तत्त्वार्यास्तवः Tattvaryastavah Hymn On Lord Nataraja At Chhhidambaram

शिवकामसुन्दरीशं शिवगङ्गातीरकल्पितनिवेशम् ।शिवमाश्रये द्युकेशं शिवमिच्छन्मा वपुष्यभिनिवेशम् ॥ १॥

śivakāmasundarīśaṃ śivagaṅgātīrakalpitaniveśam |śivamāśraye dyukeśaṃ śivamicchanmā vapuṣyabhiniveśam || 1||

गीर्वाणचक्रवर्ती गीश्चेतोमार्गदूरतोवर्ती ।भक्ताशयानुवर्ती भवतु नटेशोऽखिलामयनिवर्ती ॥ २॥

gīrvāṇacakravartī gīścetomārgadūratovartī |bhaktāśayānuvartī bhavatu naṭeśo'khilāmayanivartī || 2||

वैयाघ्रपादभाग्यं वैयाघ्रं चर्म कंचन वसानम् ।वैयाकरणफणीड्यं वैयासिक्या गिरा स्तुतं प्रणुमः ॥ ३॥

vaiyāghrapādabhāgyaṃ vaiyāghraṃ carma kaṃcana vasānam |vaiyākaraṇaphaṇīḍyaṃ vaiyāsikyā girā stutaṃ praṇumaḥ || 3||

हाटकसभानिवासः शाटकतापन्नसकलहरिदन्तः ।घोटकनिगमो मायानाटकसाक्षी जगत्पतिर्जयति ॥ ४॥

hāṭakasabhānivāsaḥ śāṭakatāpannasakalaharidantaḥ |ghoṭakanigamo māyānāṭakasākṣī jagatpatirjayati || 4||

शैलूषराजमाद्यं मालूरप्रसवमालिकाभरणम् ।पीलूपमोऽन्धुजीर्यच्छालूराभः कथं विजानीयाम् ॥ ५॥

śailūṣarājamādyaṃ mālūraprasavamālikābharaṇam |pīlūpamo'ndhujīryacchālūrābhaḥ kathaṃ vijānīyām || 5||

कनकसभैकनिकेतं कठिनपुराणोक्तिसारसंकेतम् ।नाराधयन्ति के तं नारायण्या युतं स्वतोकेतम् ॥ ६॥

kanakasabhaikaniketaṃ kaṭhinapurāṇoktisārasaṃketam |nārādhayanti ke taṃ nārāyaṇyā yutaṃ svatoketam || 6||

तिल्लवने क्षुल्लवने पल्लवसंभिन्नफुल्लपुष्पघने ।चिल्लहरीमुल्ललयन् वल्लभया भिल्लतल्लजो नटति ॥ ७॥

tillavane kṣullavane pallavasaṃbhinnaphullapuṣpaghane |cillaharīmullalayan vallabhayā bhillatallajo naṭati || 7||

वैराजहृत्सरोजे वैराजाद्यैः स सामभिः स्तव्यः ।वैराग्यादिगुणाढ्यैः वैराद्युत्सृज्य दृश्यते नृत्यन् ॥ ८॥

vairājahṛtsaroje vairājādyaiḥ sa sāmabhiḥ stavyaḥ |vairāgyādiguṇāḍhyaiḥ vairādyutsṛjya dṛśyate nṛtyan || 8||

ढक्कानिनदैः सूत्राण्यङ्गदनादैरहो महद्भाष्यम् ।व्याकरणस्य विवृण्वन् नृत्यति भृत्यान् कृतार्थयन् मर्त्यान् ॥ ९॥

ḍhakkāninadaiḥ sūtrāṇyaṅgadanādairaho mahadbhāṣyam |vyākaraṇasya vivṛṇvan nṛtyati bhṛtyān kṛtārthayan martyān || 9||

नटनायक नटनाय क इह सुकृती नो तव स्पृहयेत् ।मञ्जुलतामञ्जुलतामहिते वस्तुं च तिल्लवने ॥ १०॥

naṭanāyaka naṭanāya ka iha sukṛtī no tava spṛhayet |mañjulatāmañjulatāmahite vastuṃ ca tillavane || 10||

अतिदुरितोत्तारकृते चिरधृतहर्षः सभापतिः सद्यः ।अगणेयाघघनं मामासाद्यानन्दमेदुरो नटति ॥ ११॥

atiduritottārakṛte ciradhṛtaharṣaḥ sabhāpatiḥ sadyaḥ |agaṇeyāghaghanaṃ māmāsādyānandameduro naṭati || 11||

मत्पादलग्नजनतामुद्धर्तास्मीति चित्सभानाथः ।ताण्डवमिषोद्धृतैकसवाङ्घ्रिः सर्वान् विबोधयति ॥ १२॥

matpādalagnajanatāmuddhartāsmīti citsabhānāthaḥ |tāṇḍavamiṣoddhṛtaikasavāṅghriḥ sarvān vibodhayati || 12||

आपन्नलोकपालिनि कपालिनि स्त्रीकृताङ्गपालिनि मे ।शमितविधिश्रीशरणे शरणा धीरस्तु चित्सभाशरणे ॥ १३॥

āpannalokapālini kapālini strīkṛtāṅgapālini me |śamitavidhiśrīśaraṇe śaraṇā dhīrastu citsabhāśaraṇe || 13||

भिक्षुर्महेश्वरोऽपि श्रुत्या प्रोक्तः शिवोऽप्युग्रः ।अपि भवहारी च भवो नटोऽपि चित्रं सभानाथः ॥ १४॥

bhikṣurmaheśvaro'pi śrutyā proktaḥ śivo'pyugraḥ |api bhavahārī ca bhavo naṭo'pi citraṃ sabhānāthaḥ || 14||

नृत्यन्नटेशमौलित्वङ्गद्गङ्गातरङ्गशीकरिणः ।भूषाहिपीतशिष्टाः पुनन्तु मां तिल्लवनवाताः ॥ १५॥

nṛtyannaṭeśamaulitvaṅgadgaṅgātaraṅgaśīkariṇaḥ |bhūṣāhipītaśiṣṭāḥ punantu māṃ tillavanavātāḥ || 15||

कनकसभासम्राजो नटनारम्भे झलंझलंझलिति ।मञ्जीरमञ्जुनिनदा ध्वनियुः श्रोत्रे कदा नु मम ॥ १६॥

kanakasabhāsamrājo naṭanārambhe jhalaṃjhalaṃjhaliti |mañjīramañjuninadā dhvaniyuḥ śrotre kadā nu mama || 16||

पर्वतराजतनूजाकुचतटसंक्रान्तकुङ्कुमोन्मिश्राः ।नटनार्भटीविधूता भूतिकणास्ते स्पृशेयुरपि मेऽङ्गम् ॥ १७॥

parvatarājatanūjākucataṭasaṃkrāntakuṅkumonmiśrāḥ |naṭanārbhaṭīvidhūtā bhūtikaṇāste spṛśeyurapi me'ṅgam || 17||

नटनोच्चलत्कपालामर्दितचन्द्रक्षरत्सुधामिलिताः ।आदिनटमौलितटिनीपृषतो गोत्रेऽत्र मे स्खलेयुः किम् ॥ १८॥

naṭanoccalatkapālāmarditacandrakṣaratsudhāmilitāḥ |ādinaṭamaulitaṭinīpṛṣato gotre'tra me skhaleyuḥ kim || 18||

पश्यानि सभाधीशं कदा नु तं मूर्धनि सभाधीशम् ।यः क्षयरसिकं कालं जितवान् धत्ते च शिरसि कङ्कालम् ॥ १९॥

paśyāni sabhādhīśaṃ kadā nu taṃ mūrdhani sabhādhīśam |yaḥ kṣayarasikaṃ kālaṃ jitavān dhatte ca śirasi kaṅkālam || 19||

तनुजायातनुजायासक्तानां दुर्लभं सभानाथम् ।नगतनया नगतनया वशयति दत्त्वा शरीरार्धम् ॥ २०॥

tanujāyātanujāyāsaktānāṃ durlabhaṃ sabhānātham |nagatanayā nagatanayā vaśayati dattvā śarīrārdham || 20||

आनन्दताण्डवं यस्तवेश पश्येन्न चापि नृगणे यः ।स च स च न चन्द्रमौले विद्वद्भिर्जन्मवत्सु विगणेयः ॥ २१॥

ānandatāṇḍavaṃ yastaveśa paśyenna cāpi nṛgaṇe yaḥ |sa ca sa ca na candramaule vidvadbhirjanmavatsu vigaṇeyaḥ || 21||

कामपरवशं कृत्वा कामपरवशं त्वकृत्वा माम् ।कनकसभां गमयसि रे कनकसभां हा न यापयसि ॥ २२॥

kāmaparavaśaṃ kṛtvā kāmaparavaśaṃ tvakṛtvā mām |kanakasabhāṃ gamayasi re kanakasabhāṃ hā na yāpayasi || 22||

नटनं विहाय शंभोर्घटनं पीनस्तनीभिराशास्से ।अटनं भवे दुरन्ते विट नन्दसि न स्वभूमसुखम् ॥ २३॥

naṭanaṃ vihāya śaṃbhorghaṭanaṃ pīnastanībhirāśāsse |aṭanaṃ bhave durante viṭa nandasi na svabhūmasukham || 23||

कलितभवलङ्घनानां किं करैव चित्सुखघनानाम् ।सुमुदां सापघनानां शिवकामेश्याः कृपामृतघनानाम् ॥ २४॥

kalitabhavalaṅghanānāṃ kiṃ karaiva citsukhaghanānām |sumudāṃ sāpaghanānāṃ śivakāmeśyāḥ kṛpāmṛtaghanānām || 24||

निनिलीये मायायां न विलिये वा शुचा परं लीये ।आनन्दसीमनि लसत्तिल्लवनीधामनि स्वभूमनि तु ॥ २५॥

ninilīye māyāyāṃ na viliye vā śucā paraṃ līye |ānandasīmani lasattillavanīdhāmani svabhūmani tu || 25||

अधिहेमसभं प्रसभं बिसभङ्गवदान्यधन्यरुचम् ।श्रुतगलगरलं सरलं निरतं भक्तावने भजे देवम् ॥ २६॥

adhihemasabhaṃ prasabhaṃ bisabhaṅgavadānyadhanyarucam |śrutagalagaralaṃ saralaṃ nirataṃ bhaktāvane bhaje devam || 26||

सभया चित्सभयासीन्माया मायाप्रबोधशीतरुचेः ।सुहिता धीः सुहिता मे सोमा सोमार्धधारिणी मूर्तिः ॥ २७॥

sabhayā citsabhayāsīnmāyā māyāprabodhaśītaruceḥ |suhitā dhīḥ suhitā me somā somārdhadhāriṇī mūrtiḥ || 27||

पत्या हेमसभायाः सत्यानन्दैकचिद्वपुषा ।कत्यार्ता न त्राता नृत्यायत्तेन मादृशा मर्त्याः ॥ २८॥

patyā hemasabhāyāḥ satyānandaikacidvapuṣā |katyārtā na trātā nṛtyāyattena mādṛśā martyāḥ || 28||

भजतां मुमुक्षया त्वां नटेश लभयास्त्रयः पुमर्थाश्च ।फललिप्सयाम्रभाजां छायासौरभ्यमाधव्य इव ॥ २९॥

bhajatāṃ mumukṣayā tvāṃ naṭeśa labhayāstrayaḥ pumarthāśca |phalalipsayāmrabhājāṃ chāyāsaurabhyamādhavya iva || 29||

कञ्चुकपञ्चकनद्धं नटयसि मां किं नटेश नाटयसि ।नटसि निरावृतिसुखितो जहि मायां त्वादृशोऽहमपि तत् स्याम् ॥ ३०॥

kañcukapañcakanaddhaṃ naṭayasi māṃ kiṃ naṭeśa nāṭayasi |naṭasi nirāvṛtisukhito jahi māyāṃ tvādṛśo'hamapi tat syām || 30||

आस्तां नटेश तद्यन्नटति भवानम्बरे निरालम्बे ।त्वन्नटनेऽपि हि नटनं वेदपुरानागमाः समादधति ॥ ३१॥

āstāṃ naṭeśa tadyannaṭati bhavānambare nirālambe |tvannaṭane'pi hi naṭanaṃ vedapurānāgamāḥ samādadhati || 31||

वेधसि सर्वाधीशेऽमेधसि वा मादृशे सरूपकृता ।रोधसि शिवगङ्गाया बोधसिरा काचिदुल्लसति ॥ ३२॥

vedhasi sarvādhīśe'medhasi vā mādṛśe sarūpakṛtā |rodhasi śivagaṅgāyā bodhasirā kācidullasati || 32||

हट्टायितं विमुक्तेः कुट्टाकं तं भजामि मायायाः ।भट्टारकं सभायाः किट्टात्मन्यङ्गके त्यजन्ममताम् ॥ ३३॥

haṭṭāyitaṃ vimukteḥ kuṭṭākaṃ taṃ bhajāmi māyāyāḥ |bhaṭṭārakaṃ sabhāyāḥ kiṭṭātmanyaṅgake tyajanmamatām || 33||

श्रीमच्चिदम्बरेशादन्यत्रानन्दताण्डवासक्तात् ।ब्राह्मं लक्षणमास्ते कुत्रचिदानन्दरूपता देवे ॥ ३४॥

śrīmaccidambareśādanyatrānandatāṇḍavāsaktāt |brāhmaṃ lakṣaṇamāste kutracidānandarūpatā deve || 34||

क्षुल्लककामकृतेऽपि त्वत्सेवा स्याद्विमुक्तिमपि दात्री ।पीतामृतोऽप्युदन्याशान्त्यै स्याच्चित्सभाधिपामर्त्यः ॥ ३५॥

kṣullakakāmakṛte'pi tvatsevā syādvimuktimapi dātrī |pītāmṛto'pyudanyāśāntyai syāccitsabhādhipāmartyaḥ || 35||

सत्यं सत्यं गत्यन्तरमुत्सृज्य ते पदापात्यम् ।अत्यन्तार्तं भृत्यं न त्यज नित्यं नटेश मां पाहि ॥ ३६॥

satyaṃ satyaṃ gatyantaramutsṛjya te padāpātyam |atyantārtaṃ bhṛtyaṃ na tyaja nityaṃ naṭeśa māṃ pāhi || 36||

षट्त्रिंशता तत्त्वमयीभिराभिः सोपानभूताभिरुमासहायम् ।आर्याभिराद्यं परतत्त्वभूतं चिदम्बरानन्दनटं भजध्वम् ॥ ३७॥

ṣaṭtriṃśatā tattvamayībhirābhiḥ sopānabhūtābhirumāsahāyam |āryābhirādyaṃ paratattvabhūtaṃ cidambarānandanaṭaṃ bhajadhvam || 37||

॥ इति श्रीतत्त्वार्यास्तवः सम्पूर्णः ॥

|| iti śrītattvāryāstavaḥ sampūrṇaḥ ||