शिवस्तोत्रम् (तण्डिऋषिकृतं महाभारतान्तर्गतम् स दृष्टवान्महादेवमस्तौषीच्च स्तवैर्विभुम्) Tandirishikritam Shiva Stotram

स दृष्टवान्महादेवमस्तौषीच्च स्तवैर्विभुम् ।पवित्राणां पवित्रस्त्वं गतिर्गतिमतां वर ।अत्युग्रं तेजसां तेजस्तपसां परमं तपः ॥ १३॥

sa dṛṣṭavānmahādevamastauṣīcca stavairvibhum |pavitrāṇāṃ pavitrastvaṃ gatirgatimatāṃ vara |atyugraṃ tejasāṃ tejastapasāṃ paramaṃ tapaḥ || 13||

विश्वावसुहिरण्याक्षपुरुहूतनमस्कृत ।भूरिकल्याणद विभो पुरुसत्य नमोऽस्तु ते ॥ १४॥

viśvāvasuhiraṇyākṣapuruhūtanamaskṛta |bhūrikalyāṇada vibho purusatya namo'stu te || 14||

जातीमरणभीरूणां यतीनां यततां विभो ।निर्वाणद सहस्रांशो नमस्तेऽस्तु सुखाश्रय ॥ १५॥

jātīmaraṇabhīrūṇāṃ yatīnāṃ yatatāṃ vibho |nirvāṇada sahasrāṃśo namaste'stu sukhāśraya || 15||

ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः ।न विदुस्त्वां तु तत्त्वेन कुतो वेत्स्यामहे वयम् ॥ १६॥

brahmā śatakraturviṣṇurviśvedevā maharṣayaḥ |na vidustvāṃ tu tattvena kuto vetsyāmahe vayam || 16||

त्वत्तः प्रवर्तते कालस्त्वयि कालश्च लीयते ।कालाख्यः पुरुषाख्यश्च ब्रह्माख्यश्च त्वमेव हि ॥ १७॥

tvattaḥ pravartate kālastvayi kālaśca līyate |kālākhyaḥ puruṣākhyaśca brahmākhyaśca tvameva hi || 17||

तनवस्ते स्मृतास्तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः ।अधिपौरुषमध्यात्ममधिभूताधिदैवतम् ।अधिलोक्याधिविज्ञानमधियज्ञस्त्वमेव हि ॥ १८॥

tanavaste smṛtāstisraḥ purāṇajñaiḥ surarṣibhiḥ |adhipauruṣamadhyātmamadhibhūtādhidaivatam |adhilokyādhivijñānamadhiyajñastvameva hi || 18||

त्वां विदित्वाऽऽत्मदेहस्थं दुर्विदं दैवतैरपि ।विद्वांसो यान्ति निर्मुक्ताः परं भावमनामयम् ॥ १९॥

tvāṃ viditvā''tmadehasthaṃ durvidaṃ daivatairapi |vidvāṃso yānti nirmuktāḥ paraṃ bhāvamanāmayam || 19||

अनिच्छतस्तव विभो जन्ममृत्युरनेकतः ।द्वारं त्वं स्वर्गमोक्षाणामाक्षेप्ता त्वं ददासि च ॥ २०॥

anicchatastava vibho janmamṛtyuranekataḥ |dvāraṃ tvaṃ svargamokṣāṇāmākṣeptā tvaṃ dadāsi ca || 20||

त्वमेव मोक्षः स्वर्गश्च कामः क्रोधस्त्वमेव हि ।सत्त्वं रजस्तमश्चैव अधश्चोर्ध्वं त्वमेव हि ॥ २१॥

tvameva mokṣaḥ svargaśca kāmaḥ krodhastvameva hi |sattvaṃ rajastamaścaiva adhaścordhvaṃ tvameva hi || 21||

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्देन्द्रौ सविता यमः ।वरुणेन्दू मनुर्धाता विधाता त्वं धनेश्वरः ॥ २२॥

brahmā viṣṇuśca rudraśca skandendrau savitā yamaḥ |varuṇendū manurdhātā vidhātā tvaṃ dhaneśvaraḥ || 22||

भूर्वायुर्ज्योतिरापश्च वाग्बुद्धिस्त्वं मतिर्मनः ।कर्म सत्यानृते चोभे त्वमेवास्ति च नास्ति च ॥ २३॥

bhūrvāyurjyotirāpaśca vāgbuddhistvaṃ matirmanaḥ |karma satyānṛte cobhe tvamevāsti ca nāsti ca || 23||

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च तत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ।विश्वाविश्वपरो भावश्चिन्त्याचिन्त्यस्त्वमेव हि ॥ २४॥

indriyāṇīndriyārthāśca tatparaṃ prakṛterdhruvam |viśvāviśvaparo bhāvaścintyācintyastvameva hi || 24||

यच्चैतत्परमं ब्रह्म यच्च तत्परमं पदम् ।या गतिः साङ्ख्ययोगानां स भवान्नात्र संशयः ॥ २५॥

yaccaitatparamaṃ brahma yacca tatparamaṃ padam |yā gatiḥ sāṅkhyayogānāṃ sa bhavānnātra saṃśayaḥ || 25||

नूनमद्य कृतार्थाः स्म नूनं प्राप्ताः सतां गतिम् ।यां गतिं प्राप्नुवन्तीह ज्ञाननिर्मलबुद्धयः ॥ २६॥

nūnamadya kṛtārthāḥ sma nūnaṃ prāptāḥ satāṃ gatim |yāṃ gatiṃ prāpnuvantīha jñānanirmalabuddhayaḥ || 26||

अहो मूढाः स्म सुचिरमिमं कालमचेतसः ।यन्न विद्मः परं देवं शाश्वतं यं विदुर्बुधाः ॥ २७॥

aho mūḍhāḥ sma suciramimaṃ kālamacetasaḥ |yanna vidmaḥ paraṃ devaṃ śāśvataṃ yaṃ vidurbudhāḥ || 27||

सोऽयमासादितः साक्षाद्बहुभिर्जन्मभिर्मया ।भक्तानुग्रहकृद्देवो यं ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥ २८॥

so'yamāsāditaḥ sākṣādbahubhirjanmabhirmayā |bhaktānugrahakṛddevo yaṃ jñātvāmṛtamaśnute || 28||

देवासुरमनुष्याणां यच्च गुह्यं सनातनम् ।गुहायां निहितं ब्रह्म दुर्विज्ञेयं सुरैरपि ॥ २९॥

devāsuramanuṣyāṇāṃ yacca guhyaṃ sanātanam |guhāyāṃ nihitaṃ brahma durvijñeyaṃ surairapi || 29||

स एष भगवान्देवः सर्वकृत्सर्वतोमुखः ।सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता ॥ ३०॥

sa eṣa bhagavāndevaḥ sarvakṛtsarvatomukhaḥ |sarvātmā sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvaveditā || 30||

प्राणकृत्प्राणभृत्प्राणी प्राणदः प्राणिनां गतिः ।देहकृद्देहभृद्देही देहभुग्देहिनां गतिः ॥ ३१॥

prāṇakṛtprāṇabhṛtprāṇī prāṇadaḥ prāṇināṃ gatiḥ |dehakṛddehabhṛddehī dehabhugdehināṃ gatiḥ || 31||

अध्यात्मगतिनिष्ठानां ध्यानिनामात्मवेदिनाम् ।अपुनर्मारकामानां या गतिः सोऽयमीश्वरः ॥ ३२॥

adhyātmagatiniṣṭhānāṃ dhyānināmātmavedinām |apunarmārakāmānāṃ yā gatiḥ so'yamīśvaraḥ || 32||

अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः ।अयं च जन्ममरणे विदध्यात्सर्वजन्तुषु ॥ ३३॥

ayaṃ ca sarvabhūtānāṃ śubhāśubhagatipradaḥ |ayaṃ ca janmamaraṇe vidadhyātsarvajantuṣu || 33||

अयं च सिद्धिकामानामृषीणां सिद्धिदः प्रभुः ।अयं च मोक्षकामानां द्विजानां मोक्षदः प्रभुः ॥ ३४॥

ayaṃ ca siddhikāmānāmṛṣīṇāṃ siddhidaḥ prabhuḥ |ayaṃ ca mokṣakāmānāṃ dvijānāṃ mokṣadaḥ prabhuḥ || 34||

भूराद्यान्सर्वभुवनानुत्पाद्य सदिवौकसः ।विभर्ति देवस्तनुभिरष्टाभिश्च ददाति च ॥ ३५॥

bhūrādyānsarvabhuvanānutpādya sadivaukasaḥ |vibharti devastanubhiraṣṭābhiśca dadāti ca || 35||

अतः प्रवर्तते सर्वमस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।अस्मिंश्च प्रलयं याति अयमेकः सनातनः ॥ ३६॥

ataḥ pravartate sarvamasminsarvaṃ pratiṣṭhitam |asmiṃśca pralayaṃ yāti ayamekaḥ sanātanaḥ || 36||

अयं स सत्यकामानां सत्यलोकः परः सताम् ।अपवर्गश्च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवादिनाम् ॥ ३७॥

ayaṃ sa satyakāmānāṃ satyalokaḥ paraḥ satām |apavargaśca muktānāṃ kaivalyaṃ cātmavādinām || 37||

अयं ब्रह्मादिभिः सिद्धैर्गुहायां गोपितः प्रभुः ।देवासुरमनुष्याणां न प्रकाशो भवेदिति ॥ ३८॥

ayaṃ brahmādibhiḥ siddhairguhāyāṃ gopitaḥ prabhuḥ |devāsuramanuṣyāṇāṃ na prakāśo bhavediti || 38||

तं त्वां देवासुरनरास्तत्त्वेन न विदुर्भवम् ।मोहिताः खल्वनेनैव हृच्छयेन प्रवेशिताः ॥ ३९॥

taṃ tvāṃ devāsuranarāstattvena na vidurbhavam |mohitāḥ khalvanenaiva hṛcchayena praveśitāḥ || 39||

ये चैनं सम्प्रपद्यन्ते भक्तियोगेन भारत ।तेषामेवात्मनात्मानं दर्शयत्येष हृच्छयः ॥ ४०॥

ye cainaṃ samprapadyante bhaktiyogena bhārata |teṣāmevātmanātmānaṃ darśayatyeṣa hṛcchayaḥ || 40||

यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते ।यं विदित्वा परं वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते ॥ ४१॥

yaṃ jñātvā na punarjanma maraṇaṃ cāpi vidyate |yaṃ viditvā paraṃ vedyaṃ veditavyaṃ na vidyate || 41||

यं लब्ध्वा परमं लाभं मन्यते नाधिकं पुनः ।प्राणसूक्ष्मां परां प्राप्तिमागच्छत्यक्षयावहाम् ॥ ४२॥

yaṃ labdhvā paramaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ punaḥ |prāṇasūkṣmāṃ parāṃ prāptimāgacchatyakṣayāvahām || 42||

यं साङ्ख्या गुणतत्त्वज्ञाः साङ्ख्यशास्त्रविशारदाः ।सूक्ष्मज्ञानरताः पूर्वं ज्ञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः ॥ ४३॥

yaṃ sāṅkhyā guṇatattvajñāḥ sāṅkhyaśāstraviśāradāḥ |sūkṣmajñānaratāḥ pūrvaṃ jñātvā mucyanti bandhanaiḥ || 43||

यं च वेदविदो वेद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् ।प्राणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च ॥ ४४॥

yaṃ ca vedavido vedyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam |prāṇāyāmaparā nityaṃ yaṃ viśanti japanti ca || 44||

अयं स देवयानानामादित्यो द्वारमुच्यते ।अयं च पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते ॥ ४५॥

ayaṃ sa devayānānāmādityo dvāramucyate |ayaṃ ca pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate || 45||

एष कालगतिश्चित्रा संवत्सरयुगादिषु ।भावाभावौ तदात्वे च अयने दक्षिणोत्तरे ॥ ४६॥

eṣa kālagatiścitrā saṃvatsarayugādiṣu |bhāvābhāvau tadātve ca ayane dakṣiṇottare || 46||

एवं प्रजापतिः पूर्वमाराध्य बहुभिः स्तवैः ।वरयामास पुत्रत्वे नीललोहितसंज्ञितम् ॥ ४७॥

evaṃ prajāpatiḥ pūrvamārādhya bahubhiḥ stavaiḥ |varayāmāsa putratve nīlalohitasaṃjñitam || 47||

ऋग्भिर्यमनुशंसन्ति तन्त्रे कर्मणि बह्वृचः ।यजुर्भिर्यं त्रिधा वेद्यं जुह्वत्यध्वर्यवोऽध्वरे ॥ ४८॥

ṛgbhiryamanuśaṃsanti tantre karmaṇi bahvṛcaḥ |yajurbhiryaṃ tridhā vedyaṃ juhvatyadhvaryavo'dhvare || 48||

सामभिर्यं च गायन्ति सामगाः शुद्धबुद्धयः ।यज्ञस्य परमा योनिः पतिश्चायं परः स्मृतः ॥ ४९॥

sāmabhiryaṃ ca gāyanti sāmagāḥ śuddhabuddhayaḥ |yajñasya paramā yoniḥ patiścāyaṃ paraḥ smṛtaḥ || 49||

रात्र्यहःश्रोत्रनयनः पक्षमासशिरोभुजः ।ऋतुवीर्यस्तपो धैर्यो ह्यब्दगुह्योरुपादवान् ॥ ५०॥

rātryahaḥśrotranayanaḥ pakṣamāsaśirobhujaḥ |ṛtuvīryastapo dhairyo hyabdaguhyorupādavān || 50||

मृत्युर्यमो हुताशश्च कालः संहारवेगवान् ।कालस्य परमा योनिः कालश्चायं सनातनः ॥ ५१॥

mṛtyuryamo hutāśaśca kālaḥ saṃhāravegavān |kālasya paramā yoniḥ kālaścāyaṃ sanātanaḥ || 51||

चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना ।ध्रुवः सप्तर्षयश्चैव भुवनाः सप्त एव च ॥ ५२॥

candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā |dhruvaḥ saptarṣayaścaiva bhuvanāḥ sapta eva ca || 52||

प्रधानं महदव्यक्तं विशेषान्तं सवैकृतम् ।ब्रह्मादि स्तम्बपर्यन्तं भूतादि सदसच्च यत् ॥ ५३॥

pradhānaṃ mahadavyaktaṃ viśeṣāntaṃ savaikṛtam |brahmādi stambaparyantaṃ bhūtādi sadasacca yat || 53||

अष्टौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्च यत्परम् ।अस्य देवस्य यद्भागं कृत्स्नं सम्परिवर्तते ॥ ५४॥

aṣṭau prakṛtayaścaiva prakṛtibhyaśca yatparam |asya devasya yadbhāgaṃ kṛtsnaṃ samparivartate || 54||

एतत्परममानन्दं यत्तच्छाश्वतमेव च ।एषा गतिर्विरक्तानामेष भावः परः सताम् ॥ ५५॥

etatparamamānandaṃ yattacchāśvatameva ca |eṣā gatirviraktānāmeṣa bhāvaḥ paraḥ satām || 55||

एतत्पदमनुद्विग्नमेतद्ब्रह्म सनातनम् ।शास्त्रवेदाङ्गविदुषामेतद्।ह्ध्यानं परं पदम् ॥ ५६॥

etatpadamanudvignametadbrahma sanātanam |śāstravedāṅgaviduṣāmetad|hdhyānaṃ paraṃ padam || 56||

इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला ।इयं सा परमा सिद्धिरियं सा परमा गतिः ॥ ५७॥

iyaṃ sā paramā kāṣṭhā iyaṃ sā paramā kalā |iyaṃ sā paramā siddhiriyaṃ sā paramā gatiḥ || 57||

इयं सा परमा शान्तिरियं सा निर्वृतिः परा ।यं प्राप्य कृतकृत्याः स्म इत्यमन्यन्त वेधसः ॥ ५८॥

iyaṃ sā paramā śāntiriyaṃ sā nirvṛtiḥ parā |yaṃ prāpya kṛtakṛtyāḥ sma ityamanyanta vedhasaḥ || 58||

इयं तुष्टिरियं सिद्धिरियं श्रुतिरियं स्मृतिः ।अध्यात्मगतिनिष्ठानां विदुषां प्राप्तिरव्यया ॥ ५९॥

iyaṃ tuṣṭiriyaṃ siddhiriyaṃ śrutiriyaṃ smṛtiḥ |adhyātmagatiniṣṭhānāṃ viduṣāṃ prāptiravyayā || 59||

यजतां यज्ञकामानां यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ।या गतिर्दैवतैर्दिव्या सा गतिस्त्वं सनातन ॥ ६०॥

yajatāṃ yajñakāmānāṃ yajñairvipuladakṣiṇaiḥ |yā gatirdaivatairdivyā sā gatistvaṃ sanātana || 60||

जप्यहोमव्रतैः कृच्छ्रैर्नियमैर्देहपातनैः ।तप्यतां या गतिर्देव वैराजे सा गतिर्भवान् ॥ ६१॥

japyahomavrataiḥ kṛcchrairniyamairdehapātanaiḥ |tapyatāṃ yā gatirdeva vairāje sā gatirbhavān || 61||

कर्मन्यासकृतानां च विरक्तानां ततस्ततः ।या गतिर्ब्रह्मभवने सा गतिस्त्वं सनातन ॥ ६२॥

karmanyāsakṛtānāṃ ca viraktānāṃ tatastataḥ |yā gatirbrahmabhavane sā gatistvaṃ sanātana || 62||

अपुनर्मारकामानां वैराग्ये वर्ततां परे ।विकृतीनां लयानां च सा गतिस्त्वं सनातन ॥ ६३॥

apunarmārakāmānāṃ vairāgye vartatāṃ pare |vikṛtīnāṃ layānāṃ ca sā gatistvaṃ sanātana || 63||

ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां निरुपाख्या निरञ्जना ।कैवल्या या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान् ॥ ६४॥

jñānavijñānaniṣṭhānāṃ nirupākhyā nirañjanā |kaivalyā yā gatirdeva paramā sā gatirbhavān || 64||

वेदशास्त्रपुराणोक्ताः पञ्चैता गतयः स्मृताः ।त्वत्प्रसादाद्धि लभ्यन्ते न लभ्यन्तेऽन्यथा विभो ॥ ६५॥

vedaśāstrapurāṇoktāḥ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ |tvatprasādāddhi labhyante na labhyante'nyathā vibho || 65||

इति तण्डिस्तपोयोगात्तुष्टावेशानमव्ययम् ।जगौ च परमं ब्रह्म यत्पुरा लोककृज्जगौ ॥ ६६॥

iti taṇḍistapoyogāttuṣṭāveśānamavyayam |jagau ca paramaṃ brahma yatpurā lokakṛjjagau || 66||

इति महाभारते अनुशासनपर्वणि १६ अध्यायान्तर्गतंतण्डिऋषिकृतं शिवस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।महाभारत । अनुपर्व । अध्याय १६/१३६५॥महाभारत । अनुपर्व । अध्याय १६/१३-६५॥

iti mahābhārate anuśāsanaparvaṇi 16 adhyāyāntargataṃtaṇḍiṛṣikṛtaṃ śivastotraṃ sampūrṇam |mahābhārata | anuparva | adhyāya 16/1365||mahābhārata | anuparva | adhyāya 16/13-65||