जीवन्मुक्तप्रकरणम् Ribhuproktam Jivanmuktaprakaranam

(स जीवन्मुक्त उच्यते)ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ।आत्ममात्रेण यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१॥अहं ब्रह्मवदेवेदं (ब्रह्मवददेव) महमात्मा न संशयः ।चैतन्यात्मेति यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२॥चिदात्माहं परात्माहं निर्गुणोऽहं परात्परः ।इत्येवं निश्चयो यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३॥देहत्रयातिरिक्तोऽहं ब्रह्म चैतन्यमस्म्यहम् ।ब्रह्माहमिति यस्यान्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४॥आनन्दघनरूपोऽस्मि परानन्दपरोऽस्म्यहम् ।यश्चिदेवं परानन्दं स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५॥यस्य देहादिकं नास्ति यस्य ब्रह्मेति निश्चयः ।परमानन्दपूर्णो यः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।६॥यस्य किञ्चिदहं नास्ति चिन्मात्रेणावतिष्ठते ।परानन्दो मुदानन्दः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।७॥चैतन्यमात्रं यस्यान्तश्चिन्मात्रैकस्वरूपवान् ।न स्मरत्यन्यकलनं (कललं) स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।८॥सर्वत्र परिपूर्णात्मा सर्वत्र कलनात्मकः ।सर्वत्र नित्यपूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।९॥परमात्मपरा नित्यं परमात्मेति निश्चितः ।आनन्दाकृतिरव्यक्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१०॥शुद्धकैवल्यजीवात्मा सर्वसङ्गविवर्जितः ।नित्यानन्दप्रसन्नात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।११॥एकरूपः प्रशान्तात्मा अन्यचिन्ताविवर्जितः ।किञ्चिदस्तित्वहीनो यः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१२॥न मे चित्तं न मे बुद्धिर्नाहङ्कारो न चेन्द्रियः ।केवलं ब्रह्ममात्रत्वात् स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१३॥न मे दोषो न मे देहो ने मे प्राणो न मे क्वचित् ।दृढनिश्चयवान्योऽन्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१४॥न मे माया न मे कामो न मे क्रोधोऽपरोऽस्म्यहम् ।न मे किञ्चिदिदं वाऽपि स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१५॥न मे दोषो न मे लिङ्गं न मे बन्धः क्वचिज्जगत् ।यस्तु नित्यं सदानन्दः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१६॥न मे श्रोत्रं न मे नासा न मे चक्षुर्न मे मनः ।न मे जिह्वेति यस्यान्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१७॥न मे देहो न मे लिङ्गं न मे कारणमेव च ।न मे तुर्यमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१८॥इदं सर्वं न मे किञ्चिदयं सर्वं न मे क्वचित् ।ब्रह्ममात्रेण यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।१९॥न मे किञ्चिन्न मे कश्चिन्न मे कश्चित्क्वचिज्जगत् ।अहमेवेति यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२०॥न मे कालो न मे देशो न मे वस्तु न मे स्थितिः ।न मे स्नानं न मे प्रासः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२१॥न मे तीर्थं न मे सेवा न मे देवो न मे स्थलम् ।न क्वचिद्भेदहीनोऽयं स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२२॥न मे बन्धं न मे जन्म न मे ज्ञानं न मे पदम् ।न मे वाक्यमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२३॥न मे पुण्यं न मे पापं न मे कायं न मे शुभम् ।न मे दृश्यमिति ज्ञानी स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२४॥न मे शब्दो न मे स्पर्शो न मे रूपं न मे रसः ।न मे जीव इति ज्ञात्वा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२५॥न मे सर्वं न मे किञ्चिन्न मे जीवं न मे क्वचित् ।न मे भावं न मे वस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२६॥न मे मोक्ष्ये न मे द्वैतं न मे वेदो न मे विधिः ।न मे दूरमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२७॥न मे गुरुर्न मे शिष्यो न मे बोधो न मे परः ।न मे श्रेष्ठं क्वचिद्वस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२८॥न मे ब्रह्मा न मे विष्णुर्न मे रुद्रो न मे रविः ।न मे कर्म क्वचिद्वस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।२९॥न मे पृथ्वी न मे तोयं न मे तेजो न मे वियत् ।न मे कार्यमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३०॥न मे वार्ता न मे वाक्यं न मे गोत्रं न मे कुलम् ।न मे विद्येति यः स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३१॥न मे नादो न मे शब्दो न मे लक्ष्यं न मे भवः ।न मे ध्यानमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३२॥न मे शीतं न मे चोष्णं न मे मोहो न मे जपः ।न मे सन्ध्येति यः स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३३॥न मे जपो न मे मन्त्रो न मे होमो न मे निशा ।न मे सर्वमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३४॥न मे भयं न मे चान्नं न मे तृष्णा न मे क्षुधा ।न मे चात्मेति यः स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३५॥न मे पूर्वं न मे पश्चान्न मे चोर्ध्वं न मे दिशः ।न चित्तमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३६॥न मे वक्तव्यमल्पं वा न मे श्रोतव्यमण्वपि ।न मे मन्तव्यमीषद्वा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३७॥न मे भोक्तव्यमीषद्वा न मे ध्यातव्यमण्वपि ।न मे स्मर्तव्यमेवायं स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३८॥न मे भोगो न मे रोगो न मे योगो न मे लयः ।न मे सर्वमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।३९॥न मेऽस्तित्वं न मे जातं न मे वृद्धं न मे क्षयः ।अध्यारोपो न मे स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४०॥अध्यारोप्यं न मे किञ्चिदपवादो न मे क्वचित् ।न मे किञ्चिदहं यत्तु स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४१॥न मे शुद्धिर्न मे शुभ्रो न मे चैकं न मे बहु ।न मे भूतं न मे कार्यं स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४२॥न मे कोऽहं न मे चेदं न मे नान्यं न मे स्वयम् ।न मे कश्चिन्न मे स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४३॥न मे मांसं न मे रक्तं न मे मेदो न मे शकृत् ।न मे कृपा न मेऽस्तीति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४४॥न मे सर्वं न मे शुक्लं न मे नीलं न मे पृथक् ।न मे स्वस्थः स्वयं यो वा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४५॥न मे तापं न मे लोभो न मे गौण न मे यशः ।ने मे तत्त्वमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४६॥न मे भ्रान्तिर्न मे ज्ञानं न मे गुह्यं न मे कुलम् ।न मे किञ्चिदिति ध्यायन्स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४७॥न मे त्याज्यं न मे ग्राह्यं न मे हास्यं न मे लयः ।न मे दैवमिति स्वस्थः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४८॥न मे व्रतं न मे ग्लानिः न मे शोच्यं न मे सुखम् ।न मे न्यूनं क्वचिद्वस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।४९॥न मे ज्ञाता न मे ज्ञानं न मे ज्ञेयं न मे स्वयम् ।न मे सर्वमिति ज्ञानी स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५०॥न मे तुभ्यं न मे मह्यं न मे त्वत्तो न मे त्वहम् ।न मे गुरुर्न मे यस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५१॥न मे जडं न मे चैत्यं न मे ग्लानं न मे शुभम् ।न मे न मेति यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५२॥न मे गोत्रं न मे सूत्रं न मे पात्रं न मे कृपा ।न मे किञ्चिदिति ध्यायी स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५३॥न मे चात्मा न मे नात्मा न मे स्वर्गं न मे फलम् ।न मे दूष्यं क्वचिद्वस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५४॥न मेऽभ्यासो न मे विद्या न मे शान्तिर्न मे दमः ।न मे पुरमिति ज्ञानी स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५५॥न मे शल्यं न मे शङ्का न मे सुप्तिर्न मे मनः ।न मे विकल्प इत्याप्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५६॥न मे जरा न मे बाल्यं न मे यौवनमण्वपि ।न मे मृतिर्न मे ध्वान्तं स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५७॥न मे लोकं न मे भोगं न मे सर्वमिति स्मृतः ।न मे मौनमिति प्राप्तं स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५८॥अहं ब्रह्म ह्यहं ब्रह्म ह्यहं ब्रह्मेति निश्चयः ।चिदहं चिदहं चेति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।५९॥ब्रह्मैवाहं चिदेवाहं परैवाहं न संशयः ।स्वयमेव स्वयं ज्योतिः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।६०॥स्वयमेव स्वयं पश्येत्स्वयमेव स्वयं स्थितः ।स्वात्मन्येव स्वयं भूतः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।६१॥स्वात्मानन्दं स्वयं भुङ्क्ष्वे स्वात्मराज्ये स्वयं वसे ।स्वात्मराज्ये स्वयं पश्ये स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।६२॥स्वयमेवाहमेकाग्रः स्वयमेव स्वयं प्रभुः ।स्वस्वरूपः स्वयं पश्ये स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११\।६३॥जीवन्मुक्तिप्रकरणं सर्ववेदेषु दुर्लभम् ।यः शृणोति सकृद्वापि ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥ ११\।६४॥॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते ऋभुप्रोक्तं जीवन्मुक्तप्रकरणं सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । शङ्कराख्यः षष्ठांशः । अध्यायः ११ । १६४॥

(sa jīvanmukta ucyate)brahmajñānaṃ pravakṣyāmi jīvanmuktasya lakṣaṇam |ātmamātreṇa yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11\|1||ahaṃ brahmavadevedaṃ (brahmavadadeva) mahamātmā na saṃśayaḥ |caitanyātmeti yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11\|2||cidātmāhaṃ parātmāhaṃ nirguṇo'haṃ parātparaḥ |ityevaṃ niścayo yasya sa jīvanmukta ucyate || 11\|3||dehatrayātirikto'haṃ brahma caitanyamasmyaham |brahmāhamiti yasyāntaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|4||ānandaghanarūpo'smi parānandaparo'smyaham |yaścidevaṃ parānandaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11\|5||yasya dehādikaṃ nāsti yasya brahmeti niścayaḥ |paramānandapūrṇo yaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|6||yasya kiñcidahaṃ nāsti cinmātreṇāvatiṣṭhate |parānando mudānandaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|7||caitanyamātraṃ yasyāntaścinmātraikasvarūpavān |na smaratyanyakalanaṃ (kalalaṃ) sa jīvanmukta ucyate || 11\|8||sarvatra paripūrṇātmā sarvatra kalanātmakaḥ |sarvatra nityapūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate || 11\|9||paramātmaparā nityaṃ paramātmeti niścitaḥ |ānandākṛtiravyaktaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|10||śuddhakaivalyajīvātmā sarvasaṅgavivarjitaḥ |nityānandaprasannātmā sa jīvanmukta ucyate || 11\|11||ekarūpaḥ praśāntātmā anyacintāvivarjitaḥ |kiñcidastitvahīno yaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|12||na me cittaṃ na me buddhirnāhaṅkāro na cendriyaḥ |kevalaṃ brahmamātratvāt sa jīvanmukta ucyate || 11\|13||na me doṣo na me deho ne me prāṇo na me kvacit |dṛḍhaniścayavānyo'ntaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|14||na me māyā na me kāmo na me krodho'paro'smyaham |na me kiñcididaṃ vā'pi sa jīvanmukta ucyate || 11\|15||na me doṣo na me liṅgaṃ na me bandhaḥ kvacijjagat |yastu nityaṃ sadānandaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|16||na me śrotraṃ na me nāsā na me cakṣurna me manaḥ |na me jihveti yasyāntaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|17||na me deho na me liṅgaṃ na me kāraṇameva ca |na me turyamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|18||idaṃ sarvaṃ na me kiñcidayaṃ sarvaṃ na me kvacit |brahmamātreṇa yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11\|19||na me kiñcinna me kaścinna me kaścitkvacijjagat |ahameveti yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11\|20||na me kālo na me deśo na me vastu na me sthitiḥ |na me snānaṃ na me prāsaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|21||na me tīrthaṃ na me sevā na me devo na me sthalam |na kvacidbhedahīno'yaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11\|22||na me bandhaṃ na me janma na me jñānaṃ na me padam |na me vākyamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|23||na me puṇyaṃ na me pāpaṃ na me kāyaṃ na me śubham |na me dṛśyamiti jñānī sa jīvanmukta ucyate || 11\|24||na me śabdo na me sparśo na me rūpaṃ na me rasaḥ |na me jīva iti jñātvā sa jīvanmukta ucyate || 11\|25||na me sarvaṃ na me kiñcinna me jīvaṃ na me kvacit |na me bhāvaṃ na me vastu sa jīvanmukta ucyate || 11\|26||na me mokṣye na me dvaitaṃ na me vedo na me vidhiḥ |na me dūramiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|27||na me gururna me śiṣyo na me bodho na me paraḥ |na me śreṣṭhaṃ kvacidvastu sa jīvanmukta ucyate || 11\|28||na me brahmā na me viṣṇurna me rudro na me raviḥ |na me karma kvacidvastu sa jīvanmukta ucyate || 11\|29||na me pṛthvī na me toyaṃ na me tejo na me viyat |na me kāryamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|30||na me vārtā na me vākyaṃ na me gotraṃ na me kulam |na me vidyeti yaḥ svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|31||na me nādo na me śabdo na me lakṣyaṃ na me bhavaḥ |na me dhyānamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|32||na me śītaṃ na me coṣṇaṃ na me moho na me japaḥ |na me sandhyeti yaḥ svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|33||na me japo na me mantro na me homo na me niśā |na me sarvamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|34||na me bhayaṃ na me cānnaṃ na me tṛṣṇā na me kṣudhā |na me cātmeti yaḥ svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|35||na me pūrvaṃ na me paścānna me cordhvaṃ na me diśaḥ |na cittamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|36||na me vaktavyamalpaṃ vā na me śrotavyamaṇvapi |na me mantavyamīṣadvā sa jīvanmukta ucyate || 11\|37||na me bhoktavyamīṣadvā na me dhyātavyamaṇvapi |na me smartavyamevāyaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11\|38||na me bhogo na me rogo na me yogo na me layaḥ |na me sarvamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|39||na me'stitvaṃ na me jātaṃ na me vṛddhaṃ na me kṣayaḥ |adhyāropo na me svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|40||adhyāropyaṃ na me kiñcidapavādo na me kvacit |na me kiñcidahaṃ yattu sa jīvanmukta ucyate || 11\|41||na me śuddhirna me śubhro na me caikaṃ na me bahu |na me bhūtaṃ na me kāryaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11\|42||na me ko'haṃ na me cedaṃ na me nānyaṃ na me svayam |na me kaścinna me svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|43||na me māṃsaṃ na me raktaṃ na me medo na me śakṛt |na me kṛpā na me'stīti sa jīvanmukta ucyate || 11\|44||na me sarvaṃ na me śuklaṃ na me nīlaṃ na me pṛthak |na me svasthaḥ svayaṃ yo vā sa jīvanmukta ucyate || 11\|45||na me tāpaṃ na me lobho na me gauṇa na me yaśaḥ |ne me tattvamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|46||na me bhrāntirna me jñānaṃ na me guhyaṃ na me kulam |na me kiñciditi dhyāyansa jīvanmukta ucyate || 11\|47||na me tyājyaṃ na me grāhyaṃ na me hāsyaṃ na me layaḥ |na me daivamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|48||na me vrataṃ na me glāniḥ na me śocyaṃ na me sukham |na me nyūnaṃ kvacidvastu sa jīvanmukta ucyate || 11\|49||na me jñātā na me jñānaṃ na me jñeyaṃ na me svayam |na me sarvamiti jñānī sa jīvanmukta ucyate || 11\|50||na me tubhyaṃ na me mahyaṃ na me tvatto na me tvaham |na me gururna me yastu sa jīvanmukta ucyate || 11\|51||na me jaḍaṃ na me caityaṃ na me glānaṃ na me śubham |na me na meti yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11\|52||na me gotraṃ na me sūtraṃ na me pātraṃ na me kṛpā |na me kiñciditi dhyāyī sa jīvanmukta ucyate || 11\|53||na me cātmā na me nātmā na me svargaṃ na me phalam |na me dūṣyaṃ kvacidvastu sa jīvanmukta ucyate || 11\|54||na me'bhyāso na me vidyā na me śāntirna me damaḥ |na me puramiti jñānī sa jīvanmukta ucyate || 11\|55||na me śalyaṃ na me śaṅkā na me suptirna me manaḥ |na me vikalpa ityāptaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|56||na me jarā na me bālyaṃ na me yauvanamaṇvapi |na me mṛtirna me dhvāntaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11\|57||na me lokaṃ na me bhogaṃ na me sarvamiti smṛtaḥ |na me maunamiti prāptaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11\|58||ahaṃ brahma hyahaṃ brahma hyahaṃ brahmeti niścayaḥ |cidahaṃ cidahaṃ ceti sa jīvanmukta ucyate || 11\|59||brahmaivāhaṃ cidevāhaṃ paraivāhaṃ na saṃśayaḥ |svayameva svayaṃ jyotiḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|60||svayameva svayaṃ paśyetsvayameva svayaṃ sthitaḥ |svātmanyeva svayaṃ bhūtaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11\|61||svātmānandaṃ svayaṃ bhuṅkṣve svātmarājye svayaṃ vase |svātmarājye svayaṃ paśye sa jīvanmukta ucyate || 11\|62||svayamevāhamekāgraḥ svayameva svayaṃ prabhuḥ |svasvarūpaḥ svayaṃ paśye sa jīvanmukta ucyate || 11\|63||jīvanmuktiprakaraṇaṃ sarvavedeṣu durlabham |yaḥ śṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayam || 11\|64|||| iti śivarahasyāntargate ṛbhuproktaṃ jīvanmuktaprakaraṇaṃ sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | śaṅkarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ | adhyāyaḥ 11 | 164||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।शन्कराख्यः षष्ठांशः ।अध्यायः ११ ।१-६४॥

– || śrīśivarahasyam |śankarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ |adhyāyaḥ 11 | 1-64||