देहमुक्तिप्रकरणवर्णनम् Ribhuproktam Dehamuktiprakaranavarnanam

(विदेहान्मुक्त एव सः)(ऋभुनिदाघसंवादे)देहमुक्तिप्रकरणं निदाघ शृणु दुर्लभम् ।त्यक्तात्यक्तं न स्मरति विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१॥ब्रह्मरूपः प्रशान्तात्मा नान्यरूपः सदा सुखी ।स्वस्थरूपो महामौनी विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२॥सर्वात्मा सर्वभूतात्मा शान्तात्मा मुक्तिवर्जितः ।एकात्मवर्जितः साक्षी विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३॥लक्ष्यात्मा लालितात्माहं लीलात्मा स्वात्ममात्रकः ।तूष्णीमात्मा स्वभावात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४॥शुभ्रात्मा स्वयमात्माहं सर्वात्मा स्वात्ममात्रकः ।अजात्मा चामृतात्मा हि विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५॥आनन्दात्मा प्रियः स्वात्मा मोक्षात्मा कोऽपि निर्णयः ।इत्येवमिति निध्यायी विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।६॥ब्रह्मैवाहं चिदेवाहं एकं वापि न चिन्त्यते ।चिन्मात्रेणैव यस्तिष्ठेद्विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।७॥निश्चयं च परित्यज्य अहं ब्रह्मेति निश्चयः ।आनन्दभूरिदेहस्तु विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।८॥सर्वमस्तीति नास्तीति निश्चयं त्यज्य तिष्ठति ।अहं ब्रह्मास्मि नान्योऽस्मि विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।९॥किञ्चित्क्वचित्कदाचिच्च आत्मानं न स्मरत्यसौ ।स्वस्वभावेन यस्तिष्ठेद्विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१०॥अहमात्मा परो ह्यात्मा चिदात्माहं न चिन्त्यते ।स्थास्यामीत्यपि यो युक्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।११॥तूष्णीमेव स्थितस्तूष्णीं सर्वं तूष्णीं न किञ्चन ।अहमर्थपरित्यक्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१२॥परमात्मा गुणातीतः सर्वात्मापि न सम्मतः ।सर्वभावान्महात्मा यो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१३॥कालभेदं देशभेदं वस्तुभेदं स्वभेदकम् ।किञ्चिद्भेदं न यस्यास्ति विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१४॥अहं त्वं तदिदं सोऽयं किञ्चिद्वापि न विद्यते ।अत्यन्तसुखमात्रोऽहं विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१५॥निर्गुणात्मा निरात्मा हि नित्यात्मा नित्यनिर्णयः ।शून्यात्मा सूक्ष्मरूपो यो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१६॥विश्वात्मा विश्वहीनात्मा कालात्मा कालहेतुकः ।देवात्मा देवहीनो यो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१७॥मात्रात्मा मेयहीनात्मा मूढात्माऽनात्मवर्जितः ।केवलात्मा परात्मा च विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१८॥सर्वत्र जडहीनात्मा सर्वेषामन्तरात्मकः ।सर्वेषामिति यस्तूक्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।१९॥सर्वसङ्कल्पहीनेति सच्चिदानन्दमात्रकः ।स्थास्यामीति न यस्यान्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२०॥सर्वं नास्ति तदस्तीति चिन्मात्रोऽस्तीति सर्वदा ।प्रबुद्धो नास्ति यस्यान्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२१॥केवलं परमात्मा यः केवलं ज्ञानविग्रहः ।सत्तामात्रस्वरूपो यो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२२॥जीवेश्वरेति चैत्येति वेदशास्त्रे त्वहं त्विति ।ब्रह्मैवेति न यस्यान्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२३॥ब्रह्मैव सर्वमेवाहं नान्यत्किञ्चिज्जगद्भवेत् ।इत्येवं निश्चयो भावः विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२४॥इदं चैतन्यमेवेति अहं चैतन्यमेव हि ।इति निश्चयशून्यो यो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२५॥चैतन्यमात्रः संसिद्धः स्वात्मारामः सुखासनः ।सुखमात्रान्तरङ्गो यो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२६॥अपरिच्छिन्नरूपात्मा अणोरणुविनिर्मलः ।तुर्यातीतः परानन्दो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२७॥नामापि नास्ति सर्वात्मा न रूपो न च नास्तिकः ।परब्रह्मस्वरूपात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२८॥तुर्यातीतः स्वतोऽतीतः अतोऽतीतः स सन्मयः ।अशुभाशुभशान्तात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।२९॥बन्धमुक्तिप्रशान्तात्मा सर्वात्मा चान्तरात्मकः ।प्रपञ्चात्मा परो ह्यात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३०॥सर्वत्र परिपूर्णात्मा सर्वदा च परात्परः ।अन्तरात्मा ह्यनन्तात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३१॥अबोधबोधहीनात्मा अजडो जडवर्जितः ।अतत्त्वातत्त्वसर्वात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३२॥असमाधिसमाध्यन्तः अलक्ष्यालक्ष्यवर्जितः ।अभूतो भूत एवात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३३॥चिन्मयात्मा चिदाकाशश्चिदानन्दश्चिदम्बरः ।चिन्मात्ररूप एवात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३४॥सच्चिदानन्दरूपात्मा सच्चिदानन्दविग्रहः ।सच्चिदानन्दपूर्णात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३५॥सदा ब्रह्ममयो नित्यं सदा स्वात्मनि निष्ठितः ।सदाऽखण्डैकरूपात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३६॥प्रज्ञानघन एवात्मा प्रज्ञानघनविग्रहः ।नित्यज्ञानपरानन्दो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३७॥यस्य देहः क्वचिन्नास्ति यस्य किञ्चित्स्मृतिश्च न ।सदात्मा ह्यात्मनि स्वस्थो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३८॥यस्य निर्वासनं चित्तं यस्य ब्रह्मात्मना स्थितिः ।योगात्मा योगयुक्तात्मा विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।३९॥चैतन्यमात्र एवेति त्यक्तं सर्वमतिर्न हि ।गुणागुणविकारान्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४०॥कालदेशादि नास्त्यन्तो न ग्राह्यो नास्मृतिः परः ।निश्चयं च परित्यक्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४१॥भूमानन्दापरानन्दो भोगानन्दविवर्जितः ।साक्षी च साक्षिहीनश्च विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४२॥सोऽपि कोऽपि न सो कोऽपि किञ्चित्किञ्चिन्न किञ्चन ।आत्मानात्मा चिदात्मा च चिदचिच्चाहमेव च ॥ १२\।४३॥यस्य प्रपञ्चश्चानात्मा ब्रह्माकारमपीह न ।स्वस्वरूपः स्वयञ्ज्योतिर्विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४४॥वाचामगोचरानन्दः सर्वेन्द्रियविवर्जितः ।अतीतातीतभावो यो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४५॥चित्तवृत्तेरतीतो यश्चित्तवृत्तिर्न भासकः ।सर्ववृत्तिविहीनो यो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४६॥तस्मिन्काले विदेहो यो देहस्मरणवर्जितः ।न स्थूलो न कृशो वापि विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४७॥ईषण्मात्रस्थितो यो वै सदा सर्वविवर्जितः ।ब्रह्ममात्रेण यस्तिष्ठेद्विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४८॥परं ब्रह्म परानन्दः परमात्मा परात्परः ।परैरदृष्टबाह्यान्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।४९॥शुद्धवेदान्तसारोऽयं शुद्धसत्त्वात्मनि स्थितः ।तद्भेदमपि यस्त्यक्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५०॥ब्रह्मामृतरसास्वादो ब्रह्मामृतरसायनम् ।ब्रह्मामृतरसे मग्नो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५१॥ब्रह्मामृतरसाधारो ब्रह्मामृतरसः स्वयम् ।ब्रह्मामृतरसे तृप्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५२॥ब्रह्मानन्दपरानन्दो ब्रह्मानन्दरसप्रभः ।ब्रह्मानन्दपरञ्ज्योतिर्विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५३॥ब्रह्मानन्दरसानन्दो ब्रह्मामृतनिरन्तरम् ।ब्रह्मानन्दः सदानन्दो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५४॥ब्रह्मानन्दानुभावो यो ब्रह्मामृतशिवार्चनम् ।ब्रह्मानन्दरसप्रीतो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५५॥ब्रह्मानन्दरसोद्वाहो ब्रह्मामृतकुटुम्बकः ।ब्रह्मानन्दजनैर्युक्तो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५६॥ब्रह्मामृतवरे वासो ब्रह्मानन्दालये स्थितः ।ब्रह्मामृतजपो यस्य विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५७॥ब्रह्मानन्दशरीरान्तो ब्रह्मानन्देन्द्रियः क्वचित् ।ब्रह्मामृतमयी विद्या विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५८॥ब्रह्मानदमदोन्मत्तो ब्रह्मामृतरसम्भरः ।ब्रह्मात्मनि सदा स्वस्थो विदेहान्मुक्त एव सः ॥ १२\।५९॥देहमुक्तिप्रकरणं सर्ववेदेषु दुर्लभम् ।मयोक्तं ते महायोगिन्विदेहः श्रवणाद्भवेत् ॥ १२\।६०॥॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते ऋभुप्रोक्तं देहमुक्तिप्रकरणवर्णनं सम्पूर्णम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । शङ्कराख्यः षष्ठांशः । अध्यायः १२ । १६०॥

(videhānmukta eva saḥ)(ṛbhunidāghasaṃvāde)dehamuktiprakaraṇaṃ nidāgha śṛṇu durlabham |tyaktātyaktaṃ na smarati videhānmukta eva saḥ || 12\|1||brahmarūpaḥ praśāntātmā nānyarūpaḥ sadā sukhī |svastharūpo mahāmaunī videhānmukta eva saḥ || 12\|2||sarvātmā sarvabhūtātmā śāntātmā muktivarjitaḥ |ekātmavarjitaḥ sākṣī videhānmukta eva saḥ || 12\|3||lakṣyātmā lālitātmāhaṃ līlātmā svātmamātrakaḥ |tūṣṇīmātmā svabhāvātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|4||śubhrātmā svayamātmāhaṃ sarvātmā svātmamātrakaḥ |ajātmā cāmṛtātmā hi videhānmukta eva saḥ || 12\|5||ānandātmā priyaḥ svātmā mokṣātmā ko'pi nirṇayaḥ |ityevamiti nidhyāyī videhānmukta eva saḥ || 12\|6||brahmaivāhaṃ cidevāhaṃ ekaṃ vāpi na cintyate |cinmātreṇaiva yastiṣṭhedvidehānmukta eva saḥ || 12\|7||niścayaṃ ca parityajya ahaṃ brahmeti niścayaḥ |ānandabhūridehastu videhānmukta eva saḥ || 12\|8||sarvamastīti nāstīti niścayaṃ tyajya tiṣṭhati |ahaṃ brahmāsmi nānyo'smi videhānmukta eva saḥ || 12\|9||kiñcitkvacitkadācicca ātmānaṃ na smaratyasau |svasvabhāvena yastiṣṭhedvidehānmukta eva saḥ || 12\|10||ahamātmā paro hyātmā cidātmāhaṃ na cintyate |sthāsyāmītyapi yo yukto videhānmukta eva saḥ || 12\|11||tūṣṇīmeva sthitastūṣṇīṃ sarvaṃ tūṣṇīṃ na kiñcana |ahamarthaparityakto videhānmukta eva saḥ || 12\|12||paramātmā guṇātītaḥ sarvātmāpi na sammataḥ |sarvabhāvānmahātmā yo videhānmukta eva saḥ || 12\|13||kālabhedaṃ deśabhedaṃ vastubhedaṃ svabhedakam |kiñcidbhedaṃ na yasyāsti videhānmukta eva saḥ || 12\|14||ahaṃ tvaṃ tadidaṃ so'yaṃ kiñcidvāpi na vidyate |atyantasukhamātro'haṃ videhānmukta eva saḥ || 12\|15||nirguṇātmā nirātmā hi nityātmā nityanirṇayaḥ |śūnyātmā sūkṣmarūpo yo videhānmukta eva saḥ || 12\|16||viśvātmā viśvahīnātmā kālātmā kālahetukaḥ |devātmā devahīno yo videhānmukta eva saḥ || 12\|17||mātrātmā meyahīnātmā mūḍhātmā'nātmavarjitaḥ |kevalātmā parātmā ca videhānmukta eva saḥ || 12\|18||sarvatra jaḍahīnātmā sarveṣāmantarātmakaḥ |sarveṣāmiti yastūkto videhānmukta eva saḥ || 12\|19||sarvasaṅkalpahīneti saccidānandamātrakaḥ |sthāsyāmīti na yasyānto videhānmukta eva saḥ || 12\|20||sarvaṃ nāsti tadastīti cinmātro'stīti sarvadā |prabuddho nāsti yasyānto videhānmukta eva saḥ || 12\|21||kevalaṃ paramātmā yaḥ kevalaṃ jñānavigrahaḥ |sattāmātrasvarūpo yo videhānmukta eva saḥ || 12\|22||jīveśvareti caityeti vedaśāstre tvahaṃ tviti |brahmaiveti na yasyānto videhānmukta eva saḥ || 12\|23||brahmaiva sarvamevāhaṃ nānyatkiñcijjagadbhavet |ityevaṃ niścayo bhāvaḥ videhānmukta eva saḥ || 12\|24||idaṃ caitanyameveti ahaṃ caitanyameva hi |iti niścayaśūnyo yo videhānmukta eva saḥ || 12\|25||caitanyamātraḥ saṃsiddhaḥ svātmārāmaḥ sukhāsanaḥ |sukhamātrāntaraṅgo yo videhānmukta eva saḥ || 12\|26||aparicchinnarūpātmā aṇoraṇuvinirmalaḥ |turyātītaḥ parānando videhānmukta eva saḥ || 12\|27||nāmāpi nāsti sarvātmā na rūpo na ca nāstikaḥ |parabrahmasvarūpātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|28||turyātītaḥ svato'tītaḥ ato'tītaḥ sa sanmayaḥ |aśubhāśubhaśāntātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|29||bandhamuktipraśāntātmā sarvātmā cāntarātmakaḥ |prapañcātmā paro hyātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|30||sarvatra paripūrṇātmā sarvadā ca parātparaḥ |antarātmā hyanantātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|31||abodhabodhahīnātmā ajaḍo jaḍavarjitaḥ |atattvātattvasarvātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|32||asamādhisamādhyantaḥ alakṣyālakṣyavarjitaḥ |abhūto bhūta evātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|33||cinmayātmā cidākāśaścidānandaścidambaraḥ |cinmātrarūpa evātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|34||saccidānandarūpātmā saccidānandavigrahaḥ |saccidānandapūrṇātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|35||sadā brahmamayo nityaṃ sadā svātmani niṣṭhitaḥ |sadā'khaṇḍaikarūpātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|36||prajñānaghana evātmā prajñānaghanavigrahaḥ |nityajñānaparānando videhānmukta eva saḥ || 12\|37||yasya dehaḥ kvacinnāsti yasya kiñcitsmṛtiśca na |sadātmā hyātmani svastho videhānmukta eva saḥ || 12\|38||yasya nirvāsanaṃ cittaṃ yasya brahmātmanā sthitiḥ |yogātmā yogayuktātmā videhānmukta eva saḥ || 12\|39||caitanyamātra eveti tyaktaṃ sarvamatirna hi |guṇāguṇavikārānto videhānmukta eva saḥ || 12\|40||kāladeśādi nāstyanto na grāhyo nāsmṛtiḥ paraḥ |niścayaṃ ca parityakto videhānmukta eva saḥ || 12\|41||bhūmānandāparānando bhogānandavivarjitaḥ |sākṣī ca sākṣihīnaśca videhānmukta eva saḥ || 12\|42||so'pi ko'pi na so ko'pi kiñcitkiñcinna kiñcana |ātmānātmā cidātmā ca cidaciccāhameva ca || 12\|43||yasya prapañcaścānātmā brahmākāramapīha na |svasvarūpaḥ svayañjyotirvidehānmukta eva saḥ || 12\|44||vācāmagocarānandaḥ sarvendriyavivarjitaḥ |atītātītabhāvo yo videhānmukta eva saḥ || 12\|45||cittavṛtteratīto yaścittavṛttirna bhāsakaḥ |sarvavṛttivihīno yo videhānmukta eva saḥ || 12\|46||tasminkāle videho yo dehasmaraṇavarjitaḥ |na sthūlo na kṛśo vāpi videhānmukta eva saḥ || 12\|47||īṣaṇmātrasthito yo vai sadā sarvavivarjitaḥ |brahmamātreṇa yastiṣṭhedvidehānmukta eva saḥ || 12\|48||paraṃ brahma parānandaḥ paramātmā parātparaḥ |parairadṛṣṭabāhyānto videhānmukta eva saḥ || 12\|49||śuddhavedāntasāro'yaṃ śuddhasattvātmani sthitaḥ |tadbhedamapi yastyakto videhānmukta eva saḥ || 12\|50||brahmāmṛtarasāsvādo brahmāmṛtarasāyanam |brahmāmṛtarase magno videhānmukta eva saḥ || 12\|51||brahmāmṛtarasādhāro brahmāmṛtarasaḥ svayam |brahmāmṛtarase tṛpto videhānmukta eva saḥ || 12\|52||brahmānandaparānando brahmānandarasaprabhaḥ |brahmānandaparañjyotirvidehānmukta eva saḥ || 12\|53||brahmānandarasānando brahmāmṛtanirantaram |brahmānandaḥ sadānando videhānmukta eva saḥ || 12\|54||brahmānandānubhāvo yo brahmāmṛtaśivārcanam |brahmānandarasaprīto videhānmukta eva saḥ || 12\|55||brahmānandarasodvāho brahmāmṛtakuṭumbakaḥ |brahmānandajanairyukto videhānmukta eva saḥ || 12\|56||brahmāmṛtavare vāso brahmānandālaye sthitaḥ |brahmāmṛtajapo yasya videhānmukta eva saḥ || 12\|57||brahmānandaśarīrānto brahmānandendriyaḥ kvacit |brahmāmṛtamayī vidyā videhānmukta eva saḥ || 12\|58||brahmānadamadonmatto brahmāmṛtarasambharaḥ |brahmātmani sadā svastho videhānmukta eva saḥ || 12\|59||dehamuktiprakaraṇaṃ sarvavedeṣu durlabham |mayoktaṃ te mahāyoginvidehaḥ śravaṇādbhavet || 12\|60|||| iti śivarahasyāntargate ṛbhuproktaṃ dehamuktiprakaraṇavarṇanaṃ sampūrṇam |||| śrīśivarahasyam | śaṅkarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ | adhyāyaḥ 12 | 160||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।शन्कराख्यः षष्ठांशः ।अध्यायः १२ ।१-६०॥

– || śrīśivarahasyam |śankarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ |adhyāyaḥ 12 | 1-60||