चतुःषष्टिलीलास्तुतिः Chatuhshashtililastutih By Nilakantha Dikshita

शिवलिलार्णवतःक्व ते दया वाङ्मनसातिभूमिः क्व दुर्लभो वा त्वदवाप्त्युपायः ।अहो जितं सुन्दरनाथ! मर्त्त्यैरहो जितं तत्र च दीनदीनैः ॥ १॥

śivalilārṇavataḥkva te dayā vāṅmanasātibhūmiḥ kva durlabho vā tvadavāptyupāyaḥ |aho jitaṃ sundaranātha! marttyairaho jitaṃ tatra ca dīnadīnaiḥ || 1||

गुप्तं वृथा कोटिभिरागमानां गुप्तं वृथाहो गुरुभिः पुराणैः ।कोणे यदत्र त्वमिहानुकम्पाकोशालयद्वारमपावृणोषि ॥ २॥

guptaṃ vṛthā koṭibhirāgamānāṃ guptaṃ vṛthāho gurubhiḥ purāṇaiḥ |koṇe yadatra tvamihānukampākośālayadvāramapāvṛṇoṣi || 2||

अस्माभिरज्ञानपि तारयद्भिः कियान् प्रकर्षो विबुधेषु कार्यः ।इति त्वया चिन्तयता किमीश! प्रतारिता स्मस्त्रिदिवार्पणेन ॥ ३॥

asmābhirajñānapi tārayadbhiḥ kiyān prakarṣo vibudheṣu kāryaḥ |iti tvayā cintayatā kimīśa! pratāritā smastridivārpaṇena || 3||

पाण्ड्यप्रियं त्वां विदती शिवापि पाण्ड्यात्मजासीद्यदि का कथा नः ।पाण्ड्येषु जायेमहि खञ्जरीटाः कोयष्टयः कोलकिशोरका वा ॥ ४॥

pāṇḍyapriyaṃ tvāṃ vidatī śivāpi pāṇḍyātmajāsīdyadi kā kathā naḥ |pāṇḍyeṣu jāyemahi khañjarīṭāḥ koyaṣṭayaḥ kolakiśorakā vā || 4||

लीलासु ते लब्धसरूपभावा ग्राम्या इमे पाण्डुषु चन्द्रमौले! ।जिघ्रन्ति केचिद् विलिखन्ति केचिच्चर्वन्ति केचिच्च वतंसमिन्दुम् ॥ ५॥

līlāsu te labdhasarūpabhāvā grāmyā ime pāṇḍuṣu candramaule! |jighranti kecid vilikhanti keciccarvanti kecicca vataṃsamindum || 5||

त्वं तावदत्यन्तमृदुः प्रजासु त्वत्तोऽपि मृद्वी गृहिणी तवेयम् ।अद्यायतौ वा चरतोः किलैवमात्मैकशेषो भविता ध्रुवं वाम् ॥ ६॥

tvaṃ tāvadatyantamṛduḥ prajāsu tvatto'pi mṛdvī gṛhiṇī taveyam |adyāyatau vā caratoḥ kilaivamātmaikaśeṣo bhavitā dhruvaṃ vām || 6||

कैवल्यदानाय कृतप्रतिज्ञौ काशीपतिः पाण्ड्यपतिर्युवां द्वौ ।शिष्यैकविश्रान्तममुष्य दानं सार्वत्रिकं तावकमेव शम्भो! ॥ ७॥

kaivalyadānāya kṛtapratijñau kāśīpatiḥ pāṇḍyapatiryuvāṃ dvau |śiṣyaikaviśrāntamamuṣya dānaṃ sārvatrikaṃ tāvakameva śambho! || 7||

विश्वस्य दीर्घां श्रवणादिभङ्गी वीतोद्यमाः स्मश्चिरमीश! मोक्षे ।सम्प्रत्यवाबुध्द्यत वाक्यशेषपञ्चाक्षरीयं मधुरा विनेति ॥ ८॥

viśvasya dīrghāṃ śravaṇādibhaṅgī vītodyamāḥ smaściramīśa! mokṣe |sampratyavābudhdyata vākyaśeṣapañcākṣarīyaṃ madhurā vineti || 8||

ये ये जना यद्यदिहार्थयन्ते तत्तन्निरस्तोपधि तेषु तेषु ।मोमित्यलोभादनुजानतः किमोमित्यभिख्यैव तवेयमासीत् ॥ ९॥

ye ye janā yadyadihārthayante tattannirastopadhi teṣu teṣu |momityalobhādanujānataḥ kimomityabhikhyaiva taveyamāsīt || 9||

अन्वेषणीयं किमनाहते ते तत्त्वं हताः स्मो वयमागमौधैः ।विस्पष्टमत्राहत एव तत्त्वं वेत्रेण पाण्ड्यस्य यदीक्षितं तत् ॥ १०॥

anveṣaṇīyaṃ kimanāhate te tattvaṃ hatāḥ smo vayamāgamaudhaiḥ |vispaṣṭamatrāhata eva tattvaṃ vetreṇa pāṇḍyasya yadīkṣitaṃ tat || 10||

स्वरूपमेतत् तव सुन्दरेश! शुद्धा दयेत्येव तु लक्षयामः ।कदम्बमूलन्तु तटस्थलक्ष्म कारुण्यसिन्धो! तव तर्कयामः ॥ ११॥

svarūpametat tava sundareśa! śuddhā dayetyeva tu lakṣayāmaḥ |kadambamūlantu taṭasthalakṣma kāruṇyasindho! tava tarkayāmaḥ || 11||

यद्धामसीमाक्रममात्र एव वृत्रद्रुहस्तत् कलुषं विलिल्ये ।सकृद् विगाह्यैव यदीयतीर्थे शापं मुनेरिन्द्रगजो मुमोच ॥ १२॥

yaddhāmasīmākramamātra eva vṛtradruhastat kaluṣaṃ vililye |sakṛd vigāhyaiva yadīyatīrthe śāpaṃ munerindragajo mumoca || 12||

नीपाटवीं यः कुलशेखरेण निर्मापयामास च राजधानीम् ।प्राप्ता शिवा पाण्ड्यकुलेऽवतारमनुज्ञया यस्य तटातकेति ॥ १३॥

nīpāṭavīṃ yaḥ kulaśekhareṇa nirmāpayāmāsa ca rājadhānīm |prāptā śivā pāṇḍyakule'vatāramanujñayā yasya taṭātaketi || 13||

उपायत स्वं युधि जेतुकामामुपायतस्तामपि लीलया यः ।पतञ्जलेभक्तिमवेत्य नृत्तं प्रादर्शयद् रूप्यसभान्तरे यः ॥ १४॥

upāyata svaṃ yudhi jetukāmāmupāyatastāmapi līlayā yaḥ |patañjalebhaktimavetya nṛttaṃ prādarśayad rūpyasabhāntare yaḥ || 14||

कुण्डोदरस्योदरपूरणेऽपि कुण्ठोद्यमा येन कृतान्नपूर्णा ।नालं पिपासोपशमाय यस्य नदी च सा वेगवती यतोऽभूत् ॥ १५॥

kuṇḍodarasyodarapūraṇe'pi kuṇṭhodyamā yena kṛtānnapūrṇā |nālaṃ pipāsopaśamāya yasya nadī ca sā vegavatī yato'bhūt || 15||

समाहृताः काञ्चनमालिकायाः स्नानाय येनाम्बुधयः समस्ताः ।महीपतिं यो मलयध्वजं च दिवं गतं दर्शयति स्म पत्नीम् ॥ १६॥

samāhṛtāḥ kāñcanamālikāyāḥ snānāya yenāmbudhayaḥ samastāḥ |mahīpatiṃ yo malayadhvajaṃ ca divaṃ gataṃ darśayati sma patnīm || 16||

मीनेक्षणायां सुतमुग्रपाण्ड्यमवाप यः सुन्दरपाण्ड्यदेवः ।तस्मै च यं शक्तिधराय वज्रं चण्डायुधं चक्रमपि व्यतारीत् ॥ १७॥

mīnekṣaṇāyāṃ sutamugrapāṇḍyamavāpa yaḥ sundarapāṇḍyadevaḥ |tasmai ca yaṃ śaktidharāya vajraṃ caṇḍāyudhaṃ cakramapi vyatārīt || 17||

उद्वेलमप्यर्णवमुग्रपाण्ड्यो यद्दत्तया शोषयति स्म शक्त्या ।वज्रेण मौलिं बिभिदे मघोनश्चण्डायुधेनापि जघान मेरुम् ॥ १८॥

udvelamapyarṇavamugrapāṇḍyo yaddattayā śoṣayati sma śaktyā |vajreṇa mauliṃ bibhide maghonaścaṇḍāyudhenāpi jaghāna merum || 18||

आचष्ट यश्चाशयमागमानां जिज्ञासमानेषु तपोधनेषु ।यद्दत्तरत्नाहितमौलिनैव पाण्ड्यार्भको राजपदेऽभिषिक्तः ॥ १९॥

ācaṣṭa yaścāśayamāgamānāṃ jijñāsamāneṣu tapodhaneṣu |yaddattaratnāhitamaulinaiva pāṇḍyārbhako rājapade'bhiṣiktaḥ || 19||

कपर्दजैर्यस्य घनाफ्नौधैः पपे पयोधिः परिजृम्भमाणः ।प्राप्तैश्च तैर्यः पटमण्डपत्वमवारयद् वृष्टिमतिप्रवृद्धाम् ॥ २०॥

kapardajairyasya ghanāphnaudhaiḥ pape payodhiḥ parijṛmbhamāṇaḥ |prāptaiśca tairyaḥ paṭamaṇḍapatvamavārayad vṛṣṭimatipravṛddhām || 20||

सिद्धात्मना यो विततार सर्वाः सिद्धीः प्रजानां मधुरानगर्याम् ।यः सुन्दरेशानविमानसक्तं शिलागजञ्चाशयदिक्षुकाण्डान् ॥ २१॥

siddhātmanā yo vitatāra sarvāḥ siddhīḥ prajānāṃ madhurānagaryām |yaḥ sundareśānavimānasaktaṃ śilāgajañcāśayadikṣukāṇḍān || 21||

अस्त्रेण तुर्यावतरेण शौरर्हस्ती हतो येन तथागतानाम् ।श्वश्रूदुरालापविवासिताया यः प्रादुरासीद् द्विजकन्यकायाः ॥ २२॥

astreṇa turyāvatareṇa śaurarhastī hato yena tathāgatānām |śvaśrūdurālāpavivāsitāyā yaḥ prādurāsīd dvijakanyakāyāḥ || 22||

व्यत्यस्य नृत्तं विदधे दयालुः पाण्ड्यस्य यः प्रार्थनया महत्या ।पान्थद्विजस्त्रीवधपापवादं व्याजेन यो व्याधवटोरहार्षीत् ॥ २३॥

vyatyasya nṛttaṃ vidadhe dayāluḥ pāṇḍyasya yaḥ prārthanayā mahatyā |pānthadvijastrīvadhapāpavādaṃ vyājena yo vyādhavaṭorahārṣīt || 23||

स्वमातृजारं पितृघातिनं च विप्राधमं यो विमलीचकार ।अङ्कस्य भार्याहरमस्त्रशिष्यमङ्कात्मनैवाजयदाहवे यः ॥ २४॥

svamātṛjāraṃ pitṛghātinaṃ ca viprādhamaṃ yo vimalīcakāra |aṅkasya bhāryāharamastraśiṣyamaṅkātmanaivājayadāhave yaḥ || 24||

मायोरगं यः शमयाम्बभूव मायागवीं यस्य पुनर्महोक्षः ।यः पाण्ड्यसेनान्यमनुग्रहीतुं सन्दर्शयामास चमूं नृपालम् ॥ २५॥

māyoragaṃ yaḥ śamayāmbabhūva māyāgavīṃ yasya punarmahokṣaḥ |yaḥ pāṇḍyasenānyamanugrahītuṃ sandarśayāmāsa camūṃ nṛpālam || 25||

पाण्ड्याय यः प्रादित हेम यश्च वैश्याङ्गनाभ्यो वलमान् दयार्द्रः ।अष्टापि सिद्धीः प्रतिपादयन् यो यक्षाङ्गनासु प्रससाद भूयः ॥ २६॥

pāṇḍyāya yaḥ prādita hema yaśca vaiśyāṅganābhyo valamān dayārdraḥ |aṣṭāpi siddhīḥ pratipādayan yo yakṣāṅganāsu prasasāda bhūyaḥ || 26||

द्वारं समुद्धाट्य निशि स्वयं यश्चोलाय सेवामदिशन्निगूढम् ।पानीयदानेन च पाण्ड्यसेनामुज्जीव्य चोलेन्द्रमजापयद् यः ॥ २७॥

dvāraṃ samuddhāṭya niśi svayaṃ yaścolāya sevāmadiśannigūḍham |pānīyadānena ca pāṇḍyasenāmujjīvya colendramajāpayad yaḥ || 27||

स्वर्णं दिशन् सिद्धरसं प्रयुज्य पुपोष वेश्यां शिवधर्मिणीं यः ।पाण्ड्यस्य यः स्वैकपरायणस्य सादी भवन् साधयति स्म चोलम् ॥ २८॥

svarṇaṃ diśan siddharasaṃ prayujya pupoṣa veśyāṃ śivadharmiṇīṃ yaḥ |pāṇḍyasya yaḥ svaikaparāyaṇasya sādī bhavan sādhayati sma colam || 28||

अक्षय्यमप्यक्षतमर्पयन् यो भक्ताय भक्तार्पणमन्वगृह्णात् ।येनादृतो। मातुलरूपभाजा वैश्यो वटुर्झतिजनान् विजिग्ये ॥ २९॥

akṣayyamapyakṣatamarpayan yo bhaktāya bhaktārpaṇamanvagṛhṇāt |yenādṛto| mātularūpabhājā vaiśyo vaṭurjhatijanān vijigye || 29||

आस्थाय यश्चार्जुननाथलिङ्गं पाण्ड्ये महत् पातकमुन्ममार्ज ।काष्ठानि मूर्धा कलयन् न्यधत्त काष्ठां परां गायति यः स्वभक्ते ॥ ३०॥

āsthāya yaścārjunanāthaliṅgaṃ pāṇḍye mahat pātakamunmamārja |kāṣṭhāni mūrdhā kalayan nyadhatta kāṣṭhāṃ parāṃ gāyati yaḥ svabhakte || 30||

भद्राय भूरि द्रविणं दिदेश पुत्रं ददौ चेरमहीभुजे यः ।भद्राय दिव्यं फलकं दिदेश वृष्टौ महत्यामपि गायते यः ॥ ३१॥

bhadrāya bhūri draviṇaṃ dideśa putraṃ dadau ceramahībhuje yaḥ |bhadrāya divyaṃ phalakaṃ dideśa vṛṣṭau mahatyāmapi gāyate yaḥ || 31||

द्वीपान्तरीयामवमापि गीत्या भद्रा विजिग्ये यदनुग्रहेण ।वाराहमास्थाय वपुर्ददौ यः स्तन्यामृतं कोलकिशोरकाणाम् ॥ ३२॥

dvīpāntarīyāmavamāpi gītyā bhadrā vijigye yadanugraheṇa |vārāhamāsthāya vapurdadau yaḥ stanyāmṛtaṃ kolakiśorakāṇām || 32||

प्रापय्य मानुष्यकमद्भुतं यः पाण्ड्यस्य तान् मन्त्रिपदेऽभ्यषिञ्चत् ।यः खञ्जरीटं शरणं प्रपन्नं चक्रे बलिभ्यो बलिनं खगेभ्यः ॥ ३३॥

prāpayya mānuṣyakamadbhutaṃ yaḥ pāṇḍyasya tān mantripade'bhyaṣiñcat |yaḥ khañjarīṭaṃ śaraṇaṃ prapannaṃ cakre balibhyo balinaṃ khagebhyaḥ || 33||

जहार कोयष्टिमनुग्रहीतुं यादांसि यः काञ्चनपङ्कजिन्याः ।कल्पान्तलुप्तां कटकाहिना यः सीमा विवत्रे मधुरानगर्याः ॥ ३४॥

jahāra koyaṣṭimanugrahītuṃ yādāṃsi yaḥ kāñcanapaṅkajinyāḥ |kalpāntaluptāṃ kaṭakāhinā yaḥ sīmā vivatre madhurānagaryāḥ || 34||

प्राद्रावयत् पाण्ड्यकृतेऽरिसेनां बाणैः स्वनामाक्षरलाञ्छितैर्यः ।दुरासदं दुष्कविभिः स्क्यं यः प्रादाद् विचित्रं फलकं कवीनाम् ॥ ३५॥

prādrāvayat pāṇḍyakṛte'risenāṃ bāṇaiḥ svanāmākṣaralāñchitairyaḥ |durāsadaṃ duṣkavibhiḥ skyaṃ yaḥ prādād vicitraṃ phalakaṃ kavīnām || 35||

पाण्ड्यस्य चिन्तानुगुणं निबध्य पद्यं ददौ यश्च निजार्चकाय ।विद्याविवादे विहितातिवादं कीरं कविं यः पुनरन्वगृह्णात् ॥ ३६॥

pāṇḍyasya cintānuguṇaṃ nibadhya padyaṃ dadau yaśca nijārcakāya |vidyāvivāde vihitātivādaṃ kīraṃ kaviṃ yaḥ punaranvagṛhṇāt || 36||

अपि स्वयं कुम्भभवेन यस्तमबोधयद् द्रामिडसूत्रतत्त्वम् ।व्यवेचयन्मूकमुखेन यश्च तत्तत्कृता द्रामिडसूत्रवृत्तीः ॥ ३७॥

api svayaṃ kumbhabhavena yastamabodhayad drāmiḍasūtratattvam |vyavecayanmūkamukhena yaśca tattatkṛtā drāmiḍasūtravṛttīḥ || 37||

भक्ते कवौ क्वापि विमाननेन पाण्ड्याय कुप्यन्नगराद्ययौ यः ।दाशो भवन् दाशकुलेऽवतीर्णा जग्राह पाणौ जगदाम्बिकां यः ॥ ३८॥

bhakte kavau kvāpi vimānanena pāṇḍyāya kupyannagarādyayau yaḥ |dāśo bhavan dāśakule'vatīrṇā jagrāha pāṇau jagadāmbikāṃ yaḥ || 38||

आचार्यमूर्तिं परिगृह्य नम्रमदीक्षयद् वातपुरीश्वरं यः ।अदर्शयद् यस्तुरगान् सृगालानभ्यर्थितो वातपुरीश्वरेण ॥ ३९॥

ācāryamūrtiṃ parigṛhya namramadīkṣayad vātapurīśvaraṃ yaḥ |adarśayad yasturagān sṛgālānabhyarthito vātapurīśvareṇa || 39||

प्रावर्तयद् वेगवतीमथैनं पाण्ड्येन यः पालयितुं निरुद्धम् ।विश्वात्मता यो विशदीचकार वेत्राहतिं स्वां भुवने विवृण्वन् ॥ ४०॥

prāvartayad vegavatīmathainaṃ pāṇḍyena yaḥ pālayituṃ niruddham |viśvātmatā yo viśadīcakāra vetrāhatiṃ svāṃ bhuvane vivṛṇvan || 40||

सम्बन्धनाथस्य मुखादकार्षीच्छान्तं ज्वरं पाण्ड्यमहीपतेर्यः ।विद्याविवादे विजिताननेन यः शूलमारोपयति स्म बौद्धान् ॥ ४१॥

sambandhanāthasya mukhādakārṣīcchāntaṃ jvaraṃ pāṇḍyamahīpateryaḥ |vidyāvivāde vijitānanena yaḥ śūlamāropayati sma bauddhān || 41||

आनीय यः कूपशमीमहेशान् वैश्याविवाहे विववार साक्ष्यम् ।लीलास्वनन्तास्वपि यस्य दृष्टा लीला चतुष्षष्टिरियं पुराणे ॥ ४२॥

ānīya yaḥ kūpaśamīmaheśān vaiśyāvivāhe vivavāra sākṣyam |līlāsvanantāsvapi yasya dṛṣṭā līlā catuṣṣaṣṭiriyaṃ purāṇe || 42||

आलम्बमेकं जगतां त्रयाणामव्याजकारुण्यसुधानिधानम् ।तं तादृशं त्वामपहाय शम्भो! किं तावदन्यैरिह किम्पचानैः ॥ ४३॥

ālambamekaṃ jagatāṃ trayāṇāmavyājakāruṇyasudhānidhānam |taṃ tādṛśaṃ tvāmapahāya śambho! kiṃ tāvadanyairiha kimpacānaiḥ || 43||

इति श्रीनीलकण्ठदीक्षितप्रणीता शिवलीलार्णवान्तर्गताचतुःषष्टिलीलास्तुतिः समाप्ता ।

iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitapraṇītā śivalīlārṇavāntargatācatuḥṣaṣṭilīlāstutiḥ samāptā |