श्रीरामपट्टाभिषेक संस्करण २ Shrirama Pattabhisheka 2

॥ श्रीराम पट्टाभिषेक सर्गः ॥शिरस्यञ्जलिमाधाय कैकेय्यानन्दवर्धनः ।बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १॥

|| śrīrāma paṭṭābhiṣeka sargaḥ ||śirasyañjalimādhāya kaikeyyānandavardhanaḥ |babhāṣe bharato jyeṣṭhaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 1||

पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।तद्ददामि पुनस्तुभ्यं यथा त्वमददा मम ॥ २॥

pūjitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |taddadāmi punastubhyaṃ yathā tvamadadā mama || 2||

धुरमेकाकिना न्यस्तामृषभेण बलीयसा ।किशोरीव गुरुं भारं न वोढुमहमुत्सहे ॥ ३॥

dhuramekākinā nyastāmṛṣabheṇa balīyasā |kiśorīva guruṃ bhāraṃ na voḍhumahamutsahe || 3||

वारिवेगेन महता भिन्नः सेतुरिव क्षरन् ।दुर्बन्धनमिदं मन्ये राज्यच्छिद्रमसंवृतम् ॥ ४॥

vārivegena mahatā bhinnaḥ seturiva kṣaran |durbandhanamidaṃ manye rājyacchidramasaṃvṛtam || 4||

गतिं खर इवाश्वस्य हंसस्येव च वायसः ।नान्वेतुमुत्सहे राम तव मार्गमरिन्दम ॥ ५॥

gatiṃ khara ivāśvasya haṃsasyeva ca vāyasaḥ |nānvetumutsahe rāma tava mārgamarindama || 5||

यथा चारोपितो वृक्षो जातश्चान्तर्निवेशने ।महांश्च सुदुरारोहो महास्कन्धप्रशाखवान् ॥ ६॥

yathā cāropito vṛkṣo jātaścāntarniveśane |mahāṃśca sudurāroho mahāskandhapraśākhavān || 6||

शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयन् ।तस्य नानुभवेदर्थं यस्य हेतोः स रोप्यते ॥ ७॥

śīryeta puṣpito bhūtvā na phalāni pradarśayan |tasya nānubhavedarthaṃ yasya hetoḥ sa ropyate || 7||

एषोपमा महाबाहो त्वदर्थं वेत्तुमर्हसि ।यद्यस्मान्मनुजेन्द्र त्वं भक्तान्भृत्यान्न शाधि हि ॥ ८॥

eṣopamā mahābāho tvadarthaṃ vettumarhasi |yadyasmānmanujendra tvaṃ bhaktānbhṛtyānna śādhi hi || 8||

जगदद्याभिषिक्तं त्वामनुपश्यतु सर्वतः ।प्रतपन्तमिवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसम् ॥ ९॥

jagadadyābhiṣiktaṃ tvāmanupaśyatu sarvataḥ |pratapantamivādityaṃ madhyāhne dīptatejasam || 9||

तूर्यसङ्घातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिस्वनैः ।मधुरैर्गीतशब्दैश्च प्रतिबुध्यस्व रागव ॥ १०॥

tūryasaṅghātanirghoṣaiḥ kāñcīnūpuranisvanaiḥ |madhurairgītaśabdaiśca pratibudhyasva rāgava || 10||

यावदावर्तते चक्रं यावती च वसुन्धरा ।तावत्त्वमिह सर्वस्य स्वामित्वमनुवर्तय ॥ ११॥

yāvadāvartate cakraṃ yāvatī ca vasundharā |tāvattvamiha sarvasya svāmitvamanuvartaya || 11||

भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरञ्जयः ।तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने सुभे ॥ १२॥

bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ parapurañjayaḥ |tatheti pratijagrāha niṣasādāsane subhe || 12||

ततः शत्रुघ्नवचनान्निपुणाः श्मश्रुवर्धकाः ।सुखहस्ताः सुशीघ्राश्च राघवं पर्युपासत ॥ १३॥

tataḥ śatrughnavacanānnipuṇāḥ śmaśruvardhakāḥ |sukhahastāḥ suśīghrāśca rāghavaṃ paryupāsata || 13||

पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले ।सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे ॥ १४॥

pūrvaṃ tu bharate snāte lakṣmaṇe ca mahābale |sugrīve vānarendre ca rākṣasendre vibhīṣaṇe || 14||

विशोधितजटः स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।महार्हवसनो रामस्तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन् ॥ १५॥

viśodhitajaṭaḥ snātaścitramālyānulepanaḥ |mahārhavasano rāmastasthau tatra śriyā jvalan || 15||

प्रतिकर्म च रामस्य कारयामास वीर्यवान् ।लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ १६॥

pratikarma ca rāmasya kārayāmāsa vīryavān |lakṣmaṇasya ca lakṣmīvānikṣvākukulavardhanaḥ || 16||

प्रतिकर्म च सीतायाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।आत्मनैव तदा चक्रुर्मनस्विन्यो मनोहरम् ॥ १७॥

pratikarma ca sītāyāḥ sarvā daśarathastriyaḥ |ātmanaiva tadā cakrurmanasvinyo manoharam || 17||

ततो वानरपत्नीनां सर्वासामेव शोभनम् ।चकार यत्नात्कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रलालसा ॥ १८॥

tato vānarapatnīnāṃ sarvāsāmeva śobhanam |cakāra yatnātkausalyā prahṛṣṭā putralālasā || 18||

ततः शत्रुघ्नवचनात्सुमन्त्रो नाम सारथिः ।योजयित्वाऽभिचक्राम रथं सर्वाङ्गशोभनम् ॥ १९॥

tataḥ śatrughnavacanātsumantro nāma sārathiḥ |yojayitvā'bhicakrāma rathaṃ sarvāṅgaśobhanam || 19||

अर्कमण्डलसङ्काशं दिव्यं दृष्ट्वा रथोत्तमम् ।आरुरोह महाबाहू रामः सत्यपराक्रमः ॥ २०॥

arkamaṇḍalasaṅkāśaṃ divyaṃ dṛṣṭvā rathottamam |āruroha mahābāhū rāmaḥ satyaparākramaḥ || 20||

सुग्रीवो हनुमान्श्चैव महेन्द्रसदृशद्युती ।स्नातौ दिव्यनिभैर्वस्त्रैर्जग्मतुः शुभकुण्डलौ ॥ २१॥

sugrīvo hanumānścaiva mahendrasadṛśadyutī |snātau divyanibhairvastrairjagmatuḥ śubhakuṇḍalau || 21||

वराभरणजुष्टाश्च ययुस्ताः शुभकुण्डलाः ।सुग्रीवपत्न्यः सीता च द्रष्टुं नगरमुत्सुकाः ॥ २२॥

varābharaṇajuṣṭāśca yayustāḥ śubhakuṇḍalāḥ |sugrīvapatnyaḥ sītā ca draṣṭuṃ nagaramutsukāḥ || 22||

अयोध्यायां तु सचिवा राज्ञो दशरथस्य ये ।पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयामासुरर्थवत् ॥ २३॥

ayodhyāyāṃ tu sacivā rājño daśarathasya ye |purohitaṃ puraskṛtya mantrayāmāsurarthavat || 23||

अशोको विजयश्चैव सुमन्त्रश्चैव समागताः ।मन्त्रयन्रामवृद्।ह्ध्यर्थमृद्।ह्ध्यर्थं नगरस्य च ॥ २४॥

aśoko vijayaścaiva sumantraścaiva samāgatāḥ |mantrayanrāmavṛd|hdhyarthamṛd|hdhyarthaṃ nagarasya ca || 24||

सर्वमेवाभिषेकार्थं जयार्हस्य महात्मनः ।कर्तुमर्हथ रामस्य यद्यन्मङ्गलपूर्वकम् ॥ २५॥

sarvamevābhiṣekārthaṃ jayārhasya mahātmanaḥ |kartumarhatha rāmasya yadyanmaṅgalapūrvakam || 25||

इति ते मन्त्रिणः सर्वे सन्दिश्य तु पुरोहितम् ।नगरान्निर्ययुस्तूर्णं रामदर्शनबुद्धयः ॥ २६॥

iti te mantriṇaḥ sarve sandiśya tu purohitam |nagarānniryayustūrṇaṃ rāmadarśanabuddhayaḥ || 26||

हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवानघः ।प्रययौ रथमास्थाय रामो नगरमुत्तमम् ॥ २७॥

hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivānaghaḥ |prayayau rathamāsthāya rāmo nagaramuttamam || 27||

जग्राह भरतो रश्मीञ्शत्रुघ्नश्छत्रमाददे ।लक्ष्मणो व्यजनं तस्य मूर्ध्नि सम्पर्यवीजयत् ॥ २८॥

jagrāha bharato raśmīñśatrughnaśchatramādade |lakṣmaṇo vyajanaṃ tasya mūrdhni samparyavījayat || 28||

श्वेतं च वालव्यजनं जग्राह पुरतः स्थितः ।अपरं चन्द्रसङ्काशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ २९॥

śvetaṃ ca vālavyajanaṃ jagrāha purataḥ sthitaḥ |aparaṃ candrasaṅkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ || 29||

ऋषिसङ्घैस्तदाऽऽकाशे देवैश्च समरुद्गणैः ।स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः ॥ ३०॥

ṛṣisaṅghaistadā''kāśe devaiśca samarudgaṇaiḥ |stūyamānasya rāmasya śuśruve madhuradhvaniḥ || 30||

ततः शत्रुञ्जयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम् ।आरुरोह महातेजाः सुग्रीवः प्लवगर्षभः ॥ ३१॥

tataḥ śatruñjayaṃ nāma kuñjaraṃ parvatopamam |āruroha mahātejāḥ sugrīvaḥ plavagarṣabhaḥ || 31||

नवनागसहस्राणि ययुरास्थाय वानराः ।मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः ॥ ३२॥

navanāgasahasrāṇi yayurāsthāya vānarāḥ |mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitāḥ || 32||

शङ्खशब्दप्रणादैश्च दुन्दुभीनां च निस्वनैः ।प्रययौ पुरुषव्याघ्रस्तां पुरीं हर्म्यमालिनीम् ॥ ३३॥

śaṅkhaśabdapraṇādaiśca dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ |prayayau puruṣavyāghrastāṃ purīṃ harmyamālinīm || 33||

ददृशुस्ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम् ।विराजमानं वपुषा रथेनातिरथं तदा ॥ ३४॥

dadṛśuste samāyāntaṃ rāghavaṃ sapuraḥsaram |virājamānaṃ vapuṣā rathenātirathaṃ tadā || 34||

ते वर्धयित्वा काकुत्स्थं रामेण प्रतिनन्दिताः ।अनुजग्मुर्महात्मानं भ्रातृभिः परिवारितम् ॥ ३५॥

te vardhayitvā kākutsthaṃ rāmeṇa pratinanditāḥ |anujagmurmahātmānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam || 35||

अमात्यैर्ब्राह्मणैश्चैव तथा प्रकृतिभिर्वृतः ।श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ॥ ३६॥

amātyairbrāhmaṇaiścaiva tathā prakṛtibhirvṛtaḥ |śriyā viruruce rāmo nakṣatrairiva candramāḥ || 36||

स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः ।प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मङ्गलानि वृतो ययुः ॥ ३७॥

sa purogāmibhistūryaistālasvastikapāṇibhiḥ |pravyāharadbhirmuditairmaṅgalāni vṛto yayuḥ || 37||

अक्षतं जातरूपं च गावः कन्यास्तथा द्विजाः ।नरा मोदकहस्ताश्च रामस्य पुरतो ययुः ॥ ३८॥

akṣataṃ jātarūpaṃ ca gāvaḥ kanyāstathā dvijāḥ |narā modakahastāśca rāmasya purato yayuḥ || 38||

सख्यं च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे ।वानराणां च तत्कर्म राक्षसानां च तद्वलम् ॥ ३९॥

sakhyaṃ ca rāmaḥ sugrīve prabhāvaṃ cānilātmaje |vānarāṇāṃ ca tatkarma rākṣasānāṃ ca tadvalam || 39||

विभीषणस्य संयोगमाचचक्षे च मन्त्रिणाम् ।श्रुत्वा तु विस्मयं जग्मुरयोध्यापुरवासिनः ॥ ४०॥

vibhīṣaṇasya saṃyogamācacakṣe ca mantriṇām |śrutvā tu vismayaṃ jagmurayodhyāpuravāsinaḥ || 40||

द्युतिमानेतदाख्याय रामो वानरसंवृयुतः ।हृष्टपुष्टजनाकीर्णामयोध्यां प्रविवेश ह ॥ ४१॥

dyutimānetadākhyāya rāmo vānarasaṃvṛyutaḥ |hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāmayodhyāṃ praviveśa ha || 41||

ततो ह्यभ्युच्छ्रयन्पौराः पताकाश्च गृहे गृहे ।ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यमाससाद पितुर्गृहम् ॥ ४२॥

tato hyabhyucchrayanpaurāḥ patākāśca gṛhe gṛhe |aikṣvākādhyuṣitaṃ ramyamāsasāda piturgṛham || 42||

अथाब्रवीद्राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम् ।अर्थोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः ॥ ४३॥

athābravīdrājaputro bharataṃ dharmiṇāṃ varam |arthopahitayā vācā madhuraṃ raghunandanaḥ || 43||

पितुर्भवनमासाद्य प्रविश्य च महात्मनः ।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीमभिवादयत् ॥ ४४॥

piturbhavanamāsādya praviśya ca mahātmanaḥ |kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīmabhivādayat || 44||

यच्च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत् ।मुक्तावैदूर्यसङ्कीर्णं सुग्रीवाय निवेदय ॥ ४५॥

yacca madbhavanaṃ śreṣṭhaṃ sāśokavanikaṃ mahat |muktāvaidūryasaṅkīrṇaṃ sugrīvāya nivedaya || 45||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भरतः सत्यविक्रमः ।पाणौ गृहीत्वा सुग्रीवं प्रविवेश तमालयम् ॥ ४६॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā bharataḥ satyavikramaḥ |pāṇau gṛhītvā sugrīvaṃ praviveśa tamālayam || 46||

ततस्तैलप्रदीपांश्च पर्यङ्कास्तरणानि च ।गृहीत्वा विविशुः क्षिप्रं शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः ॥ ४७॥

tatastailapradīpāṃśca paryaṅkāstaraṇāni ca |gṛhītvā viviśuḥ kṣipraṃ śatrughnena pracoditāḥ || 47||

उवाच च महातेजाः सुग्रीवं राघवानुजः ।अभिषेकाय रामस्य दूतानाज्ञापय प्रभो ॥ ४८॥

uvāca ca mahātejāḥ sugrīvaṃ rāghavānujaḥ |abhiṣekāya rāmasya dūtānājñāpaya prabho || 48||

सौवर्णान्वानरेन्द्राणां चतुर्णां चतुरो घटान् ।ददौ क्षिप्रं स सुग्रीवः सर्वरत्नविभूषितान् ॥ ४९॥

sauvarṇānvānarendrāṇāṃ caturṇāṃ caturo ghaṭān |dadau kṣipraṃ sa sugrīvaḥ sarvaratnavibhūṣitān || 49||

यथा प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराम्भसाम् ।पूर्णैर्घटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानराः ॥ ५०॥

yathā pratyūṣasamaye caturṇāṃ sāgarāmbhasām |pūrṇairghaṭaiḥ pratīkṣadhvaṃ tathā kuruta vānarāḥ || 50||

एवमुक्ता महात्मानो वानरा वारणोपमाः ।उत्पेतुर्गगनं शीघ्रं गरुडानिलशीघ्रगाः ॥ ५१॥

evamuktā mahātmāno vānarā vāraṇopamāḥ |utpeturgaganaṃ śīghraṃ garuḍānilaśīghragāḥ || 51||

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानराः ।ऋषभश्चैव कलशाञ्जलपूर्णानथानयन् ॥ ५२॥

jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānarāḥ |ṛṣabhaścaiva kalaśāñjalapūrṇānathānayan || 52||

नदीशतानां पञ्चानां जलं कुम्भैरुपाहरन् ।पूर्वात्समुद्रात्कलशं जलपूर्णामथानयत् ॥ ५३॥

nadīśatānāṃ pañcānāṃ jalaṃ kumbhairupāharan |pūrvātsamudrātkalaśaṃ jalapūrṇāmathānayat || 53||

सुषेणः सत्त्वसम्पन्नः सर्वरत्नविभूषितम् ।ऋषभो दक्षिणात्तूर्णं समुद्राज्जलमाहरत् ॥ ५४॥

suṣeṇaḥ sattvasampannaḥ sarvaratnavibhūṣitam |ṛṣabho dakṣiṇāttūrṇaṃ samudrājjalamāharat || 54||

रक्तचन्दनशाखाभिः संवृतं काञ्चनं घटम् ।गवयः पश्चिमात्तोयमाजहार महार्णवात् ॥ ५५॥

raktacandanaśākhābhiḥ saṃvṛtaṃ kāñcanaṃ ghaṭam |gavayaḥ paścimāttoyamājahāra mahārṇavāt || 55||

रत्नकुम्भेन महता शीतं मारुतविक्रमः ।उत्तराच्च जलं शीघ्रं गरुडानिलविक्रमः ॥ ५६॥

ratnakumbhena mahatā śītaṃ mārutavikramaḥ |uttarācca jalaṃ śīghraṃ garuḍānilavikramaḥ || 56||

आजहार स धर्मात्मा नलः सर्वगुणान्वितः ।ततस्तैर्वानरश्रेष्ठैरानीतं प्रेक्ष्य तज्जलम् ॥ ५७॥

ājahāra sa dharmātmā nalaḥ sarvaguṇānvitaḥ |tatastairvānaraśreṣṭhairānītaṃ prekṣya tajjalam || 57||

अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह ।पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भ्यश्च न्यवेदयत् ॥ ५८॥

abhiṣekāya rāmasya śatrughnaḥ sacivaiḥ saha |purohitāya śreṣṭhāya suhṛdbhyaśca nyavedayat || 58||

ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह ।रामं रत्नमये पीठे सहसीतं न्यवेशयत् ॥ ५९॥

tataḥ sa prayato vṛddho vasiṣṭho brāhmaṇaiḥ saha |rāmaṃ ratnamaye pīṭhe sahasītaṃ nyaveśayat || 59||

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।कात्यायनः सुयज्ञश्च गौतमो विजयस्तथा ॥ ६०॥

vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |kātyāyanaḥ suyajñaśca gautamo vijayastathā || 60||

अभ्यषिञ्चन्नरव्याघ्रं प्रसन्नेन सुगन्धिना ।सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ ६१॥

abhyaṣiñcannaravyāghraṃ prasannena sugandhinā |salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 61||

ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ।योधैश्चैवाभ्यषिञ्चस्ते सम्प्रहृष्टाः सनैगमैः ॥ ६२॥

ṛtvigbhirbrāhmaṇaiḥ pūrvaṃ kanyābhirmantribhistathā |yodhaiścaivābhyaṣiñcaste samprahṛṣṭāḥ sanaigamaiḥ || 62||

सर्वौषधिरसैर्दिव्यैर्देवतैर्नभसि स्थितैः ।चतुर्भिर्लोकपालैश्च सर्वैर्देवैश्च सङ्गतैः ॥ ६३॥

sarvauṣadhirasairdivyairdevatairnabhasi sthitaiḥ |caturbhirlokapālaiśca sarvairdevaiśca saṅgataiḥ || 63||

(अधिकश्लोकाः किरीट वर्णन)ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वं किरीटं रत्नशोभितम् ।अभिषिक्तः पुरा येन मनुस्तं दीप्ततेजसम् ॥ ६४॥

(adhikaślokāḥ kirīṭa varṇana)brahmaṇā nirmitaṃ pūrvaṃ kirīṭaṃ ratnaśobhitam |abhiṣiktaḥ purā yena manustaṃ dīptatejasam || 64||

तस्यान्ववाये राजानः क्रमाद्येनाभिषेचिताः ।सभायां हेमक्लृप्तायां शोभितायां महाधनैः ॥ ६५॥

tasyānvavāye rājānaḥ kramādyenābhiṣecitāḥ |sabhāyāṃ hemaklṛptāyāṃ śobhitāyāṃ mahādhanaiḥ || 65||

रत्नैर्नानाविधैश्चैव चित्रितायां सुशोभनैः ।नानारत्नमये पीठे कल्पयित्वा यथाविधि ॥ ६६॥)

ratnairnānāvidhaiścaiva citritāyāṃ suśobhanaiḥ |nānāratnamaye pīṭhe kalpayitvā yathāvidhi || 66||)

किरीटेन ततः पश्चाद्वसिष्ठेन महात्मना ।ऋत्विग्भिर्भूषणैश्चैव समयोक्ष्यत राघवः ॥ ६७॥

kirīṭena tataḥ paścādvasiṣṭhena mahātmanā |ṛtvigbhirbhūṣaṇaiścaiva samayokṣyata rāghavaḥ || 67||

छत्रं तस्य च जग्राह शत्रुघ्नः पाण्डुरं शुभम् ।श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ६८॥

chatraṃ tasya ca jagrāha śatrughnaḥ pāṇḍuraṃ śubham |śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ || 68||

अपरं चन्द्रसङ्काशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ।मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम् ॥ ६९॥

aparaṃ candrasaṅkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |mālāṃ jvalantīṃ vapuṣā kāñcanīṃ śatapuṣkarām || 69||

राघवाय ददौ वायुर्वासवेन प्रचोदितः ।सर्वरत्नसमायुक्तं मणिभिश्च विभूषितम् ॥ ७०॥

rāghavāya dadau vāyurvāsavena pracoditaḥ |sarvaratnasamāyuktaṃ maṇibhiśca vibhūṣitam || 70||

मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः ।प्रजगुर्देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ७१॥

muktāhāraṃ narendrāya dadau śakrapracoditaḥ |prajagurdevagandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ || 71||

अभिषेके तदर्हस्य तदा रामस्य धीमतः ।भूमिः सस्यवती चैव फलवन्तश्च पादपाः ॥ ७२॥

abhiṣeke tadarhasya tadā rāmasya dhīmataḥ |bhūmiḥ sasyavatī caiva phalavantaśca pādapāḥ || 72||

गन्धवन्ति च पुष्पाणि बभूवू राघवोत्सवे ।सहस्रशतमश्वानां धेनूनां च गवां तथा ॥ ७३॥

gandhavanti ca puṣpāṇi babhūvū rāghavotsave |sahasraśatamaśvānāṃ dhenūnāṃ ca gavāṃ tathā || 73||

ददौ शतं वृषान्पूर्वं द्विजेभ्यो मनुजर्षभः ।त्रिंशत्कोटीर्हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः ॥ ७४॥

dadau śataṃ vṛṣānpūrvaṃ dvijebhyo manujarṣabhaḥ |triṃśatkoṭīrhiraṇyasya brāhmaṇebhyo dadau punaḥ || 74||

नानाभरणवस्त्राणि महार्हाणि च राघवः ।अर्करश्मिप्रतीकाशां काञ्चनीं मणिविग्रहाम् ॥ ७५॥

nānābharaṇavastrāṇi mahārhāṇi ca rāghavaḥ |arkaraśmipratīkāśāṃ kāñcanīṃ maṇivigrahām || 75||

सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छन्मनुजर्षभः ।वैडूर्यमणिचित्रे च वज्ररत्नविभूषिते ॥ ७६॥

sugrīvāya srajaṃ divyāṃ prāyacchanmanujarṣabhaḥ |vaiḍūryamaṇicitre ca vajraratnavibhūṣite || 76||

वालिपुत्राय धृतिमानङ्गदायाङ्गदे ददौ ।मणिप्रवरजुष्टं च मुक्ताहारमनुत्तमम् ॥ ७७॥

vāliputrāya dhṛtimānaṅgadāyāṅgade dadau |maṇipravarajuṣṭaṃ ca muktāhāramanuttamam || 77||

सीतायै प्रददौ रामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ।अरजे वाससी दिव्ये शुभान्याभरणानि च ॥ ७८॥

sītāyai pradadau rāmaścandraraśmisamaprabham |araje vāsasī divye śubhānyābharaṇāni ca || 78||

अवेक्षमाणा वैदेही प्रददौ वायुसूनवे ।अवमुच्यात्मनः कण्ठाद्धारं जनकनन्दिनी ॥ ७९॥

avekṣamāṇā vaidehī pradadau vāyusūnave |avamucyātmanaḥ kaṇṭhāddhāraṃ janakanandinī || 79||

अवैक्षत हरीन्सर्वान्भर्तारं च मुहुर्मुहुः ।तामिङ्गितज्ञः सम्प्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् ॥ ८०॥

avaikṣata harīnsarvānbhartāraṃ ca muhurmuhuḥ |tāmiṅgitajñaḥ samprekṣya babhāṣe janakātmajām || 80||

प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि ।पौरुषं विक्रमो बुद्धिर्यस्मिन्नेतानि सर्वशः ॥ ८१॥

pradehi subhage hāraṃ yasya tuṣṭāsi bhāmini |pauruṣaṃ vikramo buddhiryasminnetāni sarvaśaḥ || 81||

ददौ सा वायुपुत्राय तं हारमसितेक्षणा ।हनूमान्स्तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः ॥ ८२॥

dadau sā vāyuputrāya taṃ hāramasitekṣaṇā |hanūmānstena hāreṇa śuśubhe vānararṣabhaḥ || 82||

चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाऽचलः ।ततो द्विविदमैन्दाभ्यां नीलाय च परन्तपः ॥ ८३॥

candrāṃśucayagaureṇa śvetābhreṇa yathā'calaḥ |tato dvividamaindābhyāṃ nīlāya ca parantapaḥ || 83||

सर्वान्कामगुणान्वीक्ष्य प्रददौ वसुधाधिपः ।सर्वे वानरवृद्धाश्च ये चान्ये वानरेश्वराः ॥ ८४॥

sarvānkāmaguṇānvīkṣya pradadau vasudhādhipaḥ |sarve vānaravṛddhāśca ye cānye vānareśvarāḥ || 84||

वासोभिर्भूषणैश्चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः ।विभीषणोऽथपि? सुग्रीवो हनुमाञ्जाम्बवांस्तथा ॥ ८५॥

vāsobhirbhūṣaṇaiścaiva yathārhaṃ pratipūjitāḥ |vibhīṣaṇo'thapi? sugrīvo hanumāñjāmbavāṃstathā || 85||

सर्वे वानरमुख्याश्च रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।यथार्हं पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश्च पुष्कलैः ॥ ८६॥

sarve vānaramukhyāśca rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |yathārhaṃ pūjitāḥ sarve kāmai ratnaiśca puṣkalaiḥ || 86||

प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुरेव यथागतम् ।नत्वा सर्वे महात्मानं ततस्ते प्लवगर्षभाः ॥ ८७॥

prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmureva yathāgatam |natvā sarve mahātmānaṃ tataste plavagarṣabhāḥ || 87||

विसृष्टाः पार्थिवेन्द्रेण किष्किन्धामभ्युपागमन् ।सुग्रीवो वानरश्रेष्ठो दृष्ट्वा रामाभिषेचनम् ॥ ८८॥

visṛṣṭāḥ pārthivendreṇa kiṣkindhāmabhyupāgaman |sugrīvo vānaraśreṣṭho dṛṣṭvā rāmābhiṣecanam || 88||

पूजितश्चैव रामेण किष्किन्धां प्राविशत्पुरीम् ।विभीषणोऽपि धर्मात्मा सह तैर्नैरृतर्षभैः ॥ ८९॥

pūjitaścaiva rāmeṇa kiṣkindhāṃ prāviśatpurīm |vibhīṣaṇo'pi dharmātmā saha tairnairṛtarṣabhaiḥ || 89||

लब्ध्वा कुलधनं राजा लङ्कां प्रायान्महायशाः ।स राज्यमखिलं शासन्निहतारिर्महायशाः ॥ ९०॥

labdhvā kuladhanaṃ rājā laṅkāṃ prāyānmahāyaśāḥ |sa rājyamakhilaṃ śāsannihatārirmahāyaśāḥ || 90||

राघवः परमोदारो शशास परया मुदा ।उवाच लक्ष्मणं रामो धर्मज्ञं धर्मवत्सलः ॥ ९१॥

rāghavaḥ paramodāro śaśāsa parayā mudā |uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo dharmajñaṃ dharmavatsalaḥ || 91||

आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमांगां पूर्वराजाध्युषितां बलेन ।तुल्यं मया त्वं पितृभिर्धृता यातां यौवराज्ये धुरमुद्वहस्व ॥ ९२॥

ātiṣṭha dharmajña mayā sahemāṃgāṃ pūrvarājādhyuṣitāṃ balena |tulyaṃ mayā tvaṃ pitṛbhirdhṛtā yātāṃ yauvarājye dhuramudvahasva || 92||

सर्वात्मना पर्यनुनीयमानोयदा न सौमित्रिरुपैति योगम् ।नियुज्यमानोऽपि च यौवराज्येततोऽभ्यषिञ्चद्भरतं महात्मा ॥ ९३॥

sarvātmanā paryanunīyamānoyadā na saumitrirupaiti yogam |niyujyamāno'pi ca yauvarājyetato'bhyaṣiñcadbharataṃ mahātmā || 93||

पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत् ।अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरयजत् पार्थिवात्मजः ॥ ९४॥

pauṇḍarīkāśvamedhābhyāṃ vājapeyena cāsakṛt |anyaiśca vividhairyajñairayajat pārthivātmajaḥ || 94||

राज्यं दश सहस्राणि प्राप्यवर्षाणि राघवः ।शताश्वमेधानाजह्रे सदश्वान्भूरिदक्षिणान् ॥ ९५॥

rājyaṃ daśa sahasrāṇi prāpyavarṣāṇi rāghavaḥ |śatāśvamedhānājahre sadaśvānbhūridakṣiṇān || 95||

आजानुलम्बबाहुः स महावक्षाः प्रतापवान् ।लक्ष्मणानुचरो रामः पृथिवीमन्वपालयत् ॥ ९६॥

ājānulambabāhuḥ sa mahāvakṣāḥ pratāpavān |lakṣmaṇānucaro rāmaḥ pṛthivīmanvapālayat || 96||

राघवश्चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ।ईजे बहुविधैर्यज्ञैः ससुहृज्ज्ञातिबान्धवः ॥ ९७॥

rāghavaścāpi dharmātmā prāpya rājyamanuttamam |īje bahuvidhairyajñaiḥ sasuhṛjjñātibāndhavaḥ || 97||

न पर्यदेवन्विधवा न च व्यालकृतं भयम् ।न व्याधिजं भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ ९८॥

na paryadevanvidhavā na ca vyālakṛtaṃ bhayam |na vyādhijaṃ bhayaṃ cāsīdrāme rājyaṃ praśāsati || 98||

निर्दस्युरभवल्लोको नानर्थं कञ्जिदस्पृशत् ।न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते ॥ ९९॥

nirdasyurabhavalloko nānarthaṃ kañjidaspṛśat |na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate || 99||

सर्वं मुदितमेवासीत्सर्वो धर्मपरोऽभवत् ।राममेवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन्परस्परम् ॥ १००॥

sarvaṃ muditamevāsītsarvo dharmaparo'bhavat |rāmamevānupaśyanto nābhyahiṃsanparasparam || 100||

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ।निरामया विशोकाश्च रामे राज्यं प्रशासति ॥ १०१॥

āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ |nirāmayā viśokāśca rāme rājyaṃ praśāsati || 101||

रामो रामो राम इति प्रजानामभवन्कथाः ।रामभूतं जगदभूत् रामे राज्यं प्रशासति ॥ १०२॥

rāmo rāmo rāma iti prajānāmabhavankathāḥ |rāmabhūtaṃ jagadabhūt rāme rājyaṃ praśāsati || 102||

नित्यपुष्पा नित्यफलास्तरवः स्कन्धविस्तृताः ।काले वर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश्च मारुतः ॥ १०३॥

nityapuṣpā nityaphalāstaravaḥ skandhavistṛtāḥ |kāle varṣī ca parjanyaḥ sukhasparśaśca mārutaḥ || 103||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा लोभविवर्जिताः ।स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्टाः स्वैरेव कर्मभिः ॥ १०४॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā lobhavivarjitāḥ |svakarmasu pravartante tuṣṭāḥ svaireva karmabhiḥ || 104||

आसन्प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः ।सर्वे लक्षणसम्पन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः ॥ १०५॥

āsanprajā dharmaparā rāme śāsati nānṛtāḥ |sarve lakṣaṇasampannāḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ || 105||

दशवर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ।भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्रामो राज्यमकारयत् ॥ १०६॥

daśavarṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca |bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmānrāmo rājyamakārayat || 106||

रामायण फलश्रुतिधन्यं यशस्यमायुष्यं राज्ञां च विजयावहम् ।आदिकाव्यमिदं त्वार्षं पुरा वाल्मीकिना कृतम् ॥ १०७॥

rāmāyaṇa phalaśrutidhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ rājñāṃ ca vijayāvaham |ādikāvyamidaṃ tvārṣaṃ purā vālmīkinā kṛtam || 107||

यः पठेच्छृणुयाल्लोके नरः पापाद्विमुच्यते ।पुत्रकामस्तु पुत्रान्वै धनकामो धनानि च ॥ १०८॥

yaḥ paṭhecchṛṇuyālloke naraḥ pāpādvimucyate |putrakāmastu putrānvai dhanakāmo dhanāni ca || 108||

लभते मनुजो लोके श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।महीं विजयते राजा रिपूंश्चाप्यधितिष्ठति ॥ १०९॥

labhate manujo loke śrutvā rāmābhiṣecanam |mahīṃ vijayate rājā ripūṃścāpyadhitiṣṭhati || 109||

राघवेण यथा माता सुमित्रा लक्ष्मणेन च ।भरतेने च कैकेयी जीवपुत्रास्तथा स्त्रियः ॥ ११०॥

rāghaveṇa yathā mātā sumitrā lakṣmaṇena ca |bharatene ca kaikeyī jīvaputrāstathā striyaḥ || 110||

भविष्यन्ति सदानन्दाः पुत्रपौत्रसमन्विताः ।श्रुत्वा रामायणमिदं दीर्घमायुश्च विन्दति ॥ १११॥

bhaviṣyanti sadānandāḥ putrapautrasamanvitāḥ |śrutvā rāmāyaṇamidaṃ dīrghamāyuśca vindati || 111||

रामस्य विजयं चैव सर्वमक्लिष्टकर्मणः ।शृणोति य इदं काव्यमार्षं वाल्मीकिना कृतम् ॥ ११२॥

rāmasya vijayaṃ caiva sarvamakliṣṭakarmaṇaḥ |śṛṇoti ya idaṃ kāvyamārṣaṃ vālmīkinā kṛtam || 112||

श्रद्दधानो जितक्रोधो दुर्गाण्यतितरत्यसौ ।समागमम्म्य प्रवासान्ते लभते चापि बान्धवैः ॥ ११३॥

śraddadhāno jitakrodho durgāṇyatitaratyasau |samāgamammya pravāsānte labhate cāpi bāndhavaiḥ || 113||

प्रार्थितांश्च वरान्सर्वान्प्राप्नुयादिह राघवात् ।श्रवणेन सुराः सर्वे प्रीयन्ते सम्प्रशृण्वताम् ॥ ११४॥

prārthitāṃśca varānsarvānprāpnuyādiha rāghavāt |śravaṇena surāḥ sarve prīyante sampraśṛṇvatām || 114||

विनायकाश्च शाम्यन्ति गृहे तिष्ठन्ति यस्य वै ।विजयेत महीं राजा प्रवासी स्वस्तिमान्व्रजेत् ॥ ११५॥

vināyakāśca śāmyanti gṛhe tiṣṭhanti yasya vai |vijayeta mahīṃ rājā pravāsī svastimānvrajet || 115||

स्त्रियो रजस्वलाः श्रुत्वा पुत्रान्सूयुरनुत्तमान् ।पूजयंश्च पठंश्चेममितिहासं पुरातनम् ॥ ११६॥

striyo rajasvalāḥ śrutvā putrānsūyuranuttamān |pūjayaṃśca paṭhaṃścemamitihāsaṃ purātanam || 116||

सर्वपापैः प्रमुच्येत दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।प्रणम्य शिरसा नित्यं श्रोतव्यं क्षत्रियैर्द्विजात् ॥ ११८॥

sarvapāpaiḥ pramucyeta dīrghamāyuravāpnuyāt |praṇamya śirasā nityaṃ śrotavyaṃ kṣatriyairdvijāt || 118||

ऐश्वर्यं पुत्रलाभश्च भविष्यति न संशयः ।रामायणमिदं कृत्स्नं शृण्वतः पठतः सदा ।प्रीयते सततं रामः स हि विष्णुः सनातनः ॥ ११७॥

aiśvaryaṃ putralābhaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ |rāmāyaṇamidaṃ kṛtsnaṃ śṛṇvataḥ paṭhataḥ sadā |prīyate satataṃ rāmaḥ sa hi viṣṇuḥ sanātanaḥ || 117||

आदिदेवो महाबाहुर्हरिर्नारायणः प्रभुः ।साक्षाद्रामो रघुश्रेष्ठः शेषो लक्ष्मण उच्यते ॥ ११९॥

ādidevo mahābāhurharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ |sākṣādrāmo raghuśreṣṭhaḥ śeṣo lakṣmaṇa ucyate || 119||

कुटुम्बवृद्धिं धनधान्यवृद्धिंस्त्रियश्च मुख्याः सुखमुत्तमं च ।शृत्वा शुभं काव्यमिदं महार्थंप्राप्नोति सर्वांर्वान् भुवि चार्थसिद्धिम् ॥ १२०॥

kuṭumbavṛddhiṃ dhanadhānyavṛddhiṃstriyaśca mukhyāḥ sukhamuttamaṃ ca |śṛtvā śubhaṃ kāvyamidaṃ mahārthaṃprāpnoti sarvāṃrvān bhuvi cārthasiddhim || 120||

आयुष्यमारोग्यकरं यशस्यंसौभ्रातृकं बुद्धिकरं शुभं च ।श्रोतव्यमेतन्नियमेन सद्भिःआख्यानमोजस्करमृद्धिकामैः ॥ १२१॥

āyuṣyamārogyakaraṃ yaśasyaṃsaubhrātṛkaṃ buddhikaraṃ śubhaṃ ca |śrotavyametanniyamena sadbhiḥākhyānamojaskaramṛddhikāmaiḥ || 121||

एवमेतत्पुरावृत्तमाख्यानं भद्रमस्तु वः ।प्रव्याहरत विस्रब्धं बलं विष्णोः प्रवर्धताम् ॥ १२२॥

evametatpurāvṛttamākhyānaṃ bhadramastu vaḥ |pravyāharata visrabdhaṃ balaṃ viṣṇoḥ pravardhatām || 122||

देवाश्च सर्वे तुष्यन्ति ग्रहणाच्छ्रवणात्तथा ।रामायणस्य श्रवणात्तुष्यन्ति पितरस्तथा ॥ १२३॥

devāśca sarve tuṣyanti grahaṇācchravaṇāttathā |rāmāyaṇasya śravaṇāttuṣyanti pitarastathā || 123||

भक्त्या रामस्य ये चेमां संहितामृषिणा कृताम् ।लेखयन्तीह च नरास्तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥ १२४॥

bhaktyā rāmasya ye cemāṃ saṃhitāmṛṣiṇā kṛtām |lekhayantīha ca narāsteṣāṃ vāsastriviṣṭape || 124||

॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये चतुर्विंशतिसहस्रिकायांसंहितायां युद्धकाण्डे श्रीरामपट्टाभिषेको नामएकत्रिंशदुत्तरशततमःसर्गः ॥

|| ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye caturviṃśatisahasrikāyāṃsaṃhitāyāṃ yuddhakāṇḍe śrīrāmapaṭṭābhiṣeko nāmaekatriṃśaduttaraśatatamaḥsargaḥ ||