शिवशतकम् ४ Shiva Shatakam 4

(महामहोपाध्यायश्रीगोकुलनाथविरचितं)विततविविधसम्प्रदायशाखाव्यतिकरवेष्टितमूर्तये नमोऽस्तु ।बहुतरजगदण्डबीजपूरप्रसवफलेग्रहिपादपाय तुभ्यम् ॥ १॥

(mahāmahopādhyāyaśrīgokulanāthaviracitaṃ)vitatavividhasampradāyaśākhāvyatikaraveṣṭitamūrtaye namo'stu |bahutarajagadaṇḍabījapūraprasavaphalegrahipādapāya tubhyam || 1||

न धरणिसलिलानला न वायुर्न खमत एव न खानि नापि वर्ष्म ।न समयककुभौ न चिन्न चित्तं पुरुषपुरन्दर पूरुषस्तवास्मि ॥ २॥

na dharaṇisalilānalā na vāyurna khamata eva na khāni nāpi varṣma |na samayakakubhau na cinna cittaṃ puruṣapurandara pūruṣastavāsmi || 2||

अविरतपरिवृत्तदण्डकाष्ठाकुलमतुलव्यतिवर्तमानवेगम् ।भ्रमयसि जगदण्डगोलमालाकलशकलापकुलाल कालचक्रम् ॥ ३॥

avirataparivṛttadaṇḍakāṣṭhākulamatulavyativartamānavegam |bhramayasi jagadaṇḍagolamālākalaśakalāpakulāla kālacakram || 3||

भुवनपुटकुटीरहट्टयन्त्रभ्रमणसहध्रुवतर्कुतः क्रमेण ।सृजसि समयसूत्रमत्र मायामयपटवानविधानतन्तुवायः ॥ ४॥

bhuvanapuṭakuṭīrahaṭṭayantrabhramaṇasahadhruvatarkutaḥ krameṇa |sṛjasi samayasūtramatra māyāmayapaṭavānavidhānatantuvāyaḥ || 4||

निगमवनवनस्पते प्रसूषे कति जगदण्डमयान्युदुम्बराणि ।दधति बहलजन्तुजालमन्तः पुनरपि तानि लयं त्वयि प्रयान्ति ॥ ५॥

nigamavanavanaspate prasūṣe kati jagadaṇḍamayānyudumbarāṇi |dadhati bahalajantujālamantaḥ punarapi tāni layaṃ tvayi prayānti || 5||

बहुतरजगदण्डभारभर्तुर्नहि महिमानमहं तवावयामि ।मशक इव शलाटुगर्भजन्मा विटपबृहत्त्वमुदुम्बरद्रुमस्य ॥ ६॥

bahutarajagadaṇḍabhārabharturnahi mahimānamahaṃ tavāvayāmi |maśaka iva śalāṭugarbhajanmā viṭapabṛhattvamudumbaradrumasya || 6||

प्रविशति मम चित्तवेश्म सर्वेन्द्रियविकलः श्रुतिशिष्यमाणवर्त्मा ।विधिगृहतिलबिन्दुजालबर्ही गलितवपुः प्रपितामहः प्रजानाम् ॥ ७॥

praviśati mama cittaveśma sarvendriyavikalaḥ śrutiśiṣyamāṇavartmā |vidhigṛhatilabindujālabarhī galitavapuḥ prapitāmahaḥ prajānām || 7||

विगलितवपुषं विकारवार्तारहितमनिन्द्रियमक्रियं पुराणम् ।त्वमसि तदिति चेतनाविशेषं निजपितरं निगमाः प्रबोधयन्ति ॥ ८॥

vigalitavapuṣaṃ vikāravārtārahitamanindriyamakriyaṃ purāṇam |tvamasi taditi cetanāviśeṣaṃ nijapitaraṃ nigamāḥ prabodhayanti || 8||

जगदिदमुपदीपयत्यविद्यातिमिररिपौ त्वयि न स्वमप्यवैमि ।प्रतपति तपनातपे तपर्तौ भजति यदान्ध्यमसावुलूकलोकः ॥ ९॥

jagadidamupadīpayatyavidyātimiraripau tvayi na svamapyavaimi |pratapati tapanātape tapartau bhajati yadāndhyamasāvulūkalokaḥ || 9||

विषमनिगमकाननान्तशाखाततिषु निलीय परान्निरीक्षमाणः ।परिणतिविदलज्जगत्कपित्थग्रसनकपे सुचिरान्निरूपितोऽसि ॥ १०॥

viṣamanigamakānanāntaśākhātatiṣu nilīya parānnirīkṣamāṇaḥ |pariṇatividalajjagatkapitthagrasanakape sucirānnirūpito'si || 10||

सकलमपि मया स्वकर्मबीजं त्वयि वृषवाह समर्पयाम्बभूवे ।तव मम च न चेत्फलं प्रसूते कथमधुनाऽप्यहमेव दोषभूमिः ॥ ११॥

sakalamapi mayā svakarmabījaṃ tvayi vṛṣavāha samarpayāmbabhūve |tava mama ca na cetphalaṃ prasūte kathamadhunā'pyahameva doṣabhūmiḥ || 11||

नट इव वशगो भवामि यासामहमपहस्तितसर्वभूतपूर्वः ।प्रकृतिचरितनाट्यसूत्रधार भ्रमयसि मामियतीषु भूमिकासु ॥ १२॥

naṭa iva vaśago bhavāmi yāsāmahamapahastitasarvabhūtapūrvaḥ |prakṛticaritanāṭyasūtradhāra bhramayasi māmiyatīṣu bhūmikāsu || 12||

भवदभिरुचितासु मे क्रियासु व्यवहरतोऽनुदिनं हिताहितासु ।जनननिधनबन्धमोचनेषु प्रभुरसि भूतपते तवाऽस्मि दासः ॥ १३॥

bhavadabhirucitāsu me kriyāsu vyavaharato'nudinaṃ hitāhitāsu |janananidhanabandhamocaneṣu prabhurasi bhūtapate tavā'smi dāsaḥ || 13||

भवदभिमतमेव सेवमानो हितमहितं च तथा वृथाऽस्मि बद्धः ।तदपि कतममाश्रये शरण्यं बत परवानितरः पतिस्त्वमेव ॥ १४॥

bhavadabhimatameva sevamāno hitamahitaṃ ca tathā vṛthā'smi baddhaḥ |tadapi katamamāśraye śaraṇyaṃ bata paravānitaraḥ patistvameva || 14||

वरमुपहसनीयवर्णकोऽयं विविधविकारविडम्बितस्वरूपः ।तदपि कृतकहासमात्रहेतोर्विरम निवारय निःसहोऽस्मि मायाम् ॥ १५॥

varamupahasanīyavarṇako'yaṃ vividhavikāraviḍambitasvarūpaḥ |tadapi kṛtakahāsamātrahetorvirama nivāraya niḥsaho'smi māyām || 15||

क्व जगति कतमाह्नि कस्य हेतोरहमिह बद्ध इति त्वमेव वेत्थ ।त्वमपि यदि न चेतये न च त्वां मम करुणामय तत्र कोऽपराधः ॥ १६॥

kva jagati katamāhni kasya hetorahamiha baddha iti tvameva vettha |tvamapi yadi na cetaye na ca tvāṃ mama karuṇāmaya tatra ko'parādhaḥ || 16||

अविदितगतिना प्रमादनिद्रामुषितमतिः कितव त्वयाऽस्मि बद्धः ।कथमपि मम दृष्टिवर्त्मवर्ती भव पथतस्करबन्धने प्रभुः स्याः ॥ १७॥

aviditagatinā pramādanidrāmuṣitamatiḥ kitava tvayā'smi baddhaḥ |kathamapi mama dṛṣṭivartmavartī bhava pathataskarabandhane prabhuḥ syāḥ || 17||

बहुविधभवभूमिकाभिराभिर्नटयसि नाथ यथा तथा नटामि ।कृपण गमयिता भवानविद्याजवनिकयाऽन्तरितःकियन्त्यहानि ॥ १८॥

bahuvidhabhavabhūmikābhirābhirnaṭayasi nātha yathā tathā naṭāmi |kṛpaṇa gamayitā bhavānavidyājavanikayā'ntaritaḥkiyantyahāni || 18||

वपसि विगतभोगभाग्य दूरान्मयि वृषवाह तवाहमुर्वरास्मि ।स्वपदमुपदधासि यत्र तस्मिन्भवति कडङ्गर एव कर्मबीजम् ॥ १९॥

vapasi vigatabhogabhāgya dūrānmayi vṛṣavāha tavāhamurvarāsmi |svapadamupadadhāsi yatra tasminbhavati kaḍaṅgara eva karmabījam || 19||

प्रभवति मतये पदप्रबन्धो न तव निरत्यय नित्यचेतनस्य ।न भजसि करुणासतो(मतः)पुरारे मम कृपणैः परिदेवितप्रपञ्चैः ॥ २०॥

prabhavati mataye padaprabandho na tava niratyaya nityacetanasya |na bhajasi karuṇāsato(mataḥ)purāre mama kṛpaṇaiḥ paridevitaprapañcaiḥ || 20||

सरसमपि वरं न भोक्तुमीहे हर मम शम्बलसञ्चयं गृहाण ।उपदिश कतरद्धि दूरयात्राश्रमशमनं भववर्त्मनोऽवसानम् ॥ २१॥

sarasamapi varaṃ na bhoktumīhe hara mama śambalasañcayaṃ gṛhāṇa |upadiśa kataraddhi dūrayātrāśramaśamanaṃ bhavavartmano'vasānam || 21||

मम भवपथिकस्य कर्मभोग्यं प्रलयनिशि त्वमवेक्षथाः शयालोः ।त्वयि सकलमकिञ्चनो बुभूषुः प्रहरकवेतनमेतदर्पयामि ॥ २२॥

mama bhavapathikasya karmabhogyaṃ pralayaniśi tvamavekṣathāḥ śayāloḥ |tvayi sakalamakiñcano bubhūṣuḥ praharakavetanametadarpayāmi || 22||

श्रुतिजनक रटत्यसौ कुमारी तव दुहिता बहिरेत्य नेति नेति ।व्यवहित निकटस्थितेऽपि तस्मात्त्वयि मिलितेऽपि ममातिथेः क्व भोगः ॥ २३॥

śrutijanaka raṭatyasau kumārī tava duhitā bahiretya neti neti |vyavahita nikaṭasthite'pi tasmāttvayi milite'pi mamātitheḥ kva bhogaḥ || 23||

अपरिमितविभागभूमिरेकस्त्वमसि ततो जगदण्डबिन्दुरासीत् ।इति भुवनभरैकधुर्य जाने दश ककुभो गणितक्रमेण सिद्धाः ॥ २४॥

aparimitavibhāgabhūmirekastvamasi tato jagadaṇḍabindurāsīt |iti bhuvanabharaikadhurya jāne daśa kakubho gaṇitakrameṇa siddhāḥ || 24||

कथय क इव दिग्विपर्ययेऽपि प्रभवति गन्तुमतः क्व संसरेयम् ।भव भवपथिकस्य कोऽप्यपूर्वस्त्वमहमिति प्रसृतो मम प्रमोहः ॥ २५॥

kathaya ka iva digviparyaye'pi prabhavati gantumataḥ kva saṃsareyam |bhava bhavapathikasya ko'pyapūrvastvamahamiti prasṛto mama pramohaḥ || 25||

मयि परमविभौ विशुद्धसत्त्वे यदिह शरीरतदात्मतामधासीः ।निगमपुरुष तत्प्रतिक्रियायै त्वयि निदधामि समस्तवस्त्वभेदम् ॥ २६॥

mayi paramavibhau viśuddhasattve yadiha śarīratadātmatāmadhāsīḥ |nigamapuruṣa tatpratikriyāyai tvayi nidadhāmi samastavastvabhedam || 26||

निबिडजडतदात्मताप्रमोहं विमलयति त्वदभेदविभ्रमो माम् ।प्रकृतिमुपनयन्ति वारिधानीं कतकरजांसि रजोऽन्तरापकर्षात् ॥ २७॥

nibiḍajaḍatadātmatāpramohaṃ vimalayati tvadabhedavibhramo mām |prakṛtimupanayanti vāridhānīṃ katakarajāṃsi rajo'ntarāpakarṣāt || 27||

पुरि पुरि विहरामहे भ्रमन्तः पुरहर पश्यसि भोगवञ्चितोऽस्मान् ।किमिति न विहरामहे नाथवन्तो वयमितरे त्वमनाथ एक एव ॥ २८॥

puri puri viharāmahe bhramantaḥ purahara paśyasi bhogavañcito'smān |kimiti na viharāmahe nāthavanto vayamitare tvamanātha eka eva || 28||

स्वपिषि न परकर्मसु प्रसक्तः परमुपभोजयतस्तव क्व भोगः ।परचरितमवैषि निर्निमेषः प्रकृतिदरिद्र न कोऽपि पश्यति त्वाम् ॥ २९॥

svapiṣi na parakarmasu prasaktaḥ paramupabhojayatastava kva bhogaḥ |paracaritamavaiṣi nirnimeṣaḥ prakṛtidaridra na ko'pi paśyati tvām || 29||

प्रकृतिचटुल सूक्ष्मभूतशेषे प्रकृतिविकारनिकोचभाजि काले ।अविरतपरिवृत्तिखेदखिन्ने स्वपिति जने प्रतिबुध्यसे त्वमेकः ॥ ३०॥

prakṛticaṭula sūkṣmabhūtaśeṣe prakṛtivikāranikocabhāji kāle |avirataparivṛttikhedakhinne svapiti jane pratibudhyase tvamekaḥ || 30||

प्रलयदहनदग्धशेषपीलुप्रकरशिलोञ्छपवित्रवृत्तिरादौ ।घटयसि भुवनानि तेषु जीवप्रकृतिचलैः परमाणुभिः शरीरम् ॥ ३१॥

pralayadahanadagdhaśeṣapīluprakaraśiloñchapavitravṛttirādau |ghaṭayasi bhuvanāni teṣu jīvaprakṛticalaiḥ paramāṇubhiḥ śarīram || 31||

जनशरण शरीरिणां प्रसृप्तैः करणगणैरुपलभ्यचेतनानाम् ।कतिचन जनुरन्तरानुभूतिप्रसृमरवासनया स्मृतीः प्रसूषे ॥ ३२॥

janaśaraṇa śarīriṇāṃ prasṛptaiḥ karaṇagaṇairupalabhyacetanānām |katicana janurantarānubhūtiprasṛmaravāsanayā smṛtīḥ prasūṣe || 32||

अतिशयितविबुद्धवत्पुराणः स्मरति मुनिर्निगमं हिरण्यगर्भः ।गगनपवनसन्निपातकर्ता कथयसि वा करणानपेक्ष एव ॥ ३३॥

atiśayitavibuddhavatpurāṇaḥ smarati munirnigamaṃ hiraṇyagarbhaḥ |gaganapavanasannipātakartā kathayasi vā karaṇānapekṣa eva || 33||

अथ कृतककलेवरद्वयेन व्यवहरता च निदेशदायिना च ।अवगमितपदप्रवृत्तिमादौ कवयसि लोकहिताय सम्प्रदायम् ॥ ३४॥

atha kṛtakakalevaradvayena vyavaharatā ca nideśadāyinā ca |avagamitapadapravṛttimādau kavayasi lokahitāya sampradāyam || 34||

हितविधिकपटान्निसर्गमूढप्रकृतिरसावहितान्निवर्तनीयः ।इति विषमतमेऽपि संविधाने गणयतु कस्तव नाथ कौशलानि ॥ ३५॥

hitavidhikapaṭānnisargamūḍhaprakṛtirasāvahitānnivartanīyaḥ |iti viṣamatame'pi saṃvidhāne gaṇayatu kastava nātha kauśalāni || 35||

भवतु विधिरपूर्वकार्यतत्त्वाशयहितसाधनताभिधासु कश्चित् ।तदपि मुषितदोषमन्तरा त्वां न भवितुमर्हति चोदना प्रमाणम् ॥ ३६॥

bhavatu vidhirapūrvakāryatattvāśayahitasādhanatābhidhāsu kaścit |tadapi muṣitadoṣamantarā tvāṃ na bhavitumarhati codanā pramāṇam || 36||

प्रभवति परमाप्त यो दुरन्तादपसरणाय हिते प्रवर्तनाय ।सह चरति चतुर्भिरर्थवादैर्निगमकवे स तवैव सूक्तसारः ॥ ३७॥

prabhavati paramāpta yo durantādapasaraṇāya hite pravartanāya |saha carati caturbhirarthavādairnigamakave sa tavaiva sūktasāraḥ || 37||

अजिनमुसलवेदियूपशम्यादृषदुपलस्फ्यहविःकपालशूर्पैः ।अथ गुरुयजमानगातृहोतृप्रभृतिभिरध्वरकर्मसु त्वमिज्यः ॥ ३८॥

ajinamusalavediyūpaśamyādṛṣadupalasphyahaviḥkapālaśūrpaiḥ |atha guruyajamānagātṛhotṛprabhṛtibhiradhvarakarmasu tvamijyaḥ || 38||

विकिरति परितो घनावलीव श्रुतिरमृतानि तवाशयादुदस्य ।विलयमयमुपैति चित्समुद्र त्वयि जगतो निगमस्य चित्प्रवाहः ॥ ३९॥

vikirati parito ghanāvalīva śrutiramṛtāni tavāśayādudasya |vilayamayamupaiti citsamudra tvayi jagato nigamasya citpravāhaḥ || 39||

अभिसरति परं परं पुरारे विषयमनेकमपास्य पूर्वपूर्वम् ।वरुणनिलयमापगेव यावद्भजति भवन्तमसौ न चित्तवृत्तिः ॥ ४०॥

abhisarati paraṃ paraṃ purāre viṣayamanekamapāsya pūrvapūrvam |varuṇanilayamāpageva yāvadbhajati bhavantamasau na cittavṛttiḥ || 40||

गुणगणमपनीय चित्तकूपे मम निगमैः सहसा निपातितोऽसि ।अमृतकलश तिष्ठ तिष्ठ मन्ये पुनरपि जीवनमुद्धरिष्यसे नः ॥ ४१॥

guṇagaṇamapanīya cittakūpe mama nigamaiḥ sahasā nipātito'si |amṛtakalaśa tiṣṭha tiṣṭha manye punarapi jīvanamuddhariṣyase naḥ || 41||

प्रथमसमयसङ्गमाय नैतज्जगदुपजीवति केवलं भवन्तम् ।भवतु सततसन्तमन्तरा त्वां कथमनिदम्प्रथमाऽपि वस्तुसत्ता ॥ ४२॥

prathamasamayasaṅgamāya naitajjagadupajīvati kevalaṃ bhavantam |bhavatu satatasantamantarā tvāṃ kathamanidamprathamā'pi vastusattā || 42||

प्रवहपवनवेगघट्टितोऽपि स्खलति न यज्जगदण्डपिण्डभारः ।लघुगुरुतुलनातुलाप्रकाण्ड द्रढिमगुणः स भवद्गुणत्रयस्य ॥ ४३॥

pravahapavanavegaghaṭṭito'pi skhalati na yajjagadaṇḍapiṇḍabhāraḥ |laghugurutulanātulāprakāṇḍa draḍhimaguṇaḥ sa bhavadguṇatrayasya || 43||

त्वमखिलजगदीश षड्भिरङ्गैरुपचितवेदमजीजनः षडङ्गम् ।कथय कथमसावुपैत्वसत्तां सततसतो भवतः स्वतः प्रपञ्चः ॥ ४४॥

tvamakhilajagadīśa ṣaḍbhiraṅgairupacitavedamajījanaḥ ṣaḍaṅgam |kathaya kathamasāvupaitvasattāṃ satatasato bhavataḥ svataḥ prapañcaḥ || 44||

विशकलितमनुव्रजन्निचित्य स्थपतिरिव त्वमजीघटः प्रपञ्चम् ।विभुरसि न च युज्यसे विकारैस्त्वयि समवैतु कथं स भूतसर्गः ॥ ४५॥

viśakalitamanuvrajannicitya sthapatiriva tvamajīghaṭaḥ prapañcam |vibhurasi na ca yujyase vikāraistvayi samavaitu kathaṃ sa bhūtasargaḥ || 45||

न जगदिदमहेतुतो न शून्यादवधिमतां कथमुद्भवोऽस्त्वकस्मात् ।प्रकृतिरियमधर्मधर्मरूपा पुरुषगुणः कथमारभेत विश्वम् ॥ ४६॥

na jagadidamahetuto na śūnyādavadhimatāṃ kathamudbhavo'stvakasmāt |prakṛtiriyamadharmadharmarūpā puruṣaguṇaḥ kathamārabheta viśvam || 46||

स्वपरपरिचयान्ध्यहेतुमेतं शिव भवदावरणीयमन्धकारम् ।शमयति जगदण्डबिन्दुवृन्दाम्बुद भवदेकपदा विवेकविद्युत् ॥ ४७॥

svaparaparicayāndhyahetumetaṃ śiva bhavadāvaraṇīyamandhakāram |śamayati jagadaṇḍabinduvṛndāmbuda bhavadekapadā vivekavidyut || 47||

स्मरसि कथमनन्यदेव वृत्तां प्रभवकथाविधुरां निजामवस्थाम् ।पुनरपि न चिराज्जनार्दन त्वां न परिचरिष्यति चेतनो द्वितीयः ॥ ४८॥

smarasi kathamananyadeva vṛttāṃ prabhavakathāvidhurāṃ nijāmavasthām |punarapi na cirājjanārdana tvāṃ na paricariṣyati cetano dvitīyaḥ || 48||

निमिषपरिचितो हरे समूलं हरसि विशेषगुणव्रजं परस्य ।प्रथयसि खलतामिमामपूर्वां कथयसि यद्विगुणत्वमात्मनोऽपि ॥ ४९॥

nimiṣaparicito hare samūlaṃ harasi viśeṣaguṇavrajaṃ parasya |prathayasi khalatāmimāmapūrvāṃ kathayasi yadviguṇatvamātmano'pi || 49||

अलमवगलितेन्द्रियप्रवृत्तेस्तव जरतः पुरुषस्य जागरेण ।अयमहमधुना प्रबुद्।ह्ध्यमानः पुरुषविकारकरीं निहन्मि मायाम् ॥ ५०॥

alamavagalitendriyapravṛttestava jarataḥ puruṣasya jāgareṇa |ayamahamadhunā prabud|hdhyamānaḥ puruṣavikārakarīṃ nihanmi māyām || 50||

असकृदनटदस्मिता नटी मे निहितपदा मशके मतङ्गजे च ।ध्रुवमुपरि तवाधिरोक्ष्यतीयं भव महतोऽपि महानणोरणीयान् ॥ ५१॥

asakṛdanaṭadasmitā naṭī me nihitapadā maśake mataṅgaje ca |dhruvamupari tavādhirokṣyatīyaṃ bhava mahato'pi mahānaṇoraṇīyān || 51||

विलयमुपजगाम चेदखण्डस्त्वयि जरठो जगदण्डगुल्मपिण्डः ।क्षपयसि तदपि क्षपामनिद्रः कतिभिरसौ हि बुभूषति प्ररोहैः ॥ ५२॥

vilayamupajagāma cedakhaṇḍastvayi jaraṭho jagadaṇḍagulmapiṇḍaḥ |kṣapayasi tadapi kṣapāmanidraḥ katibhirasau hi bubhūṣati prarohaiḥ || 52||

विकिरति परदृष्टिवञ्चनाय त्वदुपरि विष्टपसर्षपानविद्या ।तदपि निमिषमात्रनिर्गतोऽपि प्रविशति भूतगणो भवन्तमेव ॥ ५३॥

vikirati paradṛṣṭivañcanāya tvadupari viṣṭapasarṣapānavidyā |tadapi nimiṣamātranirgato'pi praviśati bhūtagaṇo bhavantameva || 53||

असकृदुपरमद्भिरङ्कभेदैर्नटगणनिष्क्रमणाद्विविक्तरङ्गः ।अविदितमुखसन्धिरामुखान्तो निगमकवेस्तव नाटकप्रबन्धः ॥ ५४॥

asakṛduparamadbhiraṅkabhedairnaṭagaṇaniṣkramaṇādviviktaraṅgaḥ |aviditamukhasandhirāmukhānto nigamakavestava nāṭakaprabandhaḥ || 54||

भ्रमयसि जगतस्त्वमेव संज्ञापरिचयसंस्कृतिरूपवेदनाभिः ।सदसदतदपोढवस्तुचिन्ताकृतिरिति कल्पयसे विवेकवेद्यम् ॥ ५५॥

bhramayasi jagatastvameva saṃjñāparicayasaṃskṛtirūpavedanābhiḥ |sadasadatadapoḍhavastucintākṛtiriti kalpayase vivekavedyam || 55||

त्वममृत विषयप्रवेशभूमौ भवसि दृशः पथि यस्य स द्वितीयम् ।जगति न परिपश्यति स्मा जिह्मा स्मरहर दृष्टिविषाधिका गतिस्ते ॥ ५६॥

tvamamṛta viṣayapraveśabhūmau bhavasi dṛśaḥ pathi yasya sa dvitīyam |jagati na paripaśyati smā jihmā smarahara dṛṣṭiviṣādhikā gatiste || 56||

द्रुहिणभवनपद्मबीजमालामणिपरिवर्तनतत्परात्मनस्ते ।ग्रसितुमखिलमेव जन्तुजातं विजनयतो विदिता बिडालवृत्तिः ॥ ५७॥

druhiṇabhavanapadmabījamālāmaṇiparivartanatatparātmanaste |grasitumakhilameva jantujātaṃ vijanayato viditā biḍālavṛttiḥ || 57||

अपरिमितकृतेर्निराश्रयस्य भ्रमरहितस्य निरस्तचेष्टितस्य ।दृषदुदरदरीषु दर्दुराणां घटनपटोस्तव कीदृशं शरीरम् ॥ ५८॥

aparimitakṛternirāśrayasya bhramarahitasya nirastaceṣṭitasya |dṛṣadudaradarīṣu dardurāṇāṃ ghaṭanapaṭostava kīdṛśaṃ śarīram || 58||

भुवनभवनभासनप्रदीप न्यपतदसौ त्वयि चेतनापतङ्गी ।क्षणमधिकमदीप्यत ज्वलन्ती पुनरजहात्प्रथमामपि स्वसत्ताम् ॥ ५९॥

bhuvanabhavanabhāsanapradīpa nyapatadasau tvayi cetanāpataṅgī |kṣaṇamadhikamadīpyata jvalantī punarajahātprathamāmapi svasattām || 59||

ध्रुवमियमपवर्गरात्रिसन्ध्या भवति यतस्त्वयि निर्भरोऽनुरागः ।रुचिमय चरमोऽयमञ्जलिस्ते ननु नचिराद्भविता भवानदृश्यः ॥ ६०॥

dhruvamiyamapavargarātrisandhyā bhavati yatastvayi nirbharo'nurāgaḥ |rucimaya caramo'yamañjaliste nanu nacirādbhavitā bhavānadṛśyaḥ || 60||

यदपि तव वशे ममेन्द्रियाणि श्रुतिविषयावधिवर्तमानदृष्टेः ।मुखमसि जगतस्तथापि नाथ श्रुतिमुकुरेण विना न वेदितासे ॥ ६१॥

yadapi tava vaśe mamendriyāṇi śrutiviṣayāvadhivartamānadṛṣṭeḥ |mukhamasi jagatastathāpi nātha śrutimukureṇa vinā na veditāse || 61||

मतिधनमितरे सुदीर्घनिद्राप्रवणधियस्त्वयि निक्षिपन्त्यतन्त्रे ।उपहरणसुसञ्चितो न जातु व्ययमुपगच्छति चेतनानिधिस्ते ॥ ६२॥

matidhanamitare sudīrghanidrāpravaṇadhiyastvayi nikṣipantyatantre |upaharaṇasusañcito na jātu vyayamupagacchati cetanānidhiste || 62||

क्वचिदपि विषमे त्वया नियुज्य स्थितिमनवाप्य चिरस्य संसरामि ।भवगिरिसरिदस्मि चित्समुद्र स्वमपि जहामि तदा लभे यदि त्वाम् ॥ ६३॥

kvacidapi viṣame tvayā niyujya sthitimanavāpya cirasya saṃsarāmi |bhavagirisaridasmi citsamudra svamapi jahāmi tadā labhe yadi tvām || 63||

भगवति नियते विदूरयात्रासहचरि संसरणाध्वनोऽयमन्तः ।जरति विरम निःसहासि संविन्नगरमतःपरमद्वयोपभोग्यम् ॥ ६४॥

bhagavati niyate vidūrayātrāsahacari saṃsaraṇādhvano'yamantaḥ |jarati virama niḥsahāsi saṃvinnagaramataḥparamadvayopabhogyam || 64||

विलिखतु कथमक्षराणि भाले स विधिरदृष्टपदार्थलेखदक्षः ।मम हि मिलितमक्षपादपादप्रणिपतनेन ललाटसीम्नि चक्षुः ॥ ६५॥

vilikhatu kathamakṣarāṇi bhāle sa vidhiradṛṣṭapadārthalekhadakṣaḥ |mama hi militamakṣapādapādapraṇipatanena lalāṭasīmni cakṣuḥ || 65||

उडुनि मयि रवे प्रकाशलेशं व्यवधिवशादपरीक्षितो न्यधासीः ।तमपहरसि सन्निकर्षमेत्य त्वदुपरि तर्हि निजं वपुस्त्यजामि ॥ ६६॥

uḍuni mayi rave prakāśaleśaṃ vyavadhivaśādaparīkṣito nyadhāsīḥ |tamapaharasi sannikarṣametya tvadupari tarhi nijaṃ vapustyajāmi || 66||

भवपथपथिकोऽस्मि वाटपाटच्चर मिलितोऽसि विलुण्ठ्य सम्पदो मे ।अहमपि भवदन्तरं प्रविश्य ध्रुवमचिरेण हरामि ते विभूतीः ॥ ६७॥

bhavapathapathiko'smi vāṭapāṭaccara milito'si viluṇṭhya sampado me |ahamapi bhavadantaraṃ praviśya dhruvamacireṇa harāmi te vibhūtīḥ || 67||

श्रुतिरसि पुरुषार्थसन्निबद्धस्तव चरणे प्रथमे विरौमि वत्सः ।अमरगवि स दोग्धि कस्य हेतोरमृतमभोक्तरि पूर्तिभाजि भाण्डे ॥ ६८॥

śrutirasi puruṣārthasannibaddhastava caraṇe prathame viraumi vatsaḥ |amaragavi sa dogdhi kasya hetoramṛtamabhoktari pūrtibhāji bhāṇḍe || 68||

शिव तव मम चान्तरालभूमौ विविधविधां व्यवधां व्यधाद्विधाता ।तदपि हि भवतोऽहमेव भित्तिर्भवति वृतिः सदनस्य नाजिरस्य ॥ ६९॥

śiva tava mama cāntarālabhūmau vividhavidhāṃ vyavadhāṃ vyadhādvidhātā |tadapi hi bhavato'hameva bhittirbhavati vṛtiḥ sadanasya nājirasya || 69||

व्यवधिरुपरराम भूर्विभक्ता प्रभवसि गूढमतिर्न मां प्रहर्तुम् ।तदहमहमिकाहृदेकशेषावधिरधुना ध्रुवमावयोर्विमर्दः ॥ ७०॥

vyavadhirupararāma bhūrvibhaktā prabhavasi gūḍhamatirna māṃ prahartum |tadahamahamikāhṛdekaśeṣāvadhiradhunā dhruvamāvayorvimardaḥ || 70||

न धरणिरुपरि प्रयाति नाधः पतति न च प्लवते न बम्भ्रमीति ।न च दिवि वसति स्वशक्तियोगादपि तु भवानचलास्थिरत्वहेतुः ॥ ७१॥

na dharaṇirupari prayāti nādhaḥ patati na ca plavate na bambhramīti |na ca divi vasati svaśaktiyogādapi tu bhavānacalāsthiratvahetuḥ || 71||

अविषमचतुरस्रषड्विभागां न सृजसि कन्दुकनिस्तलां न सूषे ।घटयसि पृथिवीमिमां खचक्रभ्रमणकुलाल विशालदर्पणाभाम् ॥ ७२॥

aviṣamacaturasraṣaḍvibhāgāṃ na sṛjasi kandukanistalāṃ na sūṣe |ghaṭayasi pṛthivīmimāṃ khacakrabhramaṇakulāla viśāladarpaṇābhām || 72||

पुरहर परदृष्टिदोषशान्त्यै कति जगदण्डकगण्डकान्बिभर्षि ।त्वदुपरि परिपातयन्ति दृष्टिं विजहति सर्वमकिञ्चना भवन्ति ॥ ७३॥

purahara paradṛṣṭidoṣaśāntyai kati jagadaṇḍakagaṇḍakānbibharṣi |tvadupari paripātayanti dṛṣṭiṃ vijahati sarvamakiñcanā bhavanti || 73||

परपुरमभिविश्य सर्वलोकं भ्रमयसि सर्वदिनेषु भूतवर्गः ।भवपितृवनवाटबोधिवृक्ष प्रलयनिशासु निलीय सेवते त्वाम् ॥ ७४॥

parapuramabhiviśya sarvalokaṃ bhramayasi sarvadineṣu bhūtavargaḥ |bhavapitṛvanavāṭabodhivṛkṣa pralayaniśāsu nilīya sevate tvām || 74||

ग्रहगृहसरसीरुहस्य राहुभ्रमरविमर्दसहार्ककर्णिकस्य ।भ्रमणमिदमभिव्यनक्ति लीलां तव घटितां ध्रुवनालघट्टनाय ॥ ७५॥

grahagṛhasarasīruhasya rāhubhramaravimardasahārkakarṇikasya |bhramaṇamidamabhivyanakti līlāṃ tava ghaṭitāṃ dhruvanālaghaṭṭanāya || 75||

सकलगुणगणो ममोर्णनाभेर्विलयमुपैति वितायते च भूयः ।पटुजनजडतापहारहेतोः क्षणमपि न क्षमसे क्षयं गुणानाम् ॥ ७६॥

sakalaguṇagaṇo mamorṇanābhervilayamupaiti vitāyate ca bhūyaḥ |paṭujanajaḍatāpahārahetoḥ kṣaṇamapi na kṣamase kṣayaṃ guṇānām || 76||

न खलु विघटिताः पुनर्घटन्ते न च घटिताः स्थिरसङ्गतां श्रयन्ते ।पिपतिषुमवशं रुजन्ति वंश्यास्तटतरुमाप इवापगाणकस्य ॥ ७७॥

na khalu vighaṭitāḥ punarghaṭante na ca ghaṭitāḥ sthirasaṅgatāṃ śrayante |pipatiṣumavaśaṃ rujanti vaṃśyāstaṭatarumāpa ivāpagāṇakasya || 77||

विगतविपरिलोपदृष्टि पश्यन्वशयसि यां पुरुषप्रकाण्ड मायाम् ।प्रकृतिचपलया तया विकारैर्बहुविधवर्णिकया वशीकृतोऽस्मि ॥ ७८॥

vigataviparilopadṛṣṭi paśyanvaśayasi yāṃ puruṣaprakāṇḍa māyām |prakṛticapalayā tayā vikārairbahuvidhavarṇikayā vaśīkṛto'smi || 78||

प्रकृतिचपलपीलुबीजवर्गे दलति खगोलकुशूलविप्रकीर्णम् ।अघटितमितरेतरेण कल्पक्षयरजनौ समचीकलस्त्वमेकः ॥ ७९॥

prakṛticapalapīlubījavarge dalati khagolakuśūlaviprakīrṇam |aghaṭitamitaretareṇa kalpakṣayarajanau samacīkalastvamekaḥ || 79||

स्वपुटपटलमभ्यजीर्यदाशावृतिरदलन्निरवाद्रविप्रदीपः ।प्रलयमवनिवास्त्वगात्तथापि क्व जगदगारगृहस्थ निश्यवात्सीः ॥ ८०॥

svapuṭapaṭalamabhyajīryadāśāvṛtiradalanniravādravipradīpaḥ |pralayamavanivāstvagāttathāpi kva jagadagāragṛhastha niśyavātsīḥ || 80||

प्रसरति विषयेषु येषु रागः परिणमते विरतेषु तेषु शोकः ।त्वयि रुचिरुचिता नितान्तकान्ते गुणपरिपाकशुचामगोचरोऽसि ॥ ८१॥

prasarati viṣayeṣu yeṣu rāgaḥ pariṇamate virateṣu teṣu śokaḥ |tvayi rucirucitā nitāntakānte guṇaparipākaśucāmagocaro'si || 81||

प्रतिगृहमतिथिर्गृहीतदण्डो धृतजगदण्डकमण्डलुप्रकाण्डः ।भुवनवहन पात्रमात्रशेषं सतृणमिमं जगदत्ति कालभिक्षुः ॥ ८२॥

pratigṛhamatithirgṛhītadaṇḍo dhṛtajagadaṇḍakamaṇḍaluprakāṇḍaḥ |bhuvanavahana pātramātraśeṣaṃ satṛṇamimaṃ jagadatti kālabhikṣuḥ || 82||

प्रसभनिविशमानकालसर्पप्रतिहतनिर्गमने खगोलनीडे ।बहुविधगतयो विविक्तजायासुतजननीतनवः खगा भ्रमन्ति ॥ ८३॥

prasabhaniviśamānakālasarpapratihatanirgamane khagolanīḍe |bahuvidhagatayo viviktajāyāsutajananītanavaḥ khagā bhramanti || 83||

अभिलपितमथानुचिन्तितं यो हृदयगुहाशयितः शृणोत्यकर्णः ।तमिममवचनं च वाग्मिता च प्रभवति मन्त्रयितुं त्रयी भुजङ्गम् ॥ ८४॥

abhilapitamathānucintitaṃ yo hṛdayaguhāśayitaḥ śṛṇotyakarṇaḥ |tamimamavacanaṃ ca vāgmitā ca prabhavati mantrayituṃ trayī bhujaṅgam || 84||

परिपिबति पयो भवाध्वनीनस्तनयकराज्जननीपयोधराच्च ।व्यपगतमधुना तदाशयापि प्रसभवशादयमाशयः शुशोष ॥ ८५॥

paripibati payo bhavādhvanīnastanayakarājjananīpayodharācca |vyapagatamadhunā tadāśayāpi prasabhavaśādayamāśayaḥ śuśoṣa || 85||

स्तनकलशमुखेन वा जनन्यास्तनयकराङ्गुलिमध्यकुल्यया च ।चपल पिब पयांसि यावदायुर्भवति न चेतसि चेतनासमुद्रः ॥ ८६॥

stanakalaśamukhena vā jananyāstanayakarāṅgulimadhyakulyayā ca |capala piba payāṃsi yāvadāyurbhavati na cetasi cetanāsamudraḥ || 86||

विधिवशमिलितो भवाध्वयात्रां हरसि जगत्तिलपेषतैलिकोऽसि ।न तव पशुपते विदन्ति पाशं पिहितदृशः पशवः परिभ्रमन्ति ॥ ८७॥

vidhivaśamilito bhavādhvayātrāṃ harasi jagattilapeṣatailiko'si |na tava paśupate vidanti pāśaṃ pihitadṛśaḥ paśavaḥ paribhramanti || 87||

मयि फलकधिया त्वया कियत्यः प्रतिकृतयो लिखितास्तथा विलुप्ताः ।विरम बत निसर्गनिर्मलस्य प्रमृज रजो मम पश्य दर्पणोऽस्मि ॥ ८८॥

mayi phalakadhiyā tvayā kiyatyaḥ pratikṛtayo likhitāstathā viluptāḥ |virama bata nisarganirmalasya pramṛja rajo mama paśya darpaṇo'smi || 88||

क्षितिबिलपतितं जरायुपेशीस्थगितमथाण्डसमुद्गके निगूढम् ।अविवृतमपि धातुसञ्चयं ते भव भवता हृतविग्रहो हरामि ॥ ८९॥

kṣitibilapatitaṃ jarāyupeśīsthagitamathāṇḍasamudgake nigūḍham |avivṛtamapi dhātusañcayaṃ te bhava bhavatā hṛtavigraho harāmi || 89||

परिमितसुखदं कषायपाकं विरसतरं विषयान्तरं विहाय ।निरवधिमधुरे समे समन्तात्त्वयि पुरुषोत्तम विश्रमोऽस्तु वाचाम् ॥ ९०॥

parimitasukhadaṃ kaṣāyapākaṃ virasataraṃ viṣayāntaraṃ vihāya |niravadhimadhure same samantāttvayi puruṣottama viśramo'stu vācām || 90||

अपगतपदपाटवोऽपि गर्भादुपनिषदामधुनोत्थितः प्रबन्धः ।जनयतु तव कौतुकं कलेन प्रतिपदविस्खलितेन जल्पितेन ॥ ९१॥

apagatapadapāṭavo'pi garbhādupaniṣadāmadhunotthitaḥ prabandhaḥ |janayatu tava kautukaṃ kalena pratipadaviskhalitena jalpitena || 91||

प्रकृतिमलिनमृक्षलक्षलिक्षाचयचितमम्बरचीवरं वसानम् ।प्रकटितबृहदण्डमत्रपं त्वां पुरुषमुदीक्ष्य हसामि चोल्लसामि ॥ ९२॥

prakṛtimalinamṛkṣalakṣalikṣācayacitamambaracīvaraṃ vasānam |prakaṭitabṛhadaṇḍamatrapaṃ tvāṃ puruṣamudīkṣya hasāmi collasāmi || 92||

व्यरमदवसरः स यत्र कर्मप्रकरमकार्षममर्त्यलेह्यलोभात् ।न पुनरपि पिबामि सोमपात्रामृतदधि राहुबिडालपीतशेषम् ॥ ९३॥

vyaramadavasaraḥ sa yatra karmaprakaramakārṣamamartyalehyalobhāt |na punarapi pibāmi somapātrāmṛtadadhi rāhubiḍālapītaśeṣam || 93||

स्वयमयमवलेढि होतुराज्यं तदनु तमाशयते सुधाम्बुबिन्दून् ।अजनि तु जननीपयस्तृषार्तिक्षयमवमुञ्चति याज्यमिज्यवर्गः ॥ ९४॥

svayamayamavaleḍhi hoturājyaṃ tadanu tamāśayate sudhāmbubindūn |ajani tu jananīpayastṛṣārtikṣayamavamuñcati yājyamijyavargaḥ || 94||

भ्रमयसि नवधा खमण्डलानि द्रढयसि सप्तपुटानि भूतधात्र्याः ।उपदिशसि च षड्गतीर्ग्रहाणां ध्रुवमसि तद्ध्रुवयोरपि ध्रुवस्त्वम् ॥ ९५॥

bhramayasi navadhā khamaṇḍalāni draḍhayasi saptapuṭāni bhūtadhātryāḥ |upadiśasi ca ṣaḍgatīrgrahāṇāṃ dhruvamasi taddhruvayorapi dhruvastvam || 95||

गुणमपि तव निर्गुणत्वपक्षे भ्रमयति दोषकुलाकुलः प्रबन्धः ।मलिनयति नवेन्दुसुन्दराणि स्फटिकशिलाशकलानि काचसङ्गः ॥ ९६॥

guṇamapi tava nirguṇatvapakṣe bhramayati doṣakulākulaḥ prabandhaḥ |malinayati navendusundarāṇi sphaṭikaśilāśakalāni kācasaṅgaḥ || 96||

किमपि निविशते प्रकाशराशौ त्वयि यमुनेव रवौ विधाविवाङ्कः ।असिततनुचतुर्भुजस्वरूपं यदरतरा हृदयं हरन्ति वामाः ॥ ९७॥

kimapi niviśate prakāśarāśau tvayi yamuneva ravau vidhāvivāṅkaḥ |asitatanucaturbhujasvarūpaṃ yadaratarā hṛdayaṃ haranti vāmāḥ || 97||

इदमपरपुरं तदेव यस्मिन्नसकृदहर्निरगान्निशि प्रविश्य ।विगलितवरणाद्बहिर्विहीनात्कथमधुना सदनादितो निरीयाम् ॥ ९८॥

idamaparapuraṃ tadeva yasminnasakṛdaharniragānniśi praviśya |vigalitavaraṇādbahirvihīnātkathamadhunā sadanādito nirīyām || 98||

यदभिलपसि पुद्गलानजीवासुरवरनिर्जरजीवबन्धमोक्षान् ।नयसि च यदनावृतान्विहङ्गप्रकृतिमतस्तदुपास्यसे जिनेन्द्रः ॥ ९९॥

yadabhilapasi pudgalānajīvāsuravaranirjarajīvabandhamokṣān |nayasi ca yadanāvṛtānvihaṅgaprakṛtimatastadupāsyase jinendraḥ || 99||

प्रकृतिरियमनश्वरस्वरूपा सृजति महान्तमसौ यतो विकारम् ।अविकृतमपि पश्यतः सतस्ते सह रमते ह्यनया सखा त्वदीयः ॥ १००॥

prakṛtiriyamanaśvarasvarūpā sṛjati mahāntamasau yato vikāram |avikṛtamapi paśyataḥ sataste saha ramate hyanayā sakhā tvadīyaḥ || 100||

यदि मम सहसा तवाभिसारात्कुलगुरुभिर्निगमैर्निवारितासौ ।स्वयमभिसर तर्हि वाचमेनां परपुरुषं निगमो न पश्यति त्वाम् ॥ १०१॥

yadi mama sahasā tavābhisārātkulagurubhirnigamairnivāritāsau |svayamabhisara tarhi vācamenāṃ parapuruṣaṃ nigamo na paśyati tvām || 101||

मम वचनजलानि कर्णशुक्तौ तव पतितानि गतानि मौक्तिकत्वम् ।विगुणविलुलितानि लाजबुद्।ह्ध्या रसयतु कुण्डलकुण्डलिप्रकाण्डम् ॥ १०२॥

mama vacanajalāni karṇaśuktau tava patitāni gatāni mauktikatvam |viguṇavilulitāni lājabud|hdhyā rasayatu kuṇḍalakuṇḍaliprakāṇḍam || 102||

अपटुभिरभिधित्सितार्थबुद्धावनभिमतानपि बोधयद्भिरर्थान् ।पुरमथन पराहतैरमीभिः कथय कदा विहसिष्यसि प्रलापैः ॥ १०३॥

apaṭubhirabhidhitsitārthabuddhāvanabhimatānapi bodhayadbhirarthān |puramathana parāhatairamībhiḥ kathaya kadā vihasiṣyasi pralāpaiḥ || 103||

न तव पुरि शिलादपुत्रवेत्रप्रततिनिरुद्धतया लभे प्रवेशम् ।शिवसहचरि गौरि गोपुरेभ्यो बहिरुपविश्य वसामि नौमि च त्वाम् ॥ १०४॥

na tava puri śilādaputravetrapratatiniruddhatayā labhe praveśam |śivasahacari gauri gopurebhyo bahirupaviśya vasāmi naumi ca tvām || 104||

न दहति सगरान्वयं न पादात्प्रभवति नाप्यलिकादुदेति चक्षुः ।न च किमपि शृणोति नेत्रवर्गो मम कथमस्तु तव स्तवेऽधिकारः ॥ १०५॥

na dahati sagarānvayaṃ na pādātprabhavati nāpyalikādudeti cakṣuḥ |na ca kimapi śṛṇoti netravargo mama kathamastu tava stave'dhikāraḥ || 105||

॥ इति महामहोपाध्यायश्रीगोकुलनाथविरचितं शिवशतकम् ॥

|| iti mahāmahopādhyāyaśrīgokulanāthaviracitaṃ śivaśatakam ||