दक्षिणामूर्तिना वसिष्ठादिभ्यो ज्ञानोपदेशवर्णनम् Shri Dakshinamurtina Vasishthadibhyo Jnanopadesha Varnanam

(शिवगौरीसंवादे)मुनयःकटीतटपरीलसत्करटिकृत्तिकाद्यं शिवंतडिन्निभजटाकुटीविधृतसामकोटिप्रभम् ।सुरोरुतटिनीशिखं वटतरीरधस्तात्स्थितंसुरासुरगणाननोज्वलकिरीटकोटिप्रभाविराजितपदाम्बुजं निटिललोलनेत्रं नुमः ॥ ४३॥

(śivagaurīsaṃvāde)munayaḥkaṭītaṭaparīlasatkaraṭikṛttikādyaṃ śivaṃtaḍinnibhajaṭākuṭīvidhṛtasāmakoṭiprabham |surorutaṭinīśikhaṃ vaṭatarīradhastātsthitaṃsurāsuragaṇānanojvalakirīṭakoṭiprabhāvirājitapadāmbujaṃ niṭilalolanetraṃ numaḥ || 43||

काशिकोशगतकाशविहीन काशिकापुरनिवासकाशय ।काशपूज्यपद व्योमकेश नो ज्ञानकोशमखिलं भवमुक्त्यै ॥ ४४॥

kāśikośagatakāśavihīna kāśikāpuranivāsakāśaya |kāśapūjyapada vyomakeśa no jñānakośamakhilaṃ bhavamuktyai || 44||

ईश्वरःमुनीनां वदनाद्देवि प्रश्नयाणां तदा मयि ।तुष्टः कष्टविनाशाय तद्ज्ञानं संवदाम्यहम् ॥ ४५॥

īśvaraḥmunīnāṃ vadanāddevi praśnayāṇāṃ tadā mayi |tuṣṭaḥ kaṣṭavināśāya tadjñānaṃ saṃvadāmyaham || 45||

ईश्वरः (श्रीदक्षिणामूर्तिः )शृण्वन्तु वामदेवाद्या मुनयो मत्प्रसादतः ।भवतां ज्ञानममलं भविष्यति न संशयः ॥ ४६॥

īśvaraḥ (śrīdakṣiṇāmūrtiḥ )śṛṇvantu vāmadevādyā munayo matprasādataḥ |bhavatāṃ jñānamamalaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 46||

नातप्ततपसे देयमिति श्रुत्यनुशासनम् ।भवन्तस्तप्ततपसः सर्वे मत्पदपूजकाः ॥ ४७॥

nātaptatapase deyamiti śrutyanuśāsanam |bhavantastaptatapasaḥ sarve matpadapūjakāḥ || 47||

दास्यामि मत्परं ज्ञानं प्रणिपातपुरःसरम् ।एतदर्थं पुरा देवैः पृष्टोऽहं मुनिसत्तमाः ॥ ४८॥

dāsyāmi matparaṃ jñānaṃ praṇipātapuraḥsaram |etadarthaṃ purā devaiḥ pṛṣṭo'haṃ munisattamāḥ || 48||

तानब्रवं सुरगणाः तच्छृण्वन्तु सुरर्षयः ।अहमेकोऽद्वितीयश्च व्यापकोऽलिङ्ग एव हि ॥ ४९॥

tānabravaṃ suragaṇāḥ tacchṛṇvantu surarṣayaḥ |ahameko'dvitīyaśca vyāpako'liṅga eva hi || 49||

मत्तो नान्यज्जगत्किञ्चित्पृथगस्ति मुनीश्वराः ।ब्रह्मैवेदमिदं सर्वमात्मैवेदं न संशयः ॥ ५०॥

matto nānyajjagatkiñcitpṛthagasti munīśvarāḥ |brahmaivedamidaṃ sarvamātmaivedaṃ na saṃśayaḥ || 50||

नेह नानास्ति दृश्यं यत्सर्वं मय्येव कल्पितम् ।यथोर्णनाभिः सृजते ग्रसते तन्तुजालकम् ॥ ५१॥

neha nānāsti dṛśyaṃ yatsarvaṃ mayyeva kalpitam |yathorṇanābhiḥ sṛjate grasate tantujālakam || 51||

तद्वज्जगन्ति जातानि ग्रसामि विसृजामि च ।मय्येवेदं स्थितं विश्वं मय्येव लयमेष्यति ॥ ५२॥

tadvajjaganti jātāni grasāmi visṛjāmi ca |mayyevedaṃ sthitaṃ viśvaṃ mayyeva layameṣyati || 52||

नित्योऽहं निर्विकल्पोऽहमशरीरोऽहमेव हि ।आकाशात्मा व्यापकोऽहं न हि तद्धर्मभागहम् ॥ ५३॥

nityo'haṃ nirvikalpo'hamaśarīro'hameva hi |ākāśātmā vyāpako'haṃ na hi taddharmabhāgaham || 53||

यतो भूतानि जातानि येन जीवन्ति तान्यपि ।यस्मिन्लीनानि विप्रेन्द्राः तद्ब्रह्माहं न संशयः ॥ ५४॥

yato bhūtāni jātāni yena jīvanti tānyapi |yasminlīnāni viprendrāḥ tadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 54||

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः ।अहं विजानामि जगद्गत द्विजा न मामहो वेत्ति च मायया वृतः ॥ ५५॥

apāṇipādo javano grahītā paśyāmyacakṣuḥ sa śṛṇomyakarṇaḥ |ahaṃ vijānāmi jagadgata dvijā na māmaho vetti ca māyayā vṛtaḥ || 55||

वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ।नैवास्ति बन्धो न ममास्ति मुक्तिरच्छो निरच्छोऽस्मि मनोविवर्जितः ॥ ५६॥

vedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham |naivāsti bandho na mamāsti muktiraccho niraccho'smi manovivarjitaḥ || 56||

अगाधमस्पर्शनरूपभूतं तथाऽरसं नित्यमसङ्गमीशम् ।भूतेन्द्रियाणामतिरिक्तमीश्वरं कोशादिहीनं तमसः परस्तात् ॥ ५७॥

agādhamasparśanarūpabhūtaṃ tathā'rasaṃ nityamasaṅgamīśam |bhūtendriyāṇāmatiriktamīśvaraṃ kośādihīnaṃ tamasaḥ parastāt || 57||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिप्रपञ्चं मनसा (रजसा) ततम् ।तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा सर्वबन्धविवर्जितः ॥ ५८॥

jāgratsvapnasuṣuptyādiprapañcaṃ manasā (rajasā) tatam |tadbrahmāhamiti jñātvā sarvabandhavivarjitaḥ || 58||

सत्यज्ञानानन्दमय अहमेव मुनीश्वराः ।मां यो वेद स वै वेद सर्वमित्याह वै श्रुतिः ॥ ५९॥

satyajñānānandamaya ahameva munīśvarāḥ |māṃ yo veda sa vai veda sarvamityāha vai śrutiḥ || 59||

ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्चिज्जगतीगतम् ।देशकालाद्यवच्छिन्नं मां ज्ञात्वा मृत्युवर्जितः ॥ ६०॥

īśāvāsyamidaṃ sarvaṃ yatkiñcijjagatīgatam |deśakālādyavacchinnaṃ māṃ jñātvā mṛtyuvarjitaḥ || 60||

अद्वितीयोऽहमीशानः एक एवाहमीश्वरः ।ज्ञात्वा मां न बिभेत्येव न द्वैतं तत्र विद्यते ॥ ६१॥

advitīyo'hamīśānaḥ eka evāhamīśvaraḥ |jñātvā māṃ na bibhetyeva na dvaitaṃ tatra vidyate || 61||

द्वैते भयं हि भवति ईषद्वा दुःखमश्नुते ।सर्वेन्द्रियगुणातीतः सर्वेन्द्रियविवर्जितः ॥ ६२॥

dvaite bhayaṃ hi bhavati īṣadvā duḥkhamaśnute |sarvendriyaguṇātītaḥ sarvendriyavivarjitaḥ || 62||

सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत् ।प्राक्प्रतीची उदीच्योऽहं दक्षिणा विदिशस्तथा ॥ ६३॥

sarvasya prabhurīśānaḥ sarvasya śaraṇaṃ suhṛt |prākpratīcī udīcyo'haṃ dakṣiṇā vidiśastathā || 63||

अधश्चोर्ध्वं च यत्किञ्चिद्भूतं भाव्यहमेव हि ।पूर्णं पूर्णमदः पूर्णं सम्पूर्णोऽस्मि निरामयः ॥ ६४॥

adhaścordhvaṃ ca yatkiñcidbhūtaṃ bhāvyahameva hi |pūrṇaṃ pūrṇamadaḥ pūrṇaṃ sampūrṇo'smi nirāmayaḥ || 64||

अशरीरः शरीरेषु प्राणापानौ मनोमनः ।देहेन्द्रियाण्यथ प्राणा मनसा मुनयो ह्यहम् ॥ ६५॥

aśarīraḥ śarīreṣu prāṇāpānau manomanaḥ |dehendriyāṇyatha prāṇā manasā munayo hyaham || 65||

कूर्मोऽङ्गानीव सर्वत्र सृजामि विसृजामि च ।विनश्यत्स्वविनश्यन्तं मां यो वेद स वेदवित् ॥ ६६॥

kūrmo'ṅgānīva sarvatra sṛjāmi visṛjāmi ca |vinaśyatsvavinaśyantaṃ māṃ yo veda sa vedavit || 66||

दिक्ष्वहीनं हि मां ज्ञात्वा शोकं तरति सत्तमाः ।को मोहस्तस्य कः शोकः छिन्नग्रन्थिः स एव हि ॥ ६७॥

dikṣvahīnaṃ hi māṃ jñātvā śokaṃ tarati sattamāḥ |ko mohastasya kaḥ śokaḥ chinnagranthiḥ sa eva hi || 67||

मामात्मानं प्रियं ज्ञात्वा आनन्दं न बिभेति च ।मय्येव च जगज्जातं मय्येव स्थितमेव हि ॥ ६८॥

māmātmānaṃ priyaṃ jñātvā ānandaṃ na bibheti ca |mayyeva ca jagajjātaṃ mayyeva sthitameva hi || 68||

मय्येवान्ते समभ्येति तत्तद्धर्मोपलेपितः ।वाचो मत्तो निवर्तन्ते मनसा मुनिसत्तमाः ॥ ६९॥

mayyevānte samabhyeti tattaddharmopalepitaḥ |vāco matto nivartante manasā munisattamāḥ || 69||

मां ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भविष्यति न संशयः ।मयि ज्ञातेऽखिलं ज्ञातं पुच्छं पुरुष एव हि ॥ ७०॥

māṃ brahmavidbrahmaiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ |mayi jñāte'khilaṃ jñātaṃ pucchaṃ puruṣa eva hi || 70||

काष्ठा गतिः परा चाहं मुक्तोहं मोचकोऽस्म्यहम् ।स्वाविद्यया संसरामि विद्यया मोचकोस्म्यहम् ॥ ७१॥

kāṣṭhā gatiḥ parā cāhaṃ muktohaṃ mocako'smyaham |svāvidyayā saṃsarāmi vidyayā mocakosmyaham || 71||

अजिघत्सोऽपिपासोऽहं देहप्राणमनोऽतिगः ।अशीर्योहं सदाऽदाह्य असङ्ग पुरुषस्त्वहम् ॥ ७२॥

ajighatso'pipāso'haṃ dehaprāṇamano'tigaḥ |aśīryohaṃ sadā'dāhya asaṅga puruṣastvaham || 72||

मद्रसं परमं ज्ञात्वा नन्दितो भवति द्विजाः ।नैव जीवो न च ज्ञानं स्वे महिम्न्यहमास्थितः ॥ ७३॥

madrasaṃ paramaṃ jñātvā nandito bhavati dvijāḥ |naiva jīvo na ca jñānaṃ sve mahimnyahamāsthitaḥ || 73||

पुरुषस्त्वौपनिषदो ज्ञातुं शक्यो न कर्मणा ।भीत्याऽनलानिलेन्द्राद्या भान्ति वान्ति सृजन्ति च ॥ ७४॥

puruṣastvaupaniṣado jñātuṃ śakyo na karmaṇā |bhītyā'nalānilendrādyā bhānti vānti sṛjanti ca || 74||

सत्यकामोऽस्म्यसङ्कल्पः षडूर्मिरहितस्त्वहम् ।न जायते वा म्रियते नायं जातो जनिष्यति ॥ ७५॥

satyakāmo'smyasaṅkalpaḥ ṣaḍūrmirahitastvaham |na jāyate vā mriyate nāyaṃ jāto janiṣyati || 75||

प्रातिभासिकमेवेदं जगद्व्येतन्मुनीश्वराः ।तद्धर्भैर्नैव लिप्तश्च न बन्धो मोक्ष एव हि ॥ ७६॥

prātibhāsikamevedaṃ jagadvyetanmunīśvarāḥ |taddharbhairnaiva liptaśca na bandho mokṣa eva hi || 76||

नैव जातं जगत्किञ्चिन्नास्यान्तः परमार्थतः ।मृगतृष्णानिभं विप्राः स्वाज्ञानपरिकल्पितम् ॥ ७७॥

naiva jātaṃ jagatkiñcinnāsyāntaḥ paramārthataḥ |mṛgatṛṣṇānibhaṃ viprāḥ svājñānaparikalpitam || 77||

मृगाणां मृगतृष्णाब्धौ यथा सत्यत्वकल्पना ।तद्वद्देहाभिमानेन जगत्सत्यत्वकल्पना ॥ ७८॥

mṛgāṇāṃ mṛgatṛṣṇābdhau yathā satyatvakalpanā |tadvaddehābhimānena jagatsatyatvakalpanā || 78||

नराणां ज्ञानिनां विप्रा मृगतृष्णेति तद्विदाम् ।कथं पिपासा भवति अज्ञानां तद्वदेव हि ॥ ७९॥

narāṇāṃ jñānināṃ viprā mṛgatṛṣṇeti tadvidām |kathaṃ pipāsā bhavati ajñānāṃ tadvadeva hi || 79||

स्वमात्मानं परं दृष्ट्वा देहादिरहितं शिवम् ।सद्य एव विलीयत स्वाज्ञानोत्थजगद्गणः ॥ ८०॥

svamātmānaṃ paraṃ dṛṣṭvā dehādirahitaṃ śivam |sadya eva vilīyata svājñānotthajagadgaṇaḥ || 80||

अहं भूमाऽखिलानन्दो रसोऽहं शाश्वतः प्रभुः ।विभुर्देहेन्द्रियाख्यां वै गमितो मूढकल्पनात् ॥ ८१॥

ahaṃ bhūmā'khilānando raso'haṃ śāśvataḥ prabhuḥ |vibhurdehendriyākhyāṃ vai gamito mūḍhakalpanāt || 81||

एकोऽहमेव भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।देहोदयविनाशेषु अविनाश्यहमेव हि ॥ ८२॥

eko'hameva bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ |dehodayavināśeṣu avināśyahameva hi || 82||

यथान्धकारे पुरुषं संवृतं नीलवाससा ।न जानन्ति यथान्ये वै स्वात्मानं जानते स्वयम् ॥ ८३॥

yathāndhakāre puruṣaṃ saṃvṛtaṃ nīlavāsasā |na jānanti yathānye vai svātmānaṃ jānate svayam || 83||

तथा सर्वेन्द्रियाणां हि प्रतिष्ठाऽहं गतागतौ ।पुरुषः षोडशात्माहं विविधेन्द्रियकल्पकः ॥ ८४॥

tathā sarvendriyāṇāṃ hi pratiṣṭhā'haṃ gatāgatau |puruṣaḥ ṣoḍaśātmāhaṃ vividhendriyakalpakaḥ || 84||

चक्षुः श्रोता तथा द्रष्टा मन्ता बोद्धाऽहमेव हि । (वक्ता श्रोता)एव ब्रह्मैव सर्वं हि नान्यथा श्रुतिराह हि ॥ ८५॥

cakṣuḥ śrotā tathā draṣṭā mantā boddhā'hameva hi | (vaktā śrotā)eva brahmaiva sarvaṃ hi nānyathā śrutirāha hi || 85||

अयमात्मा तथा ब्रह्मन्ब्रह्मैवाहं तथा द्विजाः ।तत्त्वमस्यादिवाक्यानि अहं ब्रह्मास्मि निश्चयः ॥ ८६॥

ayamātmā tathā brahmanbrahmaivāhaṃ tathā dvijāḥ |tattvamasyādivākyāni ahaṃ brahmāsmi niścayaḥ || 86||

(तत्त्वमस्यादिवाक्यानि बोधार्थं ज्ञानिनां तथा)अभोक्तारमकर्तारमसङ्गमविनाशकम् ।जीवश्चात्मेति तद्वित्त्वतत्त्ववाक्यार्थकल्पना ॥ ८७॥

(tattvamasyādivākyāni bodhārthaṃ jñānināṃ tathā)abhoktāramakartāramasaṅgamavināśakam |jīvaścātmeti tadvittvatattvavākyārthakalpanā || 87||

(जीवश्चात्मेति हित्वैषा न श्रुतिर्वदति स्वयं)अज्ञानामैक्यविज्ञानज्ञानार्थं मुनिसत्तमाः ।द्वासुपर्णादिवाक्यानां कल्पितद्वैतकल्पने ॥ ८८॥

(jīvaścātmeti hitvaiṣā na śrutirvadati svayaṃ)ajñānāmaikyavijñānajñānārthaṃ munisattamāḥ |dvāsuparṇādivākyānāṃ kalpitadvaitakalpane || 88||

तत्त्वमस्यादिवाक्यानां बोधनात्सर्वभेव हि ।असत्ये सत्यमारोप्य मूढानां बोधदायिनी ॥ ८९॥

tattvamasyādivākyānāṃ bodhanātsarvabheva hi |asatye satyamāropya mūḍhānāṃ bodhadāyinī || 89||

अर्थवादोपासनाभिः कर्मभिः श्रुतिराह हि ।शाखाचन्द्रगवार्ताभिः कल्पयिष्यन्ति सत्तमाः ॥ ९०॥

arthavādopāsanābhiḥ karmabhiḥ śrutirāha hi |śākhācandragavārtābhiḥ kalpayiṣyanti sattamāḥ || 90||

करोति तारतम्येन स्वाधिकारानुरूपतः ।रत्नकान्तिर्यथा रत्ने दृश्यते चलितेव सा ॥ ९१॥

karoti tāratamyena svādhikārānurūpataḥ |ratnakāntiryathā ratne dṛśyate caliteva sā || 91||

आत्मानन्यतया भाति तथा मयि जगद्गतम् ।नेत्रमालिन्यतो भाति चन्द्रे द्वित्वं जले रविः ॥ ९२॥

ātmānanyatayā bhāti tathā mayi jagadgatam |netramālinyato bhāti candre dvitvaṃ jale raviḥ || 92||

अभ्रैर्गच्छदिवाभाति स्वे महिम्न्यहमास्थितः ॥ ९३॥

abhrairgacchadivābhāti sve mahimnyahamāsthitaḥ || 93||

ईश्वरःएतदेव परं ज्ञानं नानाश्रुतिशिरोगतम् ।अहं ब्रह्मेति विज्ञानान्मुच्यते नान्यथा द्विजाः ॥ ९४॥

īśvaraḥetadeva paraṃ jñānaṃ nānāśrutiśirogatam |ahaṃ brahmeti vijñānānmucyate nānyathā dvijāḥ || 94||

ज्ञाने चास्तमिते विप्राः वेदनादिविवर्जितः ।अहमेवास्मि तद्ब्रह्म वाचारम्भणमित्यपि ॥ ९५॥

jñāne cāstamite viprāḥ vedanādivivarjitaḥ |ahamevāsmi tadbrahma vācārambhaṇamityapi || 95||

नैव वाचा न मनमा शक्योऽहं ज्ञातुमेव हि ।तमेकं जानथात्मानं नान्यः पन्थाऽयनाय हि ॥ ९६॥

naiva vācā na manamā śakyo'haṃ jñātumeva hi |tamekaṃ jānathātmānaṃ nānyaḥ panthā'yanāya hi || 96||

ज्ञानेनैव परा मुक्तिर्भवत्येव न चान्यथा ।अहं ब्रह्मेति विज्ञानं तद्द्विजाः परमार्थतः ॥ ९७॥

jñānenaiva parā muktirbhavatyeva na cānyathā |ahaṃ brahmeti vijñānaṃ taddvijāḥ paramārthataḥ || 97||

शब्दज्ञानमहो विप्राः न मुक्त्यै भवति ध्रुवम् ।श्रवणायापि नो विप्रा न लभ्यः (?) परमेश्वरः ॥ ९८॥

śabdajñānamaho viprāḥ na muktyai bhavati dhruvam |śravaṇāyāpi no viprā na labhyaḥ (?) parameśvaraḥ || 98||

शृण्वन्तोऽपि महादेवं न विद्युर्यं पिनाकिनम् ।भक्त्या ह्यनन्यया लभ्यो दुर्लभोऽयं मुनीश्वरः ॥ ९९॥

śṛṇvanto'pi mahādevaṃ na vidyuryaṃ pinākinam |bhaktyā hyananyayā labhyo durlabho'yaṃ munīśvaraḥ || 99||

भावग्राह्यमनीशारूपमित्याह श्रुतिरादरात् ।सर्वमन्यत्परित्यज्य ध्येयोऽहं परमेश्वरः ॥ १००॥

bhāvagrāhyamanīśārūpamityāha śrutirādarāt |sarvamanyatparityajya dhyeyo'haṃ parameśvaraḥ || 100||

चतुर्थोऽहं सदा विप्राः तुरीयः शिव एव हि ।अहमात्मा मुनिभेष्ठाः सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १०१॥

caturtho'haṃ sadā viprāḥ turīyaḥ śiva eva hi |ahamātmā munibheṣṭhāḥ satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ || 101||

ब्रह्मणश्चापि विष्णोश्च तथान्येषां दिवौकमाम् ।जनिताहं महादेवः परमात्मा श्रुतिश्रुतः ॥ १०२॥

brahmaṇaścāpi viṣṇośca tathānyeṣāṃ divaukamām |janitāhaṃ mahādevaḥ paramātmā śrutiśrutaḥ || 102||

न कर्मणा न प्रजया न धनेनेज्यया द्विजाः ।नान्यः पन्था द्विजश्रेष्ठाः मज्ज्ञानं परमार्थतः ॥ १०३॥

na karmaṇā na prajayā na dhanenejyayā dvijāḥ |nānyaḥ panthā dvijaśreṣṭhāḥ majjñānaṃ paramārthataḥ || 103||

यस्यैव वृणुते स्वात्मा तेन लम्यमिदं द्विजाः ।यदाकाशं चर्मवेष्टं वेष्टयेयुर्जना द्विजाः ॥ १०४॥

yasyaiva vṛṇute svātmā tena lamyamidaṃ dvijāḥ |yadākāśaṃ carmaveṣṭaṃ veṣṭayeyurjanā dvijāḥ || 104||

तदा शिवमविज्ञाय दुःखभ्यान्तो भविष्यति ।इन्द्राग्निमित्रं वरुणं विष्णुं ब्रह्माणमेव च ॥ १०५॥

tadā śivamavijñāya duḥkhabhyānto bhaviṣyati |indrāgnimitraṃ varuṇaṃ viṣṇuṃ brahmāṇameva ca || 105||

एकमेव महादेव बहुधा कल्पयन्ति हि ।मामविज्ञाय विप्रेन्द्राः किमृचा स करिष्यति ॥ १०६॥

ekameva mahādeva bahudhā kalpayanti hi |māmavijñāya viprendrāḥ kimṛcā sa kariṣyati || 106||

यो मां वेद स वै मुक्तिममी लोकाः समासते ।कि वोऽद्य बहुनोक्तेन श्रद्दध्वं मुनिसत्तमाः ॥ १०७॥

yo māṃ veda sa vai muktimamī lokāḥ samāsate |ki vo'dya bahunoktena śraddadhvaṃ munisattamāḥ || 107||

साधनान्यधुना वक्ष्ये ज्ञानोत्पत्यर्थमेव हि ।ज्ञाने चाप्यर्थविज्ञानदाढर्यार्थ मुनिसतमाः ॥ १०८॥

sādhanānyadhunā vakṣye jñānotpatyarthameva hi |jñāne cāpyarthavijñānadāḍharyārtha munisatamāḥ || 108||

भस्मनोधूलनं पुण्यं त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् ।व्रतमेतत्पाशुपतमामनन्ति मुनीश्वराः ॥ १०९॥

bhasmanodhūlanaṃ puṇyaṃ tripuṇḍrasya ca dhāraṇam |vratametatpāśupatamāmananti munīśvarāḥ || 109||

शिरोव्रतमिदं पुण्यं ज्ञानसाधनमेव हि ।रुद्राक्षधारणं पुण्यं रुद्राध्यायानुवर्तनम् ॥ ११०॥

śirovratamidaṃ puṇyaṃ jñānasādhanameva hi |rudrākṣadhāraṇaṃ puṇyaṃ rudrādhyāyānuvartanam || 110||

रुद्रलिङ्गार्चनं भक्त्या बिल्वपत्रादिसाधनैः ।पञ्चाक्षरजपश्चैव मन्नैवेद्यैकभोजनम् ॥ १११॥ (भक्तानामन्नभोजनम्)

rudraliṅgārcanaṃ bhaktyā bilvapatrādisādhanaiḥ |pañcākṣarajapaścaiva mannaivedyaikabhojanam || 111|| (bhaktānāmannabhojanam)

शिवक्षेत्रनिवासश्च नित्यानित्यार्थचिन्तनम् ।शिव शम्भो महेशेति अनिशं शिवचिन्तनम् ॥ ११२॥

śivakṣetranivāsaśca nityānityārthacintanam |śiva śambho maheśeti aniśaṃ śivacintanam || 112||

मैत्री भूतेषु करुणा शान्तिदान्त्यादयो गुणाः ।यमश्च नियमश्चैव जिष्ठामायादिवर्जनम् ॥ ११३॥

maitrī bhūteṣu karuṇā śāntidāntyādayo guṇāḥ |yamaśca niyamaścaiva jiṣṭhāmāyādivarjanam || 113||

वेदवेदान्तवाक्यानां विचारो गुरुवाक्यतः ।लोकानुदर्शनं चैव वैराग्यार्थं मुनीश्वराः ॥ ११४॥

vedavedāntavākyānāṃ vicāro guruvākyataḥ |lokānudarśanaṃ caiva vairāgyārthaṃ munīśvarāḥ || 114||

दुःखितानां नराणां च विनष्टानां मुनीश्वराः ।सर्व जुहोति विज्ञानं नेति नेत्यादिवाक्यतः ॥ ११५॥

duḥkhitānāṃ narāṇāṃ ca vinaṣṭānāṃ munīśvarāḥ |sarva juhoti vijñānaṃ neti netyādivākyataḥ || 115||

गुरौ शिवेऽविनाभावो मन्मृर्तौ चिन्तनं तथा ।उमासहायं देवेशं नीलकण्ठं प्रशान्तकम् ॥ ११६॥

gurau śive'vinābhāvo manmṛrtau cintanaṃ tathā |umāsahāyaṃ deveśaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntakam || 116||

एतद्वः सङ्ग्रहेणैव प्रोक्तं ज्ञानं मुनीश्वराः ।उद्दालकश्रुतार्थस्य चिन्तनं कुरु सत्तम ॥ ११७॥

etadvaḥ saṅgraheṇaiva proktaṃ jñānaṃ munīśvarāḥ |uddālakaśrutārthasya cintanaṃ kuru sattama || 117||

मननं श्रवणं भक्त्या निदिध्यासनमेव च ।आसुप्तेरामृतेर्विप्राः कुरुध्वं भक्तिभावनाः ॥ ११८॥

mananaṃ śravaṇaṃ bhaktyā nididhyāsanameva ca |āsupterāmṛterviprāḥ kurudhvaṃ bhaktibhāvanāḥ || 118||

एतदेव मुनिश्रेष्ठा मम ज्ञानाङ्गमुच्यते ।अन्यदेवस्मृतिश्चापि भस्मपुण्ड्रस्यधारणम् ॥ ११९॥

etadeva muniśreṣṭhā mama jñānāṅgamucyate |anyadevasmṛtiścāpi bhasmapuṇḍrasyadhāraṇam || 119||

स एव तमसाऽऽविष्टो नैवेदं प्राप्नुयात क्वचित् ।मत्प्रसादेन विज्ञानं मत्सादेन मुक्तयः ॥ १२०॥

sa eva tamasā''viṣṭo naivedaṃ prāpnuyāta kvacit |matprasādena vijñānaṃ matsādena muktayaḥ || 120||

मत्प्रसादेन मुनयः सर्वं प्राप्यत एव हि ।यस्य कस्यापि नो देयं ज्ञानमेव सुदुर्लभम् ॥ १२१॥

matprasādena munayaḥ sarvaṃ prāpyata eva hi |yasya kasyāpi no deyaṃ jñānameva sudurlabham || 121||

नावेदविदुषे देयं गोप्यमेतत्प्रयत्नतः ।अपात्रेषु ददन्नेतत्प्रज्ञानं भूसुरोत्तमाःनरो नरकमाप्नोति सह पूर्वैः पितामहैः ॥ १२२॥

nāvedaviduṣe deyaṃ gopyametatprayatnataḥ |apātreṣu dadannetatprajñānaṃ bhūsurottamāḥnaro narakamāpnoti saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ || 122||

इत्थं मत्तो महादेवि ज्ञानं प्रापय मुनीश्वराः ।प्रणम्य मुनयः सर्वे मामाहुर्वीतकल्मषाः ॥ १२३॥

itthaṃ matto mahādevi jñānaṃ prāpaya munīśvarāḥ |praṇamya munayaḥ sarve māmāhurvītakalmaṣāḥ || 123||

मुनयःन जानन्ति बोधं न वाऽऽनन्दसिद्धिं भवद्भक्तिलेशाद्विहीनातिहीनाः ।श्रुतेर्वाक्यतः सिद्धिमीयुम्तुरीयां महेशान शम्भो गुरौ वा लभेत (?) ॥ १२४॥

munayaḥna jānanti bodhaṃ na vā''nandasiddhiṃ bhavadbhaktileśādvihīnātihīnāḥ |śrutervākyataḥ siddhimīyumturīyāṃ maheśāna śambho gurau vā labheta (?) || 124||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते शिवगौरीसंवादे श्रीदक्षिणामूर्तिना वसिष्ठादिभ्यो ज्ञानोपदेशवर्णनं सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । भर्गाख्यः पञ्चमांशः । अध्यायः २५॥– ॥ श्रीशिवरहस्यम् । भर्गाख्यः पन्चमांशः । अध्यायः २५॥

|| iti śivarahasyāntargate śivagaurīsaṃvāde śrīdakṣiṇāmūrtinā vasiṣṭhādibhyo jñānopadeśavarṇanaṃ sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | bhargākhyaḥ pañcamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 25||– || śrīśivarahasyam | bhargākhyaḥ pancamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 25||