

तन्मध्ये गन्धतन्मात्रात् पृथिवी समजायत ।ईश्वरेण प्रकृत्या च योजिता त्रिगुणात्मिका ॥ २३॥

tanmadhye gandhatanmātrāt pṛthivī samajāyata |īśvareṇa prakṛtyā ca yojitā triguṇātmikā || 23||

प्रागेव पर्वतादिभ्यः समुत्पन्ना वसुन्धरा ।ब्रह्माण्डखण्डसंयोगाद्दृढा भूता तु सा भृशम् ॥ २४॥

prāgeva parvatādibhyaḥ samutpannā vasundharā |brahmāṇḍakhaṇḍasaṃyogāddṛḍhā bhūtā tu sā bhṛśam || 24||

तस्यामेव स्थितो ब्रह्मा सर्वलोकगुरुः स्वयम् ।यदा ब्रह्माण्डमध्यस्थो ब्रह्मा व्यक्तो न चाभवत् ।तदैव रूपतन्मत्रात्तेजः सम्यगजायत ॥ २५॥

tasyāmeva sthito brahmā sarvalokaguruḥ svayam |yadā brahmāṇḍamadhyastho brahmā vyakto na cābhavat |tadaiva rūpatanmatrāttejaḥ samyagajāyata || 25||

वायुस्तु स्पर्शतन्मात्रात् प्रकृत्या विनियोजितात् ।बभूव सर्वभूतानां प्राणभूतः समन्ततः ॥ २६॥

vāyustu sparśatanmātrāt prakṛtyā viniyojitāt |babhūva sarvabhūtānāṃ prāṇabhūtaḥ samantataḥ || 26||

अद्भिस्तेजोभिरतुलैर्वायुभिर्नभसा तथा ।अन्तर्बहिस्तदण्डस्य व्याप्तमन्यत्तु गर्धगम् ॥ २७॥

adbhistejobhiratulairvāyubhirnabhasā tathā |antarbahistadaṇḍasya vyāptamanyattu gardhagam || 27||

ततो ब्रह्मशरीरन्तु त्रिधा चक्रे महेश्वरः ।प्रधानेच्छावशाच्छम्भौ त्रिगुणत्रिगुणीकृतम् ॥ २८॥

tato brahmaśarīrantu tridhā cakre maheśvaraḥ |pradhānecchāvaśācchambhau triguṇatriguṇīkṛtam || 28||

तदूर्ध्वभागः सञ्जातश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्भुजः ।पद्मकेशरगौराङ्गकायो ब्राह्मो महेश्वरः ॥ २९॥

tadūrdhvabhāgaḥ sañjātaścaturvaktraścaturbhujaḥ |padmakeśaragaurāṅgakāyo brāhmo maheśvaraḥ || 29||

तन्मध्यभागो नीलाङ्ग एकवक्त्रश्चतुर्भुजः ।शङ्खचक्रगदापद्मपाणिः कायः स वैष्णवः ॥ ३०॥

tanmadhyabhāgo nīlāṅga ekavaktraścaturbhujaḥ |śaṅkhacakragadāpadmapāṇiḥ kāyaḥ sa vaiṣṇavaḥ || 30||

अभवत्तदधोभागः पञ्चवक्त्रश्चतुर्भुजः ।स्फटिकाभ्रसमः शुक्लः सकायश्चन्द्रशेखर ॥ ३१॥

abhavattadadhobhāgaḥ pañcavaktraścaturbhujaḥ |sphaṭikābhrasamaḥ śuklaḥ sakāyaścandraśekhara || 31||

इतस्ततो ब्राह्मकाये सृष्टिशक्तिं न्ययोजयत् ।स्वयमेवाभवत् सष्टा ब्रह्मरूपेण लोकभृत् ॥ ३२॥

itastato brāhmakāye sṛṣṭiśaktiṃ nyayojayat |svayamevābhavat saṣṭā brahmarūpeṇa lokabhṛt || 32||

स्थितिशक्तिं निजां मायां प्रकृत्याख्यां न्ययोजयत् ।महेशो वैष्णवे काये ज्ञानशक्तिं निजां तथा ॥ ३३॥

sthitiśaktiṃ nijāṃ māyāṃ prakṛtyākhyāṃ nyayojayat |maheśo vaiṣṇave kāye jñānaśaktiṃ nijāṃ tathā || 33||

स्थितिकर्ताभवद्विष्णुरहमेव महेश्वरः ।सर्वशक्तिनियोगेन सदा तद्रूपता मम ॥ ३४॥

sthitikartābhavadviṣṇurahameva maheśvaraḥ |sarvaśaktiniyogena sadā tadrūpatā mama || 34||

अन्तशक्तिं तथाकाये शाम्भवे च न्ययोजयत् ।अन्तशक्तिं तथाकाये शाम्भवे च न्ययोजयत् ॥ ३५॥

antaśaktiṃ tathākāye śāmbhave ca nyayojayat |antaśaktiṃ tathākāye śāmbhave ca nyayojayat || 35||

अन्तकर्ताभवच्छम्भुः स एव परमेश्वरः ।ततस्त्रिषु शरीरेषु स्वयमेव प्रकाशते ॥ ३६॥

antakartābhavacchambhuḥ sa eva parameśvaraḥ |tatastriṣu śarīreṣu svayameva prakāśate || 36||

ज्ञानरूपं परं ज्योतिरनादिर्भगवान् प्रभुः ।सृष्टिस्थित्यन्तकरणादेक एव महेश्वरः ॥ ३७॥

jñānarūpaṃ paraṃ jyotiranādirbhagavān prabhuḥ |sṛṣṭisthityantakaraṇādeka eva maheśvaraḥ || 37||

ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चेति संज्ञामाप पृथक् पृथक् ।अतस्त्वञ्च विधाता च तथाहमपि न पृथक् ।एवं शरीरं रूपञ्च ज्ञानमस्माकमन्तरम् ॥ ३८॥

brahmā viṣṇuḥ śivaśceti saṃjñāmāpa pṛthak pṛthak |atastvañca vidhātā ca tathāhamapi na pṛthak |evaṃ śarīraṃ rūpañca jñānamasmākamantaram || 38||

मार्कण्डेय उवाचएतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य विष्णोरमिततेजसः ।हर्षोतफुल्लमुखः प्रोचे पुनरेव जनार्दनम् ॥ ३९॥

mārkaṇḍeya uvācaetacchrutvā vacastasya viṣṇoramitatejasaḥ |harṣotaphullamukhaḥ proce punareva janārdanam || 39||

ईश्वर उवाचएक एव महेशशेत् ज्योतीरूपो निरञ्जनः ।

īśvara uvācaeka eva maheśaśet jyotīrūpo nirañjanaḥ |

के पुमांसस्ततोऽभिन्ना भिन्नाश्चेत् कथमेकता ।तन्मे वदस्व गोविन्द तत्प्रभावं यथागतम् ॥ ४१॥

ke pumāṃsastato'bhinnā bhinnāścet kathamekatā |tanme vadasva govinda tatprabhāvaṃ yathāgatam || 41||

श्रीभगवानुवाचत्वमेव पश्यसि सदा ध्यानस्थः परमेश्वरम् ।आत्मन्यात्मस्वरूपं मज्ज्योतीरूपं सदक्षरम् ॥ ४२॥

śrībhagavānuvācatvameva paśyasi sadā dhyānasthaḥ parameśvaram |ātmanyātmasvarūpaṃ majjyotīrūpaṃ sadakṣaram || 42||

मायाञ्च प्रकृतिं कालं पुरुषञ्च स्वयं विभो ।ज्ञाता त्वं ध्यानयोगेन यस्माद्।ह्ध्यानपरो भव ॥ ४३॥

māyāñca prakṛtiṃ kālaṃ puruṣañca svayaṃ vibho |jñātā tvaṃ dhyānayogena yasmād|hdhyānaparo bhava || 43||

मायया मोहितो यस्मादधुना त्वम्मदीयया ।ततो विस्मृत्य परमं ज्योतिर्हि वनितारतः ॥ ४४॥

māyayā mohito yasmādadhunā tvammadīyayā |tato vismṛtya paramaṃ jyotirhi vanitārataḥ || 44||

अधुना कोपयुक्तस्त्वं विस्मृत्यात्मानमात्मनि ।यां पच्छसि प्रकृत्यादिरूपाणि प्रथमाधिप ॥ ४५॥

adhunā kopayuktastvaṃ vismṛtyātmānamātmani |yāṃ pacchasi prakṛtyādirūpāṇi prathamādhipa || 45||

मार्कण्डेय उवाचततस्तत्र महादेवः श्रुत्वा वाक्यं सुनिश्चितम् ।मुनीनां पश्यतां योगयुक्तो ध्यानपरोऽभवत् ॥ ४६॥

mārkaṇḍeya uvācatatastatra mahādevaḥ śrutvā vākyaṃ suniścitam |munīnāṃ paśyatāṃ yogayukto dhyānaparo'bhavat || 46||

आसाद्य बद्धपर्यङ्कं निर्निमीलितलोचनः ।आत्मानञ्चिन्तयामास तदात्मनि महेश्वरः ॥ ४७॥

āsādya baddhaparyaṅkaṃ nirnimīlitalocanaḥ |ātmānañcintayāmāsa tadātmani maheśvaraḥ || 47||

परं चिन्तयतस्तस्य शरीरं विबभौ शुभम् ।तेजोभिरुज्ज्वलं द्रष्टुं नशेकुर्मुनयस्तदा ॥ ४८॥

paraṃ cintayatastasya śarīraṃ vibabhau śubham |tejobhirujjvalaṃ draṣṭuṃ naśekurmunayastadā || 48||

तत्क्षणात् ध्यानयुक्तश्च शम्भुः स विष्णुमायया ।परित्यक्तोऽति विबभौ तपस्तेजोभिरुज्ज्वलः ॥ ४९॥

tatkṣaṇāt dhyānayuktaśca śambhuḥ sa viṣṇumāyayā |parityakto'ti vibabhau tapastejobhirujjvalaḥ || 49||

ये ये गणास्तदा तस्थुः सेवया शङ्करान्तिके ।न तेऽपि वीक्षितुं शेकुः शङ्करं वा दिवाकरम् ॥ ५०॥

ye ye gaṇāstadā tasthuḥ sevayā śaṅkarāntike |na te'pi vīkṣituṃ śekuḥ śaṅkaraṃ vā divākaram || 50||

स्वयमेव तदा विष्णुः समाधिमनासो भृशम् ।प्रविवेश शरीरान्तर्ज्योतीरूपेण धूर्जटेः ॥ ५१॥

svayameva tadā viṣṇuḥ samādhimanāso bhṛśam |praviveśa śarīrāntarjyotīrūpeṇa dhūrjaṭeḥ || 51||

प्रविश्य तस्य जठरे यथा सृष्टिक्रमः पुरा ।तथैव दर्शयामास स्वयं नारायणोऽव्ययः ॥ ५२॥

praviśya tasya jaṭhare yathā sṛṣṭikramaḥ purā |tathaiva darśayāmāsa svayaṃ nārāyaṇo'vyayaḥ || 52||

न स्थूलं न च सूक्ष्मञ्च न विशेषणगोचरम् ।नित्यानन्दं निरानन्दमेकं शुद्धमतीन्द्रियम् ॥ ५३॥

na sthūlaṃ na ca sūkṣmañca na viśeṣaṇagocaram |nityānandaṃ nirānandamekaṃ śuddhamatīndriyam || 53||

अदृश्यं सर्वद्रष्टारं निर्गुणं परमं पदम् ।परमात्मानमानन्दं जगत्कारणकारणम् ॥ ५४॥

adṛśyaṃ sarvadraṣṭāraṃ nirguṇaṃ paramaṃ padam |paramātmānamānandaṃ jagatkāraṇakāraṇam || 54||

प्रथमं ददृशे शम्भुरात्मानं तत्स्वरूपिणम् ।तत्र प्रविष्टमनसा बहिर्ज्ञानविवर्जितः ॥ ५५॥

prathamaṃ dadṛśe śambhurātmānaṃ tatsvarūpiṇam |tatra praviṣṭamanasā bahirjñānavivarjitaḥ || 55||

तस्यैव रूपं प्रकृतिं सृष्ट्यर्थे भिन्नतां गताम् ।ददर्श तस्यैवाभ्यासे पृथग्भूतामिवैकिकाम् ॥ ५६॥

tasyaiva rūpaṃ prakṛtiṃ sṛṣṭyarthe bhinnatāṃ gatām |dadarśa tasyaivābhyāse pṛthagbhūtāmivaikikām || 56||

पुरुषांश्च ददर्शासौ यथैव वसतस्ततः ।अग्नेरिव कणात् स्थूलादजस्रं द्विजसत्तमाः ॥ ५७॥

puruṣāṃśca dadarśāsau yathaiva vasatastataḥ |agneriva kaṇāt sthūlādajasraṃ dvijasattamāḥ || 57||

तदेव कालरूपेण भासते च मुहुर्मुहुः ।सृष्टिस्थित्यन्तयोगानामवच्छेदेन कारणम् ॥ ५८॥

tadeva kālarūpeṇa bhāsate ca muhurmuhuḥ |sṛṣṭisthityantayogānāmavacchedena kāraṇam || 58||

प्रकृतिः पुरुषश्चैव कालोऽपि च मुहुर्मुहुः ।अभिन्नान् भासमानांश्च सर्गार्थे भिन्नतां गताम् ॥ ५९॥

prakṛtiḥ puruṣaścaiva kālo'pi ca muhurmuhuḥ |abhinnān bhāsamānāṃśca sargārthe bhinnatāṃ gatām || 59||

पृथग्भूतानभिन्नांश्च ददृशे चन्द्रशेखरः ।एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ६०॥

pṛthagbhūtānabhinnāṃśca dadṛśe candraśekharaḥ |ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 60||

सप्रधानस्वरूपेण कालरूपेण भासते ।तथापुरुषरूपेण संसारार्थं प्रवर्तते ॥ ६१॥

sapradhānasvarūpeṇa kālarūpeṇa bhāsate |tathāpuruṣarūpeṇa saṃsārārthaṃ pravartate || 61||

भोगार्थं प्राणिनां शश्वच्छरीरे च प्रवर्तते ।सैव माया या प्रकृति सा मोहयति शङ्करम् ॥ ६२॥

bhogārthaṃ prāṇināṃ śaśvaccharīre ca pravartate |saiva māyā yā prakṛti sā mohayati śaṅkaram || 62||

हरिं तथा विरिञ्चिञ्च तथैवान्यजनुर्भवान् ।मायाख्या प्रकृतिर्जाता जन्तुं सन्मोहयत्यपि ॥ ६३॥

hariṃ tathā viriñciñca tathaivānyajanurbhavān |māyākhyā prakṛtirjātā jantuṃ sanmohayatyapi || 63||

सा स्त्रीरूपेण च सदा लक्ष्मीभूता हरेः प्रिया ।सा सावित्री रतिः सन्ध्या सा सती सैव वीरिणी ॥ ६४॥

sā strīrūpeṇa ca sadā lakṣmībhūtā hareḥ priyā |sā sāvitrī ratiḥ sandhyā sā satī saiva vīriṇī || 64||

बुद्धिरूपा स्वयं देवी चण्डिकेति च गीयते ।इति स्वयं ददर्शाशु ध्यानमार्गगतो हरः ॥ ६५॥

buddhirūpā svayaṃ devī caṇḍiketi ca gīyate |iti svayaṃ dadarśāśu dhyānamārgagato haraḥ || 65||

महदादि प्रभेदेन तथा सृष्टिक्रमं स्वयम् ॥ ६६॥

mahadādi prabhedena tathā sṛṣṭikramaṃ svayam || 66||

दर्शयित्वा हरिः कालं प्रकृतिं पुरुषांस्तथा ।तथान्यद्दर्शयामास तच्छरीरं द्विजोत्तमाः ॥ ६७॥

darśayitvā hariḥ kālaṃ prakṛtiṃ puruṣāṃstathā |tathānyaddarśayāmāsa taccharīraṃ dvijottamāḥ || 67||

इति श्रीकालिकापुराणे त्रिदेवानामानन्यत्वप्रतिपादेन द्वादशोऽध्यायः ।

iti śrīkālikāpurāṇe tridevānāmānanyatvapratipādena dvādaśo'dhyāyaḥ |