श्रुतिसारनिरूपणम् शिवप्रोक्तम् Shivaproktam Shrutisaranirupanam

अहमेकोऽखिलाधारश्चाहं विश्वप्रवर्तकः ।अहं विश्वमिदं सर्वं मय्येवान्त्ये विशत्यम्पि ॥ २॥

ahameko'khilādhāraścāhaṃ viśvapravartakaḥ |ahaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ mayyevāntye viśatyampi || 2||

अहं धाता विधाताच मत्तोऽन्यो नास्तिकश्चन ।सृजामीदं ग्रसामीदं भरामीदंसुरोत्तमाः ॥ ३॥

ahaṃ dhātā vidhātāca matto'nyo nāstikaścana |sṛjāmīdaṃ grasāmīdaṃ bharāmīdaṃsurottamāḥ || 3||

यथोर्णनाभिस्सूत्रांश्च ग्रसते सृजतीत्यपि ।तथैवेदं जगज्जालं भवद्भिस्सुरसत्तमाः ॥ ४॥

yathorṇanābhissūtrāṃśca grasate sṛjatītyapi |tathaivedaṃ jagajjālaṃ bhavadbhissurasattamāḥ || 4||

कालात्माहं ब्रह्मक्षत्रमोदनं मृत्युपादशम् ।अहं जीवं प्रविश्यैव सर्वभूतेषु संस्थितः ॥ ५॥

kālātmāhaṃ brahmakṣatramodanaṃ mṛtyupādaśam |ahaṃ jīvaṃ praviśyaiva sarvabhūteṣu saṃsthitaḥ || 5||

सर्वभूतेषु भूतान्तर्गुहायां सर्वदा स्थितः ।सर्वेन्द्रियगुणातीतस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः ॥ ६॥

sarvabhūteṣu bhūtāntarguhāyāṃ sarvadā sthitaḥ |sarvendriyaguṇātītassarvendriyavivarjitaḥ || 6||

मदाधारा इमे लोका लोक्या यूयं सुरासुराः ।तपने तापकश्चाहं चन्द्रेचैव प्रसादकः ॥ ७॥

madādhārā ime lokā lokyā yūyaṃ surāsurāḥ |tapane tāpakaścāhaṃ candrecaiva prasādakaḥ || 7||

अनिले चलनश्चाहमनले ह्युष्णको ह्यहम् ।इन्द्रे यमे प्रतापोऽहं लक्ष्मीश्चाहं धनाधिपे ॥ ८॥

anile calanaścāhamanale hyuṣṇako hyaham |indre yame pratāpo'haṃ lakṣmīścāhaṃ dhanādhipe || 8||

अश्विनेऽपि च भैषज्यं मरुतां मातरस्सदा ।विश्वेषां हृदयञ्चाहं वसूनां हृद्गतस्सदा ॥ ९॥

aśvine'pi ca bhaiṣajyaṃ marutāṃ mātarassadā |viśveṣāṃ hṛdayañcāhaṃ vasūnāṃ hṛdgatassadā || 9||

असुराणां सुराणाञ्च सम्पदा समवस्थितः ।तमसा सात्विकेनैव मुनीनां राजसस्सुराः ॥ १०॥

asurāṇāṃ surāṇāñca sampadā samavasthitaḥ |tamasā sātvikenaiva munīnāṃ rājasassurāḥ || 10||

गुणत्रयोऽहं विबुधा गुणहीनोऽस्मि केवलः ।अहं हि निर्गुणस्साक्षात्तमः पारे प्रतिष्ठितः ॥ ११॥

guṇatrayo'haṃ vibudhā guṇahīno'smi kevalaḥ |ahaṃ hi nirguṇassākṣāttamaḥ pāre pratiṣṭhitaḥ || 11||

अपांरसस्तथैवाहं ज्तोतिषां ज्योतिरस्म्यहम् ।भूताकाशेचेतयिताव्यापकश्शब्दगोस्म्यहम् ॥ १२॥

apāṃrasastathaivāhaṃ jtotiṣāṃ jyotirasmyaham |bhūtākāśecetayitāvyāpakaśśabdagosmyaham || 12||

पृथिव्याञ्च तथा गन्धो गुणो देवाश्च संस्थितः ।वायुश्वाहं तथा देवा एतेषामाद्यसृष्टयः ॥ १३॥

pṛthivyāñca tathā gandho guṇo devāśca saṃsthitaḥ |vāyuśvāhaṃ tathā devā eteṣāmādyasṛṣṭayaḥ || 13||

(वायुश्वाहं तथा देवा एषां सन्धाविसृष्टयः) ॥ १३॥

(vāyuśvāhaṃ tathā devā eṣāṃ sandhāvisṛṣṭayaḥ) || 13||

चराचरमिदं प्रोक्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।एतेषामानुलोम्येन सृष्टयस्स्युः प्रवर्तिताः ॥ १४॥

carācaramidaṃ proktaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |eteṣāmānulomyena sṛṣṭayassyuḥ pravartitāḥ || 14||

एतेषां प्रातिलोम्येन स्थितौ प्रलयसञ्ज्ञिताः ।एतेषां कार्यकरणे नैव किञ्चिदहं सुराः ॥ १५॥

eteṣāṃ prātilomyena sthitau pralayasañjñitāḥ |eteṣāṃ kāryakaraṇe naiva kiñcidahaṃ surāḥ || 15||

निलिम्पा नैव लोपेन किन्तु साक्षी सनातनः ।मत्सन्निधानविरहे जगन्नैव प्ररोचते ॥ १६॥

nilimpā naiva lopena kintu sākṣī sanātanaḥ |matsannidhānavirahe jagannaiva prarocate || 16||

अयस्कान्तमणेर्यद्वत्सन्निधौ लोहसूचयः ।चेष्टन्ति विविधं देवास्तथैवेदं जगत्सुराः ॥ १७॥

ayaskāntamaṇeryadvatsannidhau lohasūcayaḥ |ceṣṭanti vividhaṃ devāstathaivedaṃ jagatsurāḥ || 17||

सन्निधौ चेष्टते मेऽद्य सर्वे क्रीडनका मम ।मम रूपपरिज्ञानं भवतामतिदुर्लभम् ॥ १८॥

sannidhau ceṣṭate me'dya sarve krīḍanakā mama |mama rūpaparijñānaṃ bhavatāmatidurlabham || 18||

षडूर्मिरहितश्चाहं पञ्चकृत्यविवर्जितः ।ब्रह्माप्यहं सृजामीदं रजसा केवलं जगत् ॥ १९॥

ṣaḍūrmirahitaścāhaṃ pañcakṛtyavivarjitaḥ |brahmāpyahaṃ sṛjāmīdaṃ rajasā kevalaṃ jagat || 19||

विष्णुःपालयिता चाहं सात्विकं गुणमास्थितः ।रुद्रोभूत्वासंहरामि तामसोऽहं चराचरम् ॥ २०॥

viṣṇuḥpālayitā cāhaṃ sātvikaṃ guṇamāsthitaḥ |rudrobhūtvāsaṃharāmi tāmaso'haṃ carācaram || 20||

सदाशिवोऽहं देवेशो ह्यनुग्रहकरोऽस्म्यहम् ।मन्मायामोहितं चैव करोमीश्वररूपधृक् ॥ २१॥

sadāśivo'haṃ deveśo hyanugrahakaro'smyaham |manmāyāmohitaṃ caiva karomīśvararūpadhṛk || 21||

पञ्चकृत्यपरश्चाहं पञ्चकोशातिगोऽस्म्यहम् ।पञ्चप्राणविहीनोऽहं पञ्चभूतैकवर्तनः ॥ २२॥

pañcakṛtyaparaścāhaṃ pañcakośātigo'smyaham |pañcaprāṇavihīno'haṃ pañcabhūtaikavartanaḥ || 22||

इयं मम परा शक्तिर्विक्षेपावरणात्मिका ।यया सम्मोहिता यूयं जगत्सासुरमानुषम् ॥ २३॥

iyaṃ mama parā śaktirvikṣepāvaraṇātmikā |yayā sammohitā yūyaṃ jagatsāsuramānuṣam || 23||

स्थास्नुर्गछत्सुरेन्द्राश्च पराशक्तिरियं मम ।सृष्टौ स्थितौ तथा नाशे कारणम्त्वियमेव हि ॥ २४॥

sthāsnurgachatsurendrāśca parāśaktiriyaṃ mama |sṛṣṭau sthitau tathā nāśe kāraṇamtviyameva hi || 24||

ममैव शक्तिः परमा विविधज्ञानदायिनी ।एनां प्रणमत क्षिप्रमेतस्याः कृपया सुराः ॥ २५॥

mamaiva śaktiḥ paramā vividhajñānadāyinī |enāṃ praṇamata kṣiprametasyāḥ kṛpayā surāḥ || 25||

मत्प्रसादादावरणशक्तिनाशः प्रजायते ।यावत्कर्मविपाको हि देहिनां भवतां सुराः ॥ २६॥

matprasādādāvaraṇaśaktināśaḥ prajāyate |yāvatkarmavipāko hi dehināṃ bhavatāṃ surāḥ || 26||

विक्षेपाय च सा शक्तिरनुवर्तेत सत्तमाः ।ममैवांशो जीव एव स्वाज्ञानात्परिजृम्भते ॥ २७॥

vikṣepāya ca sā śaktiranuvarteta sattamāḥ |mamaivāṃśo jīva eva svājñānātparijṛmbhate || 27||

नानायोनिशरीरेषु ह्यशीर्णो दुःखभागभुक् ।एवं द्विधा देहगेहे वृक्षे पक्षिवदास्थितौ ॥ २८॥

nānāyoniśarīreṣu hyaśīrṇo duḥkhabhāgabhuk |evaṃ dvidhā dehagehe vṛkṣe pakṣivadāsthitau || 28||

एकः कर्मात्मकं भुङ्क्ते फलं वै सुखदुःखयोः ।तथान्यस्साक्षिवद्भाति द्वासुपर्णेति मन्त्रतः ॥ २९॥

ekaḥ karmātmakaṃ bhuṅkte phalaṃ vai sukhaduḥkhayoḥ |tathānyassākṣivadbhāti dvāsuparṇeti mantrataḥ || 29||

ब्रह्मैव संसरत्येष स्वाविद्यातो दिवौकसः ।स्वविद्यया मुच्यते च तपसाकेवलेन हि ॥ ३०॥

brahmaiva saṃsaratyeṣa svāvidyāto divaukasaḥ |svavidyayā mucyate ca tapasākevalena hi || 30||

अहम्मानतयापन्नः फलभुक्सुखदुःखयोः ।स्वर्गे च नरके चैव सदा वै सम्प्रवर्तते ॥ ३१॥

ahammānatayāpannaḥ phalabhuksukhaduḥkhayoḥ |svarge ca narake caiva sadā vai sampravartate || 31||

मज्ज्ञानान्मुक्तिमाप्नोतिनान्यथाकर्मकोटिभिः ।जीवापेतम्म्रियत्येतन्नजीवोम्रियतेसुराः ॥ ३२॥

majjñānānmuktimāpnotinānyathākarmakoṭibhiḥ |jīvāpetammriyatyetannajīvomriyatesurāḥ || 32||

षडूर्मिरहितश्चाहं सर्वदेहेषु सत्तमाः ।षट्कोशकमिदं देहं प्रविश्याखिलभासकः ॥ ३३॥

ṣaḍūrmirahitaścāhaṃ sarvadeheṣu sattamāḥ |ṣaṭkośakamidaṃ dehaṃ praviśyākhilabhāsakaḥ || 33||

षडूर्मिरिन्द्रियोर्थैश्च कामयामि चराचरम् ।(षड्वर्गैरिन्द्रियार्थैश्च कामयामि चराचरम्) ।सत्यकामश्च सङ्कल्पस्सर्वलोकान्त्सृजाम्यहम् ॥ ३४॥

ṣaḍūrmirindriyorthaiśca kāmayāmi carācaram |(ṣaḍvargairindriyārthaiśca kāmayāmi carācaram) |satyakāmaśca saṅkalpassarvalokāntsṛjāmyaham || 34||

सङ्कल्पात्पितरोदेवाउपतिष्ठन्तिमामिह ।नमेशोकोऽस्तिमोहोवाजिघृत्साचपिपासका ॥ ३५॥

saṅkalpātpitarodevāupatiṣṭhantimāmiha |nameśoko'stimohovājighṛtsācapipāsakā || 35||

अशरीरश्शरीरेषु ह्यनवस्थेष्ववस्थितः ।महांश्चाहं विभुश्चाहमात्माशीर्योऽहमेव हि ॥ ३६॥

aśarīraśśarīreṣu hyanavastheṣvavasthitaḥ |mahāṃścāhaṃ vibhuścāhamātmāśīryo'hameva hi || 36||

अवस्थात्रयदूरोऽहमसङ्गः पुरुषस्त्वहम् ।सर्वाकाशस्सर्वभासस्सर्वावासोऽहमीश्वरः ॥ ३७॥

avasthātrayadūro'hamasaṅgaḥ puruṣastvaham |sarvākāśassarvabhāsassarvāvāso'hamīśvaraḥ || 37||

यो मां वेद स वेदेदं यो मामज्ञानमोहितः ।परादात्स परादेदं ज्ञात्वानन्दं विभेति न ॥ ३८॥

yo māṃ veda sa vededaṃ yo māmajñānamohitaḥ |parādātsa parādedaṃ jñātvānandaṃ vibheti na || 38||

शान्ति परां गच्छति च न कामी भवति स्थिरः ।ब्रह्म मां वेद स ब्रह्म मां वेत्येव सुरासुराः ॥ ३९॥

śānti parāṃ gacchati ca na kāmī bhavati sthiraḥ |brahma māṃ veda sa brahma māṃ vetyeva surāsurāḥ || 39||

(ब्रह्म मां वेद स ब्रह्म भवत्येव सुरासुराः) ॥ ३९॥

(brahma māṃ veda sa brahma bhavatyeva surāsurāḥ) || 39||

अस्तिब्रह्मेतिमांवेदतस्याहं मोचकोऽस्मि च ।नान्तःप्रज्ञश्चन बहिःप्रज्ञानं ब्रह्मचास्म्यहम् ॥ ४०॥

astibrahmetimāṃvedatasyāhaṃ mocako'smi ca |nāntaḥprajñaścana bahiḥprajñānaṃ brahmacāsmyaham || 40||

एषोन्तर्मायिच सदा ह्यमृत्योर्मृत्युरूपतः ।अहमेव सदा ब्रह्म साक्ष्यसाक्ष्यादिवर्जितः ॥ ४१॥

eṣontarmāyica sadā hyamṛtyormṛtyurūpataḥ |ahameva sadā brahma sākṣyasākṣyādivarjitaḥ || 41||

अयमात्मा सदा ब्रह्म देशकालस्थितोऽप्यहम् ।तत्वमेतत्सर्वमसीत्यादिवाक्यैकरूपतः ॥ ४२॥

ayamātmā sadā brahma deśakālasthito'pyaham |tatvametatsarvamasītyādivākyaikarūpataḥ || 42||

अहं वाक्येषु सर्वेषु चाहमेवास्मि भासकः ।आनन्दं परमं ज्ञात्वा तरत्येव भवार्णवम् ॥ ४३॥

ahaṃ vākyeṣu sarveṣu cāhamevāsmi bhāsakaḥ |ānandaṃ paramaṃ jñātvā taratyeva bhavārṇavam || 43||

उपास्यं मामभिज्ञात्वा शोकमोहौ तरत्यपि ।यूयं मामेव जानीथाप्यन्यत्सर्वं वृधैव हि ॥ ४४॥

upāsyaṃ māmabhijñātvā śokamohau taratyapi |yūyaṃ māmeva jānīthāpyanyatsarvaṃ vṛdhaiva hi || 44||

सत्यं ज्ञानमनन्तोऽहं असत्यात्सत्यता जगत् ।(सत्यं ज्ञानमनन्तोऽहं मत्सत्यात्सत्यता जगत्) ।मत्सत्तयैव हि जडं चेतते विविधं जगत् ॥ ४५॥

satyaṃ jñānamananto'haṃ asatyātsatyatā jagat |(satyaṃ jñānamananto'haṃ matsatyātsatyatā jagat) |matsattayaiva hi jaḍaṃ cetate vividhaṃ jagat || 45||

महानन्दाम्बुधेस्सर्वे शीकरं जगदेव हि ।रसोऽहं सर्वभूतेषु रसतां जानते तु ये ॥ ४६॥

mahānandāmbudhessarve śīkaraṃ jagadeva hi |raso'haṃ sarvabhūteṣu rasatāṃ jānate tu ye || 46||

रसास्तेनन्दमात्रञ्च जीवन्त्येवसुरास्सदा ।कोवान्यःप्राणितिसदामदाकाशंविनासुराः ॥ ४७॥

rasāstenandamātrañca jīvantyevasurāssadā |kovānyaḥprāṇitisadāmadākāśaṃvināsurāḥ || 47||

न तत्र गच्छति मनो नवाग्गच्छति चेन्द्रियम् ।परमात्माहमेवाद्य स एवाद्य स उश्वकः ॥ ४८॥

na tatra gacchati mano navāggacchati cendriyam |paramātmāhamevādya sa evādya sa uśvakaḥ || 48||

असङ्गस्त्वरसस्पर्शोह्यघ्राणो गन्ध एव हि ।अपाणिपादकार्यादिः पायूपस्थादिवर्जितः ॥ ४९॥

asaṅgastvarasasparśohyaghrāṇo gandha eva hi |apāṇipādakāryādiḥ pāyūpasthādivarjitaḥ || 49||

प्रमाप्रमेयरहितस्तर्कदूरोऽहमेव हि ।अहं जानामि सर्वं हि न मां जानाति कश्चन ॥ ५०॥

pramāprameyarahitastarkadūro'hameva hi |ahaṃ jānāmi sarvaṃ hi na māṃ jānāti kaścana || 50||

पराञ्चि खान्यकृणवं तस्मान्माञ्च न पश्यति ।मत्प्रसादयुतः कश्चिज्जानात्येव हि वा न वा ॥ ५१॥

parāñci khānyakṛṇavaṃ tasmānmāñca na paśyati |matprasādayutaḥ kaścijjānātyeva hi vā na vā || 51||

द्रष्टाहं दृश्यरहितो दर्शनञ्चाहमेव हि ।षोडशोऽहं सुरश्रेष्ठाश्श्रोता घ्राताहमेव हि ॥ ५२॥

draṣṭāhaṃ dṛśyarahito darśanañcāhameva hi |ṣoḍaśo'haṃ suraśreṣṭhāśśrotā ghrātāhameva hi || 52||

बुद्धेर्बोद्धा मनश्चापि प्राणप्राणोऽहमीश्वरः ।सर्वा एव कला देहे चेन्द्रियाण्यहमेव हि ॥ ५३॥

buddherboddhā manaścāpi prāṇaprāṇo'hamīśvaraḥ |sarvā eva kalā dehe cendriyāṇyahameva hi || 53||

सर्वे मय्येव लीयन्ते नाहं तेषु व्यवस्थितः ।(सर्वे मय्येव लीयन्ते तेनाहं तेष्ववस्थितः) ।एक एवाहमद्वैतश्चतुर्थश्शिव एव हि ॥ ५४॥

sarve mayyeva līyante nāhaṃ teṣu vyavasthitaḥ |(sarve mayyeva līyante tenāhaṃ teṣvavasthitaḥ) |eka evāhamadvaitaścaturthaśśiva eva hi || 54||

मज्जं मल्लञ्च मदनं जगद्विद्ध सुरास्सदा ।भूमाहं परमानन्दो मां न जानाति कश्चन ॥ ५५॥

majjaṃ mallañca madanaṃ jagadviddha surāssadā |bhūmāhaṃ paramānando māṃ na jānāti kaścana || 55||

एकोऽहं भुवने जडाजडगतिस्स्वैरं हि नानाजगत्नास्त्येव प्रतिभाति किञ्चिदपि वै तन्मार्गतृष्णोपमम् ।तेनाद्री न भवेत्क्षमा सुरगणा नास्त्येव किञ्चिज्जगत्सर्वंशम्भूतया विभाति सकलं कस्यस्विदेतत्सुराः ॥ ५६॥

eko'haṃ bhuvane jaḍājaḍagatissvairaṃ hi nānājagatnāstyeva pratibhāti kiñcidapi vai tanmārgatṛṣṇopamam |tenādrī na bhavetkṣamā suragaṇā nāstyeva kiñcijjagatsarvaṃśambhūtayā vibhāti sakalaṃ kasyasvidetatsurāḥ || 56||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते माहेश्वराख्ये शिवप्रोक्तं श्रुतिसारनिरूपणम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । माहेश्वराख्यः प्रथमांशः । अध्यायः ५१ श्रुतिसारनिरूपणम् । २५६॥

|| iti śivarahasyāntargate māheśvarākhye śivaproktaṃ śrutisāranirūpaṇam |||| śrīśivarahasyam | māheśvarākhyaḥ prathamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 51 śrutisāranirūpaṇam | 256||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।माहेश्वराख्यः प्रथमांशः ।अध्यायः ५१ – श्रुतिसारनिरूपणम् ।२-५६॥

– || śrīśivarahasyam |māheśvarākhyaḥ prathamāṃśaḥ |adhyāyaḥ 51 – śrutisāranirūpaṇam | 2-56||