बोधायनमतादर्शः Shri Bodhayanamatadarshah

अथ जगद्गुरु श्रीपूर्णानन्दाचार्य सिद्धान्तसार्वभौम विरचितःश्रीबोधायनमतादर्शः ।(प्रमिताक्षरावृत्तिसारः सहस्रश्लोकी)स्वशताब्दीमहोत्सवे श्रीपूर्णानन्दाचार्योपदिष्टो वेदान्तप्रबन्धःरामं बोधायनं नत्वा चिदानन्दं गुरुं तथा ।बोधायनमतादर्शं कुर्वे सिद्धान्तबुद्धये ॥ १॥

atha jagadguru śrīpūrṇānandācārya siddhāntasārvabhauma viracitaḥśrībodhāyanamatādarśaḥ |(pramitākṣarāvṛttisāraḥ sahasraślokī)svaśatābdīmahotsave śrīpūrṇānandācāryopadiṣṭo vedāntaprabandhaḥrāmaṃ bodhāyanaṃ natvā cidānandaṃ guruṃ tathā |bodhāyanamatādarśaṃ kurve siddhāntabuddhaye || 1||

यो ब्रह्माणं विदधाति इत्येतच्छ्रुतिमानतः ।रामो विधि विधायादौ तस्मै वेदं हि दत्तवान् ॥ २॥

yo brahmāṇaṃ vidadhāti ityetacchrutimānataḥ |rāmo vidhi vidhāyādau tasmai vedaṃ hi dattavān || 2||

प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश इति च श्रुतौ ।प्रधानजीवब्रह्मेति तत्त्वत्रयं समीरितम् ॥ ३॥

pradhānakṣetrajñapatirguṇeśa iti ca śrutau |pradhānajīvabrahmeti tattvatrayaṃ samīritam || 3||

अचेतनं प्रधानं हि तत्र च त्रिगुणं जडम् ।ब्रह्मणाधिष्ठितं तच्च जगतः कारणं मतम् ॥ ४॥

acetanaṃ pradhānaṃ hi tatra ca triguṇaṃ jaḍam |brahmaṇādhiṣṭhitaṃ tacca jagataḥ kāraṇaṃ matam || 4||

अजडश्चेतनो जीवो, जगद्व्यापारवर्जितः ।अजडं चेतनं ब्रह्म जगज्जन्मादिकारणम् ॥ ५॥

ajaḍaścetano jīvo, jagadvyāpāravarjitaḥ |ajaḍaṃ cetanaṃ brahma jagajjanmādikāraṇam || 5||

जीवश्च प्रकृतिर्ब्रह्मदेहत्वाद्धि विशेषणे ।शरीरी चोभयोर्ब्रह्म विशिष्टं तद्द्वयेन च ॥ ६॥

jīvaśca prakṛtirbrahmadehatvāddhi viśeṣaṇe |śarīrī cobhayorbrahma viśiṣṭaṃ taddvayena ca || 6||

ननु रामे शरीरित्वात् भोक्तृता सुखदुःखयोः ।न ह वै सशरीरस्य प्रमाणं चात्र वर्त्तते ॥ ७॥

nanu rāme śarīritvāt bhoktṛtā sukhaduḥkhayoḥ |na ha vai saśarīrasya pramāṇaṃ cātra varttate || 7||

मैवं दुःखादिभोक्तृत्वे शरीरित्वं न कारणम् ।किन्तु पापादिवैशिष्टयं भूपालचौरयोरिव ॥ ८॥

maivaṃ duḥkhādibhoktṛtve śarīritvaṃ na kāraṇam |kintu pāpādivaiśiṣṭayaṃ bhūpālacaurayoriva || 8||

सूक्ष्माचिच्चिद्विशिष्टः श्रीरामो ब्रह्म हि कारणम् ।स्थूलाचिञ्चिद्विशिष्टस्तु कार्यं ब्रह्म स भाषितः ॥ ९॥

sūkṣmāciccidviśiṣṭaḥ śrīrāmo brahma hi kāraṇam |sthūlāciñcidviśiṣṭastu kāryaṃ brahma sa bhāṣitaḥ || 9||

द्वयोर्विशिष्टयोश्चाथ कार्यकारणरामयोः ।सदेव सोम्येदमग्र आसादितिश्रुतौ यतः ॥ १०॥

dvayorviśiṣṭayoścātha kāryakāraṇarāmayoḥ |sadeva somyedamagra āsāditiśrutau yataḥ || 10||

ऐक्यमापादितं तस्माच्छ्रीमद्बोधायनो मुनिः ।मेने च सुमतं श्रौतं विशिष्टाद्वैतसंज्ञकम् ॥ ११॥

aikyamāpāditaṃ tasmācchrīmadbodhāyano muniḥ |mene ca sumataṃ śrautaṃ viśiṣṭādvaitasaṃjñakam || 11||

अखिलाः श्रुतयो द्वैते चाद्वैते सङ्गता न हि ।विशिष्टाद्वैतवादे तु सर्वास्ताः सङ्गतिं गताः ॥ १२॥

akhilāḥ śrutayo dvaite cādvaite saṅgatā na hi |viśiṣṭādvaitavāde tu sarvāstāḥ saṅgatiṃ gatāḥ || 12||

अद्वैतबोधिकाः काश्चित् काश्चिद् द्वैतावबोधिकाः ।घटकश्रुतयः काश्चिदन्तर्यामिप्रबोधिकाः ॥ १३॥

advaitabodhikāḥ kāścit kāścid dvaitāvabodhikāḥ |ghaṭakaśrutayaḥ kāścidantaryāmiprabodhikāḥ || 13||

अप्रामाण्यं भवेत् तासां विरोधेऽभिमते मिथः ।विशिष्टाद्वैतिभिस्तासां क्रियतेऽतः समन्वयः ॥ १४॥

aprāmāṇyaṃ bhavet tāsāṃ virodhe'bhimate mithaḥ |viśiṣṭādvaitibhistāsāṃ kriyate'taḥ samanvayaḥ || 14||

अद्वैतश्रुतयो बोध्या विशिष्टब्रह्मबोधिकाः ।नान्यश्रुतिमतानां हि तत्त्वानां प्रतिषेधिकाः ॥ १५॥

advaitaśrutayo bodhyā viśiṣṭabrahmabodhikāḥ |nānyaśrutimatānāṃ hi tattvānāṃ pratiṣedhikāḥ || 15||

परं ब्रह्म च तद्वाच्यं त्वद्वाच्यं त्वच्छरीरकम् ।तत्त्वमसीतिवाक्येन तूक्तोऽभेदस्तयोर्द्वयोः ॥ १६॥

paraṃ brahma ca tadvācyaṃ tvadvācyaṃ tvaccharīrakam |tattvamasītivākyena tūkto'bhedastayordvayoḥ || 16||

द्वैतश्रुतिसमूहस्तु विद्वद्भिः सम्मतः खलु ।चिदचिदीशतत्त्वानां पार्थक्येनावबोधकः ॥ १७॥

dvaitaśrutisamūhastu vidvadbhiḥ sammataḥ khalu |cidacidīśatattvānāṃ pārthakyenāvabodhakaḥ || 17||

आत्मत्वमीश्वरस्याथ चिदचितोश्च देहता ।सर्वाभिर्विनिवेद्येते घटकश्रुतिभिः किल ॥ १८॥

ātmatvamīśvarasyātha cidacitośca dehatā |sarvābhirvinivedyete ghaṭakaśrutibhiḥ kila || 18||

वेदान्ततत्त्वविद्भिश्च कार्यकारणभेदतः ।चिदचिद्भ्यां विशिष्टं तु ब्रह्म च द्विविधं मतम् ॥ १९॥

vedāntatattvavidbhiśca kāryakāraṇabhedataḥ |cidacidbhyāṃ viśiṣṭaṃ tu brahma ca dvividhaṃ matam || 19||

स्थूलाचिच्चिद्विशिष्टं हि ब्रह्मकार्यं प्रकीर्त्तितम् ।सूक्ष्माचिच्चिद्विशिष्टं तु ब्रह्म कारणमुच्यते ॥ २०॥

sthūlāciccidviśiṣṭaṃ hi brahmakāryaṃ prakīrttitam |sūkṣmāciccidviśiṣṭaṃ tu brahma kāraṇamucyate || 20||

अद्वैतं मन्यते प्राज्ञैर्ब्रह्मणोश्च विशिष्टयोः ।विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तस्तस्माच्छ्रुत्यनुमोदितः ॥ २१॥

advaitaṃ manyate prājñairbrahmaṇośca viśiṣṭayoḥ |viśiṣṭādvaitasiddhāntastasmācchrutyanumoditaḥ || 21||

अत एवास्मदाचार्यबोधायनादिसम्मतः ।विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तो लोके विजयतेतराम् ॥ २२॥

ata evāsmadācāryabodhāyanādisammataḥ |viśiṣṭādvaitasiddhānto loke vijayatetarām || 22||

सर्वासां च श्रुतीनां हि श्रुतानन्देन धीमता ।एवं समन्वयः प्रोक्तः सर्वश्रुतिसमन्वये ॥ २३॥

sarvāsāṃ ca śrutīnāṃ hi śrutānandena dhīmatā |evaṃ samanvayaḥ proktaḥ sarvaśrutisamanvaye || 23||

ईश्वरःअनित्यफलकं कर्म श्रुत्या ज्ञात्वा मुमुक्षुभिः ।यन्नित्यफलकं तद्धि कर्त्तव्यं ब्रह्मवेदनम् ॥ २४॥

īśvaraḥanityaphalakaṃ karma śrutyā jñātvā mumukṣubhiḥ |yannityaphalakaṃ taddhi karttavyaṃ brahmavedanam || 24||

जगज्जन्मान्दिहेतुश्च ब्रह्म वेदान्तबोधितम् ।बहु स्यामि तिसङ्कल्पकारको जानकीश्वरः ॥ २५॥

jagajjanmāndihetuśca brahma vedāntabodhitam |bahu syāmi tisaṅkalpakārako jānakīśvaraḥ || 25||

जगत्सृष्ट्यादिकर्त्ता श्रीरामो ब्रह्म परात्परम् ।श्रीबोधायनगीतायामिति रामस्य ब्रह्मता ॥ २६॥

jagatsṛṣṭyādikarttā śrīrāmo brahma parātparam |śrībodhāyanagītāyāmiti rāmasya brahmatā || 26||

दृश्यमानं जगत् सर्वं चेतनाचेतनात्मकम् ।अदृश्यरूपतां प्राप्य श्रीरामे कारणे स्थितम् ॥ २७॥

dṛśyamānaṃ jagat sarvaṃ cetanācetanātmakam |adṛśyarūpatāṃ prāpya śrīrāme kāraṇe sthitam || 27||

अक्षरं लीयते तावत् तमसीति श्रुत्तौ मतम् ।तमश्च लोयते रामे श्रीरामो न च कुत्रचित् ॥ २८॥

akṣaraṃ līyate tāvat tamasīti śruttau matam |tamaśca loyate rāme śrīrāmo na ca kutracit || 28||

रामात् परतरं तत्त्वं नान्यदस्ति हि किञ्चन ।सर्वस्य प्रभवो रामो रामात् सर्वमिदं जगत् ॥ २९॥

rāmāt parataraṃ tattvaṃ nānyadasti hi kiñcana |sarvasya prabhavo rāmo rāmāt sarvamidaṃ jagat || 29||

नामरूपक्रियोभिश्च रामे सर्वं प्रतिष्ठितम् ।दृश्यत्वेनोत्थितं सर्वं रामात् काष्ठाद् यथाऽनलः ॥ ३०॥

nāmarūpakriyobhiśca rāme sarvaṃ pratiṣṭhitam |dṛśyatvenotthitaṃ sarvaṃ rāmāt kāṣṭhād yathā'nalaḥ || 30||

घटवती धरा पूर्वं घटशून्या प्रतीयते ।पश्चाद् घटेन युक्ता सा सविशेषाऽनुभूयते ॥ ३१॥

ghaṭavatī dharā pūrvaṃ ghaṭaśūnyā pratīyate |paścād ghaṭena yuktā sā saviśeṣā'nubhūyate || 31||

तथा विकल्पशून्योऽपि सविकल्पो हि राघवः ।सर्वावस्थास्थितस्यास्य ह्याधारश्चाखिलस्य सः ॥ ३२॥

tathā vikalpaśūnyo'pi savikalpo hi rāghavaḥ |sarvāvasthāsthitasyāsya hyādhāraścākhilasya saḥ || 32||

सविकल्पाविकल्पत्वे ईक्षणीये च राघवे ।वीक्ष्यते वटवीजे यद् वटो नापि हि वीक्ष्यते ॥ ३३॥

savikalpāvikalpatve īkṣaṇīye ca rāghave |vīkṣyate vaṭavīje yad vaṭo nāpi hi vīkṣyate || 33||

अव्यक्तं कारणे रामे सर्वं कार्ये च व्यज्यते ।तथा न सकलं रामः सर्वमेव च राघवः ॥ ३४॥

avyaktaṃ kāraṇe rāme sarvaṃ kārye ca vyajyate |tathā na sakalaṃ rāmaḥ sarvameva ca rāghavaḥ || 34||

सर्वाधारतया श्रीमदरामश्चैकोऽद्वयः परः ।तदेकायनतो रामः सर्वं नैवात्र संशयः ॥ ३५॥

sarvādhāratayā śrīmadarāmaścaiko'dvayaḥ paraḥ |tadekāyanato rāmaḥ sarvaṃ naivātra saṃśayaḥ || 35||

उपादानं निमित्तं च सर्वस्यैको हि राघवः ।ऊर्णनाभिर्यथा तन्तोर्मन्यते कारणद्वयम् ॥ ३६॥

upādānaṃ nimittaṃ ca sarvasyaiko hi rāghavaḥ |ūrṇanābhiryathā tantormanyate kāraṇadvayam || 36||

उपादानत्वमेतस्य विश्वस्य ब्रह्मणि किल ।सदेव सोम्येदमग्र इत्यादिश्रुतिसम्मतम् ॥ ३७॥

upādānatvametasya viśvasya brahmaṇi kila |sadeva somyedamagra ityādiśrutisammatam || 37||

न ब्रह्मा नाऽपि विष्णुश्च नो तदासीन्महेश्वरः ।तदासीद् भगवान् रामः सूक्ष्मचिदचिच्छरीरकः ॥ ३८॥

na brahmā nā'pi viṣṇuśca no tadāsīnmaheśvaraḥ |tadāsīd bhagavān rāmaḥ sūkṣmacidaciccharīrakaḥ || 38||

उपादानतया रामे विकारः सम्भवेन्ननु ।मैवं विशिष्टरामस्य मतः स च प्रकारयोः ॥ ३९॥

upādānatayā rāme vikāraḥ sambhavennanu |maivaṃ viśiṣṭarāmasya mataḥ sa ca prakārayoḥ || 39||

स्वभावे च स्वरूपे च विकारः प्रकृतेः खलु ।विकारः सोऽथ जीवस्य स्वभाव एव मन्यते ॥ ४०॥

svabhāve ca svarūpe ca vikāraḥ prakṛteḥ khalu |vikāraḥ so'tha jīvasya svabhāva eva manyate || 40||

विशेष्यब्रह्मणः सोऽथ न स्वरूपस्वभावयोः ।ब्रह्मोपादानतावादिश्रुतिकोपोऽपि नो भवेत् ॥ ४१॥

viśeṣyabrahmaṇaḥ so'tha na svarūpasvabhāvayoḥ |brahmopādānatāvādiśrutikopo'pi no bhavet || 41||

साङ्ख्यास्तु जगतो हेतुं मन्यन्ते प्रकृतिं किल ।सुखदुःखात्मकं चाथ मोहात्मकं जगद् यतः ॥ ४२॥

sāṅkhyāstu jagato hetuṃ manyante prakṛtiṃ kila |sukhaduḥkhātmakaṃ cātha mohātmakaṃ jagad yataḥ || 42||

वर्त्तते च जगत् तस्मात् सत्त्वादित्रिगुणात्मकम् ।प्रधानं त्रिगुणं तस्मादुपादानं च तस्य हि ॥ ४३॥

varttate ca jagat tasmāt sattvāditriguṇātmakam |pradhānaṃ triguṇaṃ tasmādupādānaṃ ca tasya hi || 43||

मृदात्मकघटस्यात्रोपादानं च मृदेव हि ।सद्वाच्यप्रकृतिज्ञानाद् विश्वज्ञानं भवेदपि ॥ ४४॥

mṛdātmakaghaṭasyātropādānaṃ ca mṛdeva hi |sadvācyaprakṛtijñānād viśvajñānaṃ bhavedapi || 44||

इति चेद् युक्तता नास्य रचनानुपपत्तितः।अचेतनप्रधानस्योपादानावगमः कथम् ॥ ४५॥

iti ced yuktatā nāsya racanānupapattitaḥ|acetanapradhānasyopādānāvagamaḥ katham || 45||

वैषम्यं च कथं सृष्टेः कर्माज्ञानाच्च देहिनाम् ।रजःसत्वसुयोगाच्च क्रियाज्ञानोभयं न हि ॥ ४६॥

vaiṣamyaṃ ca kathaṃ sṛṣṭeḥ karmājñānācca dehinām |rajaḥsatvasuyogācca kriyājñānobhayaṃ na hi || 46||

चेतन एव तद्योगात् क्रियाज्ञानद्वयं यतः ।अचिज्ज्ञानात् कथं ज्ञातं भवेच्चिदचिदात्मकम् ॥ ४७॥

cetana eva tadyogāt kriyājñānadvayaṃ yataḥ |acijjñānāt kathaṃ jñātaṃ bhaveccidacidātmakam || 47||

नाचेतनं जगत् किन्तु चेतनाचेतनत्मकम् ।अचेतनं प्रधानं स्याच्चेतनकारणं कथम् ॥ ४८॥

nācetanaṃ jagat kintu cetanācetanatmakam |acetanaṃ pradhānaṃ syāccetanakāraṇaṃ katham || 48||

कथं नु चेतनं ब्रह्माचेतनकारणं भवेत् ।मैवं चिताऽचिता यस्माद् विशिष्टं ब्रह्म सम्मतम् ॥ ४९॥

kathaṃ nu cetanaṃ brahmācetanakāraṇaṃ bhavet |maivaṃ citā'citā yasmād viśiṣṭaṃ brahma sammatam || 49||

उपादानं मतं ब्रह्म चिदचिद्द्वारकं यतः ।प्रकारांशे विकारस्तद् ब्रह्मणो निर्विकारता ॥ ५०॥

upādānaṃ mataṃ brahma cidaciddvārakaṃ yataḥ |prakārāṃśe vikārastad brahmaṇo nirvikāratā || 50||