देवीसहस्रनामस्तोत्रम् Shri Devi Shahasranamastotram

ऋषयः ऊचुःकैषा भगवती देवी शंकरार्धशरीरिणी ।शिवा सती हैमवती यथावद्ब्रूहि पृच्छताम् ॥ १॥

ṛṣayaḥ ūcuḥkaiṣā bhagavatī devī śaṃkarārdhaśarīriṇī |śivā satī haimavatī yathāvadbrūhi pṛcchatām || 1||

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां पुरुषोत्तमः ।प्रत्युवाच महायोगी ध्यात्वा स्वं परमं पदम् ॥ २॥

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā munīnāṃ puruṣottamaḥ |pratyuvāca mahāyogī dhyātvā svaṃ paramaṃ padam || 2||

श्रीकूर्म उवाचपुरा पितामहेनोक्तं मेरुपृष्ठे सुशोभनम् ।रहस्यमेतद् विज्ञानं गोपनीयं विशेषतः ॥ ३॥

śrīkūrma uvācapurā pitāmahenoktaṃ merupṛṣṭhe suśobhanam |rahasyametad vijñānaṃ gopanīyaṃ viśeṣataḥ || 3||

सांख्यानां परमं सांख्यं ब्रह्मविज्ञानमुत्तमम् ।संसारार्णवमग्नानां जन्तूनामेकमोचनम् ॥ ४॥

sāṃkhyānāṃ paramaṃ sāṃkhyaṃ brahmavijñānamuttamam |saṃsārārṇavamagnānāṃ jantūnāmekamocanam || 4||

या सा माहेश्वरी शक्तिर्ज्ञानरूपाऽतिलालसा ।व्योमसंज्ञा परा काष्ठा सेयं हैमवती मता ॥ ५॥

yā sā māheśvarī śaktirjñānarūpā'tilālasā |vyomasaṃjñā parā kāṣṭhā seyaṃ haimavatī matā || 5||

शिवा सर्वगताऽनन्ता गुणातीता सुनिष्कला ।एकानेकविभागस्था ज्ञानरूपाऽतिलालसा ॥ ६॥

śivā sarvagatā'nantā guṇātītā suniṣkalā |ekānekavibhāgasthā jñānarūpā'tilālasā || 6||

अनन्या निष्कले तत्त्वे संस्थिता तस्य तेजसा ।स्वाभाविकी च तन्मूला प्रभा भानोरिवामला ॥ ७॥

ananyā niṣkale tattve saṃsthitā tasya tejasā |svābhāvikī ca tanmūlā prabhā bhānorivāmalā || 7||

एका माहेश्वरी शक्तिरनेकोपाधियोगतः ।परावरेण रूपेण क्रीडते तस्य सन्निधौ ॥ ८॥

ekā māheśvarī śaktiranekopādhiyogataḥ |parāvareṇa rūpeṇa krīḍate tasya sannidhau || 8||

सेयं करोति सकलं तस्याः कार्यमिदं जगत् ।न कार्यं नापि करणमीश्वरस्येति सूरयः ॥ ९॥

seyaṃ karoti sakalaṃ tasyāḥ kāryamidaṃ jagat |na kāryaṃ nāpi karaṇamīśvarasyeti sūrayaḥ || 9||

चतस्रः शक्तयो देव्याः स्वरूपत्वेन संस्थिताः ।अधिष्ठानवशात्तस्याः शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ॥ १०॥

catasraḥ śaktayo devyāḥ svarūpatvena saṃsthitāḥ |adhiṣṭhānavaśāttasyāḥ śṛṇudhvaṃ munipuṅgavāḥ || 10||

शान्तिर्विद्या प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्चेति ताः स्मृताः ।चतुर्व्यूहस्ततो देवः प्रोच्यते परमेश्वरः ॥ ११॥

śāntirvidyā pratiṣṭhā ca nivṛttiśceti tāḥ smṛtāḥ |caturvyūhastato devaḥ procyate parameśvaraḥ || 11||

अनया परया देवः स्वात्मानन्दं समश्नुते ।चतुर्ष्वपि च वेदेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः ॥ १२॥

anayā parayā devaḥ svātmānandaṃ samaśnute |caturṣvapi ca vedeṣu caturmūrtirmaheśvaraḥ || 12||

अस्यास्त्वनादिसंसिद्धमैश्वर्यमतुलं महत् ।तत्सम्बन्धादनन्तायाः रुद्रेण परमात्मना ॥ १३॥

asyāstvanādisaṃsiddhamaiśvaryamatulaṃ mahat |tatsambandhādanantāyāḥ rudreṇa paramātmanā || 13||

सैषा सर्वेश्वरी देवी सर्वभूतप्रवर्तिका ।प्रोच्यते भगवान् कालो हरिः प्राणो महेश्वरः ॥ १४॥

saiṣā sarveśvarī devī sarvabhūtapravartikā |procyate bhagavān kālo hariḥ prāṇo maheśvaraḥ || 14||

तत्र सर्वमिदं प्रोतमोत चैवाखिलं जगत् ।स कालोऽग्निर्हरो रुद्रो गीयते वेदवादिभिः ॥ १५॥

tatra sarvamidaṃ protamota caivākhilaṃ jagat |sa kālo'gnirharo rudro gīyate vedavādibhiḥ || 15||

कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे ॥ १६॥

kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ |sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacid vaśe || 16||

प्रधानं पुरुषस्तत्त्वं महानात्मा त्वहंकृतिः ।कालेनान्यानि तत्त्वानि समाविष्टानि योगिना ॥ १७॥

pradhānaṃ puruṣastattvaṃ mahānātmā tvahaṃkṛtiḥ |kālenānyāni tattvāni samāviṣṭāni yoginā || 17||

तस्य सर्वजगत्सूतिः शक्तिर्मायेति विश्रुता ।तयेदं भ्रामयेदीशो मायावी पुरुषोत्तमः ॥ १८॥

tasya sarvajagatsūtiḥ śaktirmāyeti viśrutā |tayedaṃ bhrāmayedīśo māyāvī puruṣottamaḥ || 18||

सैषा मायात्मिका शक्तिः सर्वाकारा सनातनी ।वैश्वरूपं महेशस्य सर्वदा सम्प्रकाशयेत् ॥ १९॥

saiṣā māyātmikā śaktiḥ sarvākārā sanātanī |vaiśvarūpaṃ maheśasya sarvadā samprakāśayet || 19||

अन्याश्च शक्तयो मुख्यास्तस्य देवस्य निर्मिताः ।ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः प्राणशक्तिरिति त्रयम् ॥ २०॥

anyāśca śaktayo mukhyāstasya devasya nirmitāḥ |jñānaśaktiḥ kriyāśaktiḥ prāṇaśaktiriti trayam || 20||

सर्वासामेव शक्तीनां शक्तिमन्तो विनिर्मिताः ।माययैवाथ विप्रेन्द्राः सा चानादिरनन्तयाः ॥ २१॥

sarvāsāmeva śaktīnāṃ śaktimanto vinirmitāḥ |māyayaivātha viprendrāḥ sā cānādiranantayāḥ || 21||

सर्वशक्त्यात्मिका माया दुर्निवारा दुरत्यया ।मायावी सर्वशक्तीशः कालः कालकारः प्रभुः ॥ २२॥

sarvaśaktyātmikā māyā durnivārā duratyayā |māyāvī sarvaśaktīśaḥ kālaḥ kālakāraḥ prabhuḥ || 22||

करोति कालः सकलं संहरेत् काल एव हि ।कालः स्थापयते विश्वं कालाधीनमिदं जगत् ॥ २३॥

karoti kālaḥ sakalaṃ saṃharet kāla eva hi |kālaḥ sthāpayate viśvaṃ kālādhīnamidaṃ jagat || 23||

लब्ध्वा देवाधिदेवस्य सन्निधिं परमेष्ठिनः ।अनन्तस्याखिलेशस्य शंभोः कालात्मनः प्रभोः ॥ २४॥

labdhvā devādhidevasya sannidhiṃ parameṣṭhinaḥ |anantasyākhileśasya śaṃbhoḥ kālātmanaḥ prabhoḥ || 24||

प्रधानं पुरुषो माया माया चैवं प्रपद्यते ।एका सर्वगतानन्ता केवला निष्कला शिवा ॥ २५॥

pradhānaṃ puruṣo māyā māyā caivaṃ prapadyate |ekā sarvagatānantā kevalā niṣkalā śivā || 25||

एका शक्तिः शिवैकोऽपि शक्तिमानुच्यते शिवः ।शक्तयः शक्तिमन्तोऽन्ये सर्वशक्तिसमुद्भवाः ॥ २६॥

ekā śaktiḥ śivaiko'pi śaktimānucyate śivaḥ |śaktayaḥ śaktimanto'nye sarvaśaktisamudbhavāḥ || 26||

शक्तिशक्तिमतोर्भेदं वदन्ति परमार्थतः ।अभेदं चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्त्वचिन्तकाः ॥ २७॥

śaktiśaktimatorbhedaṃ vadanti paramārthataḥ |abhedaṃ cānupaśyanti yoginastattvacintakāḥ || 27||

शक्तयो गिरिजा देवी शक्तिमन्तोऽथ शंकरः ।विशेषः कथ्यते चायं पुराणे ब्रह्मवादिभिः ॥ २८॥

śaktayo girijā devī śaktimanto'tha śaṃkaraḥ |viśeṣaḥ kathyate cāyaṃ purāṇe brahmavādibhiḥ || 28||

भोग्या विश्वेश्वरी देवी महेश्वरपतिव्रता ।प्रोच्यते भगवान् भोक्ता कपर्दी नीललोहितः ॥ २९॥

bhogyā viśveśvarī devī maheśvarapativratā |procyate bhagavān bhoktā kapardī nīlalohitaḥ || 29||

मन्ता विश्वेश्वरो देवः शंकरो मन्मथान्तकः ।प्रोच्यते मतिरीशानी मन्तव्या च विचारतः ॥ ३०॥

mantā viśveśvaro devaḥ śaṃkaro manmathāntakaḥ |procyate matirīśānī mantavyā ca vicārataḥ || 30||

इत्येतदखिलं विप्राः शक्तिशक्तिमदुद्भवम् ।प्रोच्यते सर्ववेदेषु मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ३१॥

ityetadakhilaṃ viprāḥ śaktiśaktimadudbhavam |procyate sarvavedeṣu munibhistattvadarśibhiḥ || 31||

एतत्प्रदर्शितं दिव्यं देव्या माहात्म्यमुत्तमम् ।सर्ववेदान्तवेदेषु निश्चितं ब्रह्मवादिभिः ॥ ३२॥

etatpradarśitaṃ divyaṃ devyā māhātmyamuttamam |sarvavedāntavedeṣu niścitaṃ brahmavādibhiḥ || 32||

एकं सर्वगतं सूक्ष्मं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ।योगिनस्तत्प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम् ॥ ३३॥

ekaṃ sarvagataṃ sūkṣmaṃ kūṭasthamacalaṃ dhruvam |yoginastatprapaśyanti mahādevyāḥ paraṃ padam || 33||

आनन्दमक्षरं ब्रह्म केवलं निष्कलं परम् ।योगिनस्तत्प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम् ॥ ३४॥

ānandamakṣaraṃ brahma kevalaṃ niṣkalaṃ param |yoginastatprapaśyanti mahādevyāḥ paraṃ padam || 34||

परात्परतरं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम् ।अनन्तप्रकृतौ लीनं देव्यास्तत्परमं पदम् ॥ ३५॥

parātparataraṃ tattvaṃ śāśvataṃ śivamacyutam |anantaprakṛtau līnaṃ devyāstatparamaṃ padam || 35||

शुभं निरञ्जनं शुद्धं निर्गुणं द्वैतवर्जितम् ।आत्मोपलब्धिविषयं देव्यास्ततपरमं पदम् ॥ ३६॥

śubhaṃ nirañjanaṃ śuddhaṃ nirguṇaṃ dvaitavarjitam |ātmopalabdhiviṣayaṃ devyāstataparamaṃ padam || 36||

सैषा धात्री विधात्री च परमानन्दमिच्छताम् ।संसारतापानखिलान्निहन्तीश्वरसंश्रया ॥ ३७॥

saiṣā dhātrī vidhātrī ca paramānandamicchatām |saṃsāratāpānakhilānnihantīśvarasaṃśrayā || 37||

तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छन् पार्वतीं परमेश्वरीम् ।आश्रयेत्सर्वभूतानामात्मभूतां शिवात्मिकाम् ॥ ३८॥

tasmādvimuktimanvicchan pārvatīṃ parameśvarīm |āśrayetsarvabhūtānāmātmabhūtāṃ śivātmikām || 38||

लब्ध्वा च पुत्रीं शर्वाणीं तपस्तप्त्वा सुदुश्चरन् ।सभार्यः शरणं यातः पार्वतीं परमेश्वरीम् ॥ ३९॥

labdhvā ca putrīṃ śarvāṇīṃ tapastaptvā suduścaran |sabhāryaḥ śaraṇaṃ yātaḥ pārvatīṃ parameśvarīm || 39||

तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम् ।मेना हिमवतः पत्नी प्राहेदं पर्वतेश्वरम् ॥ ४०॥

tāṃ dṛṣṭvā jāyamānāṃ ca svecchayaiva varānanām |menā himavataḥ patnī prāhedaṃ parvateśvaram || 40||

मेनोवाचपश्य बालामिमां राजन् राजीवसदृशाननाम् ।हिताय सर्वभूतानां जाता च तपसाऽऽवयोः ॥ ४१॥

menovācapaśya bālāmimāṃ rājan rājīvasadṛśānanām |hitāya sarvabhūtānāṃ jātā ca tapasā''vayoḥ || 41||

सोऽपि दृष्ट्वा ततः देवीं तरुणादित्यसन्निभाम् ।कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम् ॥ ४२॥

so'pi dṛṣṭvā tataḥ devīṃ taruṇādityasannibhām |kapardinīṃ caturvaktrāṃ trinetrāmatilālasām || 42||

अष्टहस्तां विशालाक्षीं चन्द्रावयवभूषणाम् ।निर्गुणां सगुणां साक्षात्सदसद्व्यक्तिवर्जिताम् ॥ ४३॥

aṣṭahastāṃ viśālākṣīṃ candrāvayavabhūṣaṇām |nirguṇāṃ saguṇāṃ sākṣātsadasadvyaktivarjitām || 43||

प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा चातिविह्वलः ।भीतः कृताञ्जलिस्तस्याः प्रोवाच परमेश्वरीम् ॥ ४४॥

praṇamya śirasā bhūmau tejasā cātivihvalaḥ |bhītaḥ kṛtāñjalistasyāḥ provāca parameśvarīm || 44||

हिमवानुवाचका त्वं देवि विशालाक्षि शशाङ्कावयवाङ्किते ।न जाने त्वामहं वत्से यथावद्ब्रूहि पृच्छते ॥ ४५॥

himavānuvācakā tvaṃ devi viśālākṣi śaśāṅkāvayavāṅkite |na jāne tvāmahaṃ vatse yathāvadbrūhi pṛcchate || 45||

गिरीन्द्रवचनं श्रुत्वा ततः सा परमेश्वरी ।व्याजहार महाशैलं योगिनामभयप्रदा ॥ ४६॥

girīndravacanaṃ śrutvā tataḥ sā parameśvarī |vyājahāra mahāśailaṃ yogināmabhayapradā || 46||

देव्युवाचमां विद्धि परमां शक्तिं परमेश्वरसमाश्रयाम् ।अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यन्ति मुमुक्षवः ॥ ४७॥

devyuvācamāṃ viddhi paramāṃ śaktiṃ parameśvarasamāśrayām |ananyāmavyayāmekāṃ yāṃ paśyanti mumukṣavaḥ || 47||

अहं वै सर्वभावानात्मा सर्वान्तरा शिवा ।शाश्वतैश्वर्यविज्ञानमूर्तिः सर्वप्रवर्तिका ॥ ४८॥

ahaṃ vai sarvabhāvānātmā sarvāntarā śivā |śāśvataiśvaryavijñānamūrtiḥ sarvapravartikā || 48||

अनन्ताऽनन्तमहिमा संसारार्णवतारिणी ।दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम् ॥ ४९॥

anantā'nantamahimā saṃsārārṇavatāriṇī |divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me rūpamaiśvaram || 49||

एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम् ।स्वं रूपं दर्शयामास दिव्यं तत् पारमेश्वरम् ॥ ५०॥

etāvaduktvā vijñānaṃ dattvā himavate svayam |svaṃ rūpaṃ darśayāmāsa divyaṃ tat pārameśvaram || 50||