कुरुक्षेत्रमाहात्म्यम् Kurukshetra Mahatmyam

(शिवगौरीसंवादे)देवीकुरुक्षेत्रं गता गङ्गा उत्कृष्टेति त्वयोदितम् ।कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं वद सर्वसुरोत्तम ॥ १॥

(śivagaurīsaṃvāde)devīkurukṣetraṃ gatā gaṅgā utkṛṣṭeti tvayoditam |kurukṣetrasya māhātmyaṃ vada sarvasurottama || 1||

सूतःइत्थं देव्या महादेवः पृष्टो वचनमब्रवीत् ।शृणु देवि कुरुक्षेत्रमहिमां मत्कृपाबलात् ॥ २॥

sūtaḥitthaṃ devyā mahādevaḥ pṛṣṭo vacanamabravīt |śṛṇu devi kurukṣetramahimāṃ matkṛpābalāt || 2||

कुरुसंवरणो नाम राजाऽभूत् सोमवंशजः ।स राज्यं प्राप्य मेधावी वनेऽस्मिन् पावने मम ॥ ३॥

kurusaṃvaraṇo nāma rājā'bhūt somavaṃśajaḥ |sa rājyaṃ prāpya medhāvī vane'smin pāvane mama || 3||

नानाद्रुमशतोपेतं फलपुष्पविराजितम् ।आश्रमं तं द्विजैर्युक्तं प्रशान्तं हरिमेधसः ॥ ४॥

nānādrumaśatopetaṃ phalapuṣpavirājitam |āśramaṃ taṃ dvijairyuktaṃ praśāntaṃ harimedhasaḥ || 4||

प्रशान्तवैरैर्मुनिभिर्मृगैरन्योन्यवत्सलैः ।तद्वनं स नृपो गत्वा ददर्श हरिमेधसः ॥ ५॥

praśāntavairairmunibhirmṛgairanyonyavatsalaiḥ |tadvanaṃ sa nṛpo gatvā dadarśa harimedhasaḥ || 5||

दृष्ट्वा मुनिवरं राजा प्रणतः पादयोस्तदा ।निषसाद तदुद्दिष्टे विष्टरे नृपसत्तमः ॥ ६॥

dṛṣṭvā munivaraṃ rājā praṇataḥ pādayostadā |niṣasāda taduddiṣṭe viṣṭare nṛpasattamaḥ || 6||

तं पूजयित्वा राजानं हरिमेधा मुनिस्तदा ।प्राह तं विनयोपेतं राजानं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ ७॥

taṃ pūjayitvā rājānaṃ harimedhā munistadā |prāha taṃ vinayopetaṃ rājānaṃ prāñjaliṃ sthitam || 7||

सोमान्वयसुधासिन्धोश्चन्द्रस्त्वमसि पार्थिव ।एकाकी विपिने घोरे कथं मां समुपागतः ॥ ८॥

somānvayasudhāsindhoścandrastvamasi pārthiva |ekākī vipine ghore kathaṃ māṃ samupāgataḥ || 8||

स्वसैन्यवर्जितो राजा गजवाजिसमाकुलः ।तदा मुनिं स विनयात्प्राह राजा कृताञ्जलिः ॥ ९॥

svasainyavarjito rājā gajavājisamākulaḥ |tadā muniṃ sa vinayātprāha rājā kṛtāñjaliḥ || 9||

राजामृगयाव्यपदेशेन भवन्तं द्रष्टुमागतः ।दृष्ट्वा तां मुनिशार्दूल धन्योऽस्म्यद्य कृपां कुरु ॥ १०॥

rājāmṛgayāvyapadeśena bhavantaṃ draṣṭumāgataḥ |dṛṣṭvā tāṃ muniśārdūla dhanyo'smyadya kṛpāṃ kuru || 10||

निवासो मम धन्यो हि देशः कश्चिद्विधीयताम् ।पशव्यश्च सदोषध्यः प्रभूतसलिलो महान् ॥ ११॥

nivāso mama dhanyo hi deśaḥ kaścidvidhīyatām |paśavyaśca sadoṣadhyaḥ prabhūtasalilo mahān || 11||

मान्यस्त्वं मुनिशार्दूल ध्यात्वा दिव्येन चक्षुषा ।इत्थं संवरणप्रोक्तं वचः श्रुत्वा तदा ऋषिः ॥ १२॥

mānyastvaṃ muniśārdūla dhyātvā divyena cakṣuṣā |itthaṃ saṃvaraṇaproktaṃ vacaḥ śrutvā tadā ṛṣiḥ || 12||

राजानं स तदा प्राह विनयानतकन्धरम् ।मुनिःशृणु वृत्तं पुराश्चर्यं राजन्मत्तः प्रवर्तितम् ।तप्तवानस्मि सुमहत्तपो दीर्घं पुरा नृप ॥ १३॥

rājānaṃ sa tadā prāha vinayānatakandharam |muniḥśṛṇu vṛttaṃ purāścaryaṃ rājanmattaḥ pravartitam |taptavānasmi sumahattapo dīrghaṃ purā nṛpa || 13||

एतस्मिन्नेव विपिने सदा मुनिजनावृते ।भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो रुद्रसूक्तजपादरः ॥ १४॥

etasminneva vipine sadā munijanāvṛte |bhasmoddhūlitasarvāṅgo rudrasūktajapādaraḥ || 14||

रुद्राक्षमालाभरणो रुद्रलिङ्गार्चकः सदा ।पञ्चाक्षरपरो नित्यं निवसामि ऋतून्बहून् ॥ १५॥

rudrākṣamālābharaṇo rudraliṅgārcakaḥ sadā |pañcākṣaraparo nityaṃ nivasāmi ṛtūnbahūn || 15||

पञ्चाग्निमध्यनिरतः पञ्चास्यध्यानतत्परः ।तपोयुक्तं सदा मां हि वेदवेद्यो महेश्वरः ॥ १६॥

pañcāgnimadhyanirataḥ pañcāsyadhyānatatparaḥ |tapoyuktaṃ sadā māṃ hi vedavedyo maheśvaraḥ || 16||

प्रादुरासीद्वृषारूढः साम्बिकश्च त्रिलोचनः ।गणवृन्दैः परिवृतो नानालङ्कारभूषितः ॥ १७॥

prādurāsīdvṛṣārūḍhaḥ sāmbikaśca trilocanaḥ |gaṇavṛndaiḥ parivṛto nānālaṅkārabhūṣitaḥ || 17||

प्रणम्य तत्पदद्वन्द्वं भक्त्या तमहमस्तुवम् ॥हरिमेधाःशम्भो मत्तेभकुम्भस्थगित महावृत्तरम्भाभाणदग्धापस्मार शिक्षाक्षपितकलुषपादाक्षपादादिवन्द्य ।द्वन्द्वातीताव्ययेश श्रुतिशिखरगताकाशकोशाश्रयेशधीरा धृत्या । । । कराग्रतोलनमिषादान्दोलितस्ते गिरिः ॥ १८॥

praṇamya tatpadadvandvaṃ bhaktyā tamahamastuvam ||harimedhāḥśambho mattebhakumbhasthagita mahāvṛttarambhābhāṇadagdhāpasmāra śikṣākṣapitakaluṣapādākṣapādādivandya |dvandvātītāvyayeśa śrutiśikharagatākāśakośāśrayeśadhīrā dhṛtyā | | | karāgratolanamiṣādāndolitaste giriḥ || 18||

भीतां बाहुतलेन कण्ठमिलनाज्जातक्रुधं त्वां शिवं ।त्वत्पादाग्रनिघर्षनिम्नगिरिराण्मृलस्थितैः स्वैः करैः ।देवं स्तौति तदार्तनादविवशो वेदैस्तदा रावणः ॥ १९॥

bhītāṃ bāhutalena kaṇṭhamilanājjātakrudhaṃ tvāṃ śivaṃ |tvatpādāgranigharṣanimnagirirāṇmṛlasthitaiḥ svaiḥ karaiḥ |devaṃ stauti tadārtanādavivaśo vedaistadā rāvaṇaḥ || 19||

संराजं त्वामध्वराणां महेशं होतारं त्वा सत्यजयं रोदस्योः ।विभ्राजं त्वां देवमीशानतोऽस्मि ताम्रं शम्भुं विश्वमीशानमाद्यम् ॥ २०॥

saṃrājaṃ tvāmadhvarāṇāṃ maheśaṃ hotāraṃ tvā satyajayaṃ rodasyoḥ |vibhrājaṃ tvāṃ devamīśānato'smi tāmraṃ śambhuṃ viśvamīśānamādyam || 20||

इति मत्स्तोत्रजातेन तुष्टः कष्टहरः शिवः ।प्राह मां प्रणतो देवो नीलकण्ठो महेश्वरः ॥ २१॥

iti matstotrajātena tuṣṭaḥ kaṣṭaharaḥ śivaḥ |prāha māṃ praṇato devo nīlakaṇṭho maheśvaraḥ || 21||

ईश्वरःशृणु विप्रानया स्तुत्या भक्त्या तुष्टोऽस्मि साम्प्रतं ।लिङ्गेऽस्मिन् संवसाम्यद्य त्वया बिल्वादिपूजिते ॥ २२॥

īśvaraḥśṛṇu viprānayā stutyā bhaktyā tuṣṭo'smi sāmprataṃ |liṅge'smin saṃvasāmyadya tvayā bilvādipūjite || 22||

कुरुजाङ्गलमेतच्च पुण्यं क्षेत्रं भविष्यति ।कुरुक्षेत्रेश्वरश्चाहं लिङ्गे नित्यं वसाम्यहम् ॥ २३॥

kurujāṅgalametacca puṇyaṃ kṣetraṃ bhaviṣyati |kurukṣetreśvaraścāhaṃ liṅge nityaṃ vasāmyaham || 23||

गङ्गापि परितो देव क्षेत्रं सम्प्लावयिष्यति ।कुरुक्षेत्रकृतं पुण्यं महच्चैव भविष्यति ॥ २४॥

gaṅgāpi parito deva kṣetraṃ samplāvayiṣyati |kurukṣetrakṛtaṃ puṇyaṃ mahaccaiva bhaviṣyati || 24||

सोमवंशे कुरुर्नाम भविष्यति नृपात्मजः ।स यदा त्वां समागत्य परिपृच्छत्यनामयम् ॥ २५॥

somavaṃśe kururnāma bhaviṣyati nṛpātmajaḥ |sa yadā tvāṃ samāgatya paripṛcchatyanāmayam || 25||

तस्मै मदुक्तिसर्वस्वं ब्रूहि त्वं वदतां वर ।स चात्र नगरं श्रेष्ठं राजा विस्तारयिष्यति ॥ २६॥

tasmai maduktisarvasvaṃ brūhi tvaṃ vadatāṃ vara |sa cātra nagaraṃ śreṣṭhaṃ rājā vistārayiṣyati || 26||

प्राकारपरिखोपेतं नानासौधविराजितम् ।शस्त्रास्त्रयन्त्रशोभाढ्यं चातुर्वर्ण्यजनाश्रयम् ॥ २७॥

prākāraparikhopetaṃ nānāsaudhavirājitam |śastrāstrayantraśobhāḍhyaṃ cāturvarṇyajanāśrayam || 27||

विपणापणसन्धानचत्वरं वनशोभितम् ।मम लिङ्गालयं पुण्यं सप्रकारं सगोपुरम् ॥ २८॥

vipaṇāpaṇasandhānacatvaraṃ vanaśobhitam |mama liṅgālayaṃ puṇyaṃ saprakāraṃ sagopuram || 28||

नानामण्टपशोभाढ्यं कुरुक्षेत्रेश्वरस्य मे ।नानावाहनशोभाढ्यं महारथवैर्रयुतम् ॥ २९॥

nānāmaṇṭapaśobhāḍhyaṃ kurukṣetreśvarasya me |nānāvāhanaśobhāḍhyaṃ mahārathavairrayutam || 29||

कारयिष्यति भूपालस्तत्र कालः प्रतीक्ष्यताम् ।मुनिःकालप्रतीक्षा हि मया शिवाज्ञापरिपालकः ।निवसामि महाबाहो क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुजाङ्गले ॥ ३०॥

kārayiṣyati bhūpālastatra kālaḥ pratīkṣyatām |muniḥkālapratīkṣā hi mayā śivājñāparipālakaḥ |nivasāmi mahābāho kṣetre'sminkurujāṅgale || 30||

लिङ्गमेतन्महेशस्य भूरिबिल्वैः समर्चयन् ।मुनिभिः शाम्भवैरेभिर्भवन्मार्गप्रतीक्षकः ॥ ३१॥

liṅgametanmaheśasya bhūribilvaiḥ samarcayan |munibhiḥ śāmbhavairebhirbhavanmārgapratīkṣakaḥ || 31||

लिङ्गं मङ्गलदं प्रपश्य वसुधाधीशाद्य कष्टापहंदृष्टं जन्मजरादिरोगजनितामृत्यादि (?) दुःखोत्करम् ।हन्त्येवापदमुत्तमं शिवजनैः सम्पूजितं कष्टहृत्तुष्टस्त्वय्यखिलाघहारकहरोत्कृष्टां विमुक्तिं त्वयि ॥ ३२॥

liṅgaṃ maṅgaladaṃ prapaśya vasudhādhīśādya kaṣṭāpahaṃdṛṣṭaṃ janmajarādirogajanitāmṛtyādi (?) duḥkhotkaram |hantyevāpadamuttamaṃ śivajanaiḥ sampūjitaṃ kaṣṭahṛttuṣṭastvayyakhilāghahārakaharotkṛṣṭāṃ vimuktiṃ tvayi || 32||

दास्यत्येव सदा हि भाग्यमतुलं जुष्टं स वै शङ्करः ।इतः परं भवान् राजा कार्यस्यास्य परायणम् ॥ ३३॥

dāsyatyeva sadā hi bhāgyamatulaṃ juṣṭaṃ sa vai śaṅkaraḥ |itaḥ paraṃ bhavān rājā kāryasyāsya parāyaṇam || 33||

इत्थं मुनिवचोवीचीजातानन्दकुतूहलः ।कुरुस्तमाह विनयाद्धरिमेधं द्विजोत्तमम् ॥ ३४॥

itthaṃ munivacovīcījātānandakutūhalaḥ |kurustamāha vinayāddharimedhaṃ dvijottamam || 34||

राजाकथं जाङ्गलमेतद्धि मम वासाय कल्पते ।नानामृगगणाकीर्णं नानाशार्दूलसेवितम् ॥ ३५॥

rājākathaṃ jāṅgalametaddhi mama vāsāya kalpate |nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ nānāśārdūlasevitam || 35||

सुरम्यं चत्वरोपेतं नगरं मुनिसत्तम ।कथमेतद्भवेद्भद्रमुपायश्चात्र कथ्यताम् ॥ ३६॥

suramyaṃ catvaropetaṃ nagaraṃ munisattama |kathametadbhavedbhadramupāyaścātra kathyatām || 36||

स मुनिस्तं कुरुं प्राह देववाक्यं मुनिस्तदा ।मुनिःतपसा साधयेत् सर्वं शिवाद्देवोत्तमोत्तमात् ।इत्युक्त्वा तं नृपं विप्रो दीक्षयित्वा विधानतः ॥ ३७॥

sa munistaṃ kuruṃ prāha devavākyaṃ munistadā |muniḥtapasā sādhayet sarvaṃ śivāddevottamottamāt |ityuktvā taṃ nṛpaṃ vipro dīkṣayitvā vidhānataḥ || 37||

प्राह पञ्चाक्षरं मन्त्रं राजानं भस्मभूषणम् ।जजाप शतरुद्रीयं कुरुक्षेत्रेशमर्चयन् ॥ ३८॥

prāha pañcākṣaraṃ mantraṃ rājānaṃ bhasmabhūṣaṇam |jajāpa śatarudrīyaṃ kurukṣetreśamarcayan || 38||

बिल्वपत्रैस्तथा पुण्यैर्धूपैर्दीपैर्मनोहरैः ।नैवेद्यैः पायसापूपैः सदन्नैः कल्पयन्नृपः ॥ ३९॥

bilvapatraistathā puṇyairdhūpairdīpairmanoharaiḥ |naivedyaiḥ pāyasāpūpaiḥ sadannaiḥ kalpayannṛpaḥ || 39||

तन्नैवेद्यैः शाम्भवानां भोजनानि तदा व्यधात् ।प्रदक्षिणनमस्कारैः स्तोत्रैश्च विविधैरपि ॥ ४०॥

tannaivedyaiḥ śāmbhavānāṃ bhojanāni tadā vyadhāt |pradakṣiṇanamaskāraiḥ stotraiśca vividhairapi || 40||

प्रणम्य देवं तुष्टाव स नृपो मुनिना सह ।स्तुतिनुतविबुधाद्यपादपादं दमितानेकसुरद्रुहोरुपादम् ।यमिमानसपद्मलीलपादं भज कालानलभीतिदोग्रपादम् ॥ ४१॥

praṇamya devaṃ tuṣṭāva sa nṛpo muninā saha |stutinutavibudhādyapādapādaṃ damitānekasuradruhorupādam |yamimānasapadmalīlapādaṃ bhaja kālānalabhītidograpādam || 41||

विषमाक्षमलुक्ष(?)बद्धिवीक्षं विधिविष्ण्वाद्यमरादिवृन्दवीक्षम् ।रणदक्षं जगतोऽखिलैकभक्षं भज दक्षाध्वरनाशने सुदक्षम् ॥ ४२॥

viṣamākṣamalukṣa(?)baddhivīkṣaṃ vidhiviṣṇvādyamarādivṛndavīkṣam |raṇadakṣaṃ jagato'khilaikabhakṣaṃ bhaja dakṣādhvaranāśane sudakṣam || 42||

वीक्षाशिक्षितमन्मथं सुरगणाध्यक्षं महोक्षाङ्गगम् ।कुक्षिस्थाखिललोकजालमुमया ध्यायेन्मृगाक्षिक्षयम् ॥ ४३॥

vīkṣāśikṣitamanmathaṃ suragaṇādhyakṣaṃ mahokṣāṅgagam |kukṣisthākhilalokajālamumayā dhyāyenmṛgākṣikṣayam || 43||

सूतःइत्थं स राजा विविधस्तुतिभिः सपर्यया पूज्य महेशलिङ्गम् ।स्तुवन्मुनीनां पुरतो ददर्श गौर्या वृषस्कन्धगतं तदा माम् ॥ ४४॥

sūtaḥitthaṃ sa rājā vividhastutibhiḥ saparyayā pūjya maheśaliṅgam |stuvanmunīnāṃ purato dadarśa gauryā vṛṣaskandhagataṃ tadā mām || 44||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते शिवगौरीसंवादे कुरुक्षेत्रमहात्म्यम् ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । भर्गाख्यः पञ्चमांशः । अध्यायः ३२॥– ॥ श्रीशिवरहस्यम् । भर्गाख्यः पन्चमांशः । अध्यायः ३२॥ –

|| iti śivarahasyāntargate śivagaurīsaṃvāde kurukṣetramahātmyam |||| śrīśivarahasyam | bhargākhyaḥ pañcamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 32||– || śrīśivarahasyam | bhargākhyaḥ pancamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 32|| –