सरस्वतीस्तोत्रं वाणीस्तवनं च Shrisharasvatistotra By Yajnyavalkya

(देवीभागवततश्च)अथ पञ्चमोऽध्यायः ।नारायण उवाच ।वाग्देवतायाः स्तवनं श्रूयतां सर्वकामदम् ।महामुनिर्याज्ञवल्क्यो येन तुष्टाव तां पुरा ॥ १॥

(devībhāgavatataśca)atha pañcamo'dhyāyaḥ |nārāyaṇa uvāca |vāgdevatāyāḥ stavanaṃ śrūyatāṃ sarvakāmadam |mahāmuniryājñavalkyo yena tuṣṭāva tāṃ purā || 1||

गुरुशापाच्च स मुनिर्हतविद्यो बभूव ह ।तदा जगाम दुह्खार्तो रविस्थानं च पुण्यदम् ॥ २॥

guruśāpācca sa munirhatavidyo babhūva ha |tadā jagāma duhkhārto ravisthānaṃ ca puṇyadam || 2||

सम्प्राप्यतपसा सूर्यं कोणार्के दृष्टिगोचरे ।तुष्टाव सूर्यं शोकेन रुरोद स पुनः पुनः ॥ ३॥

samprāpyatapasā sūryaṃ koṇārke dṛṣṭigocare |tuṣṭāva sūryaṃ śokena ruroda sa punaḥ punaḥ || 3||

सूर्यास्तं पाठयामास वेदवेदाङ्गमीश्वरः ।उवाच स्तुहि वाग्देवीं भक्त्या च श्रुतिहेतवे ॥ ४॥

sūryāstaṃ pāṭhayāmāsa vedavedāṅgamīśvaraḥ |uvāca stuhi vāgdevīṃ bhaktyā ca śrutihetave || 4||

तमित्युक्त्वा दीननाथो ह्यन्तर्धानं जगाम सः ।मुनिस्नात्वा च तुष्टाव भक्तिनम्रात्मकन्धरः ॥ ५॥

tamityuktvā dīnanātho hyantardhānaṃ jagāma saḥ |munisnātvā ca tuṣṭāva bhaktinamrātmakandharaḥ || 5||

याज्ञवल्क्य उवाच ।कृपां कुरु जगन्मातर्मामेवं हततेजसम् ।गुरुशापात्स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम् ॥ ६॥

yājñavalkya uvāca |kṛpāṃ kuru jaganmātarmāmevaṃ hatatejasam |guruśāpātsmṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam || 6||

ज्ञानं देहि स्मृतिं देहि विद्यां देहि देवते ।प्रतिष्ठां कवितां देहि शाक्तं शिष्यप्रबोधिकाम् ॥ ७॥

jñānaṃ dehi smṛtiṃ dehi vidyāṃ dehi devate |pratiṣṭhāṃ kavitāṃ dehi śāktaṃ śiṣyaprabodhikām || 7||

ग्रन्थनिर्मितिशक्तिं च सच्छिष्यं सुप्रतिष्ठितम् ।प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम् ॥ ८॥

granthanirmitiśaktiṃ ca sacchiṣyaṃ supratiṣṭhitam |pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām || 8||

लुप्तां सर्वां दैववशान्नवं कुरु पुनः पुनः ।यथाऽङ्कुरं जनयति भगवान्योगमायया ॥ ९॥

luptāṃ sarvāṃ daivavaśānnavaṃ kuru punaḥ punaḥ |yathā'ṅkuraṃ janayati bhagavānyogamāyayā || 9||

ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतिरूपा सनातनी ।सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ॥ १०॥

brahmasvarūpā paramā jyotirūpā sanātanī |sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 10||

यया विना जगत्सर्वं शश्वज्जीवन्मृतं सदा ।ज्ञानाधिदेवी या तस्यै सरस्वत्यै नमो नमः ॥ ११॥

yayā vinā jagatsarvaṃ śaśvajjīvanmṛtaṃ sadā |jñānādhidevī yā tasyai sarasvatyai namo namaḥ || 11||

यया विना जगत्सर्वं मूकमुन्मत्तवत्सदा ।वागधिष्ठातृदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ॥ १२॥

yayā vinā jagatsarvaṃ mūkamunmattavatsadā |vāgadhiṣṭhātṛdevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 12||

हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसंनिभा ।वर्णाधिदेवी या तस्यै चाक्षरायै नमो नमः ॥ १३॥

himacandanakundendukumudāmbhojasaṃnibhā |varṇādhidevī yā tasyai cākṣarāyai namo namaḥ || 13||

विसर्ग बिन्दुमात्राणां यदधिष्ठानमेव च ।इत्थं त्वं गीयसे सद्भिर्भारत्यै ते नमो नमः ॥ १४॥

visarga bindumātrāṇāṃ yadadhiṣṭhānameva ca |itthaṃ tvaṃ gīyase sadbhirbhāratyai te namo namaḥ || 14||

यया विनाऽत्र संख्याकृत्संख्यां कर्तुं न शक्नुते ।काल संख्यास्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥ १५॥

yayā vinā'tra saṃkhyākṛtsaṃkhyāṃ kartuṃ na śaknute |kāla saṃkhyāsvarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 15||

व्याख्यास्वरूपा या देवी व्याख्याधिष्ठातृदेवता ।भ्रमसिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥ १६॥

vyākhyāsvarūpā yā devī vyākhyādhiṣṭhātṛdevatā |bhramasiddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 16||

स्मृतिशक्तिर्ज्ञानशक्तिर्बुद्धिशक्तिस्वरूपिणी ।प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमो नमः ॥ १७॥

smṛtiśaktirjñānaśaktirbuddhiśaktisvarūpiṇī |pratibhākalpanāśaktiryā ca tasyai namo namaḥ || 17||

सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै ।बभूव जडवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः ॥ १८॥

sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai |babhūva jaḍavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 18||

तदाऽऽजगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः ।उवाच स च तं स्तौहि वाणीमिति प्रजापते ॥ १९॥

tadā''jagāma bhagavānātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ |uvāca sa ca taṃ stauhi vāṇīmiti prajāpate || 19||

स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाऽऽज्ञया परमात्मनः ।चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्तमुत्तमम् ॥ २०॥

sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cā''jñayā paramātmanaḥ |cakāra tatprasādena tadā siddhāntamuttamam || 20||

यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा ।बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः ॥ २१॥

yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā |babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 21||

तदा त्वां च स तुष्टाव सन्त्रस्तः कश्यपाज्ञया ।ततश्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रमभञ्जनम् ॥ २२॥

tadā tvāṃ ca sa tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā |tataścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhramabhañjanam || 22||

व्यासः पुराणसूत्रं समपृच्छद्वाल्मिकिं यदा ।वर् व्यासः पुराणसूत्रश्च समपृच्छतवाल्मिकिम् ।मौनीभूतः स सस्मार त्वामेव जगदम्बिकाम् ॥ २३॥

vyāsaḥ purāṇasūtraṃ samapṛcchadvālmikiṃ yadā |var vyāsaḥ purāṇasūtraśca samapṛcchatavālmikim |maunībhūtaḥ sa sasmāra tvāmeva jagadambikām || 23||

तदा चकार सिद्धान्तं त्वद्वरेण मुनीश्वरः ।स प्राप निर्मलं ज्ञानं प्रमादध्वंसकारणम् ॥ २४॥

tadā cakāra siddhāntaṃ tvadvareṇa munīśvaraḥ |sa prāpa nirmalaṃ jñānaṃ pramādadhvaṃsakāraṇam || 24||

पुराण सूत्रं श्रुत्वा स व्यासः कृष्णकलोद्भवः ।त्वां सिषेवे च दध्यौ तं शतवर्षं च पुष्क्करे ॥ २५॥

purāṇa sūtraṃ śrutvā sa vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ |tvāṃ siṣeve ca dadhyau taṃ śatavarṣaṃ ca puṣkkare || 25||

तदा त्वत्तो वरं प्राप्य स कवीन्द्रो बभूव ह ।तदा वेदविभागं च पुराणानि चकार ह ॥ २६॥

tadā tvatto varaṃ prāpya sa kavīndro babhūva ha |tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇāni cakāra ha || 26||

यदा महेन्द्रे पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं शिवा शिवम् ।क्षणं त्वामेव सञ्चिन्त्य तस्यै ज्ञानं दधौ विभुः ॥ २७॥

yadā mahendre papraccha tattvajñānaṃ śivā śivam |kṣaṇaṃ tvāmeva sañcintya tasyai jñānaṃ dadhau vibhuḥ || 27||

पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्रस्च बृहस्पतिम् ।दिव्यं वर्षसहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे ॥ २८॥

papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendrasca bṛhaspatim |divyaṃ varṣasahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare || 28||

तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।उवाच शब्दशास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् ॥ २९॥

tadā tvatto varaṃ prāpya divyaṃ varṣasahasrakam |uvāca śabdaśāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram || 29||

अध्यापिताश्च यैः शिष्याः यैरधीतं मुनीश्वरैः ।ते च त्वां परिसञ्चिन्त्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरि ॥ ३०॥

adhyāpitāśca yaiḥ śiṣyāḥ yairadhītaṃ munīśvaraiḥ |te ca tvāṃ parisañcintya pravartante sureśvari || 30||

त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रमनुमानवैः ।दैत्यैश्च सुरैश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ॥ ३१॥

tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndramanumānavaiḥ |daityaiśca suraiścāpi brahmaviṣṇuśivādibhiḥ || 31||

जडीभूतः सहस्रास्यः पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः ।यां स्तोतुं किमहं स्तौमि तामेकास्येन मानवः ॥ ३२॥

jaḍībhūtaḥ sahasrāsyaḥ pañcavaktraścaturmukhaḥ |yāṃ stotuṃ kimahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ || 32||

इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः ॥ ३३॥

ityuktvā yājñavalkyaśca bhaktinamrātmakandharaḥ |praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ || 33||

तदा ज्योतिः स्वरूपा सा तेनाऽदृष्टाऽप्युवाच तम् ।सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह ॥ ३४॥

tadā jyotiḥ svarūpā sā tenā'dṛṣṭā'pyuvāca tam |sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha || 34||

महामूर्खश्च दुर्मेधा वर्षमेकं च यः पठेत् ।स पण्डितश्च मेधावी सुकविश्च भवेद्ध्रुवम् ॥ ३५॥

mahāmūrkhaśca durmedhā varṣamekaṃ ca yaḥ paṭhet |sa paṇḍitaśca medhāvī sukaviśca bhaveddhruvam || 35||

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादेयाज्ञवल्क्योक्त वाणीस्तवनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धेयाज्ञवल्क्यकृतं सरस्वतीस्तोत्रवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ब्रह्मवैवर्तपुराण प्रक्ऱितिखण्ड अध्याय ५समे अस्देवीभागवत महापुराण नवमस्कन्ध अध्याय ५

iti śrībrahmavaivarte mahāpurāṇe prakṛtikhaṇḍe nāradanārāyaṇasaṃvādeyājñavalkyokta vāṇīstavanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe navamaskandheyājñavalkyakṛtaṃ sarasvatīstotravarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||brahmavaivartapurāṇa prakritikhaṇḍa adhyāya 5same asdevībhāgavata mahāpurāṇa navamaskandha adhyāya 5