नवरत्नमालिकामञ्जूषा अथवा नाथनवरत्नमालिका Natha Navaratnamalika Manjusha

श्रीगणेशाय नमःश्रीमहेशनाथकृता श्रीनाथनवरत्नमालिकाश्रीभासुरानन्दनाथविरचितयामञ्जूषाख्यया व्याख्यया संवलिताश्रीनाथादित्रितयं नत्वा गम्भीररायसूरिसुतः ।नाथनवरत्नमालागूढार्थव्यावृतिं तनुते॥इह खलु निखिलोपासनाः गुरुप्रसादलभ्याः, गुरुमूलाः क्रियाः सर्वाःइति वचनात् ।तत्प्रसादश्च तत्स्वरूपोपास्तिमन्तरा दुर्लभः । तद्रूपं तु त्रिविधम्स्थूलं, सूक्ष्मं, परं चेति । तेषु आद्यं, सहस्रदलपङ्कजेसकलशीतरश्मिप्रभम् इत्यादिना करणचरणाद्यवयववैशिष्ट्येणोक्तंप्रसिद्धम् । द्वितीयं तु गुरुपादुकामन्त्ररूपम् । तृतीयं वासनात्मकम् ।तच्चरहस्यत्वात् सङ्केतभाषयोपासकानुजिधृक्षया विवृणोतिहंसः सोऽहं मन्त्रमयैः श्वासनिकायैर्या गायत्री जन्तुषु सर्वेषु पिनद्धा ।सन्नाविरभूद्वासनया यस्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ १॥

śrīgaṇeśāya namaḥśrīmaheśanāthakṛtā śrīnāthanavaratnamālikāśrībhāsurānandanāthaviracitayāmañjūṣākhyayā vyākhyayā saṃvalitāśrīnāthāditritayaṃ natvā gambhīrarāyasūrisutaḥ |nāthanavaratnamālāgūḍhārthavyāvṛtiṃ tanute||iha khalu nikhilopāsanāḥ guruprasādalabhyāḥ, gurumūlāḥ kriyāḥ sarvāḥiti vacanāt |tatprasādaśca tatsvarūpopāstimantarā durlabhaḥ | tadrūpaṃ tu trividhamsthūlaṃ, sūkṣmaṃ, paraṃ ceti | teṣu ādyaṃ, sahasradalapaṅkajesakalaśītaraśmiprabham ityādinā karaṇacaraṇādyavayavavaiśiṣṭyeṇoktaṃprasiddham | dvitīyaṃ tu gurupādukāmantrarūpam | tṛtīyaṃ vāsanātmakam |taccarahasyatvāt saṅketabhāṣayopāsakānujidhṛkṣayā vivṛṇotihaṃsaḥ so'haṃ mantramayaiḥ śvāsanikāyairyā gāyatrī jantuṣu sarveṣu pinaddhā |sannāvirabhūdvāsanayā yastaṃ sanmārgaṃ mattamayūraṃ gurumīḍe || 1||

हंस इति । प्राथमिकसृष्टौ यद्बिन्दुत्रयं प्रादुरभूत् । तत्र बिन्दुःपुमान्; विसर्गः प्रकृतिः; ताभ्यां क्रमेण स्वस्य विशिष्टौहकारसकारावुत्पन्नौ । सोऽहं हंसः, स त्वजपानामको मन्त्रः ।तस्यैव वैपरीत्यकथनेन सोऽहमितिपरमात्ममन्त्नः; परमात्मनियोगे तु, पराप्रासादमन्त्रः इत्यादिशारदायां चरमपटलेऽन्यत्रचोक्तम् । तदिदं परस्परभिन्नमन्त्रपञ्चकमुच्छ्वासनिश्वासरूपम् ।उच्छ्वासे चैव निःश्वासे हंस इत्यक्षरद्वयम् । इति वचनात् ।स च मन्त्रः सर्वैः प्राणिभिः अहोरात्रसंमिते कालेषट्शताधिकैकविंशतिसहस्र(२१६००)मावर्त्यते । सोऽयमनायासेन जपः ।तथात्वेन ज्ञानमात्रेण मोक्षप्रदत्वात्सर्वमन्त्रोत्तमः । तदुक्तम्हंसः पदं परेशानि प्रत्यहं जपते नरः ।मोहान्धो यो न जानाति मोक्षस्तस्य न विद्यते॥श्रीगुरोः कृपया देवि ज्ञायते जप्यते ततः ।तस्माच्छ्वासैश्च निःश्वासैस्तदा बन्धक्षयो भवेत्॥अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिनी ।तस्या विज्ञानमात्रेण नरः पापैः प्रमुच्यते॥अनया सदृशी विद्या चानया सदृशो जपः ।अनया सदृशं पुण्यं न भूतं न भविष्यति ॥इति च तदुपासनेतिकर्तव्यता शारदायां चतुर्दशे पटले, अन्यत्रच विस्तृतेति नेहोच्यते । गुरुदेवतामन्त्राणामैक्यं च, ते सर्वे श्वासाःनाथरूपा एव ।अक्षरार्थस्तु हंस इत्यजपामन्त्रादिरूपश्वाससमूहाभिन्ना यागायत्री सर्वप्राणिष्वाच्छन्ना वर्तते, तदभिन्नः सन् वासनात्मकरूपेणयः प्रादुर्भूतः, तं गुरुं नौमीति । स एव च गुरुः, सतां मार्गः,मुक्तिपुरगमनोपायः ; गुरुरुपायः इति शिवसूत्रात् । आनन्दमन्त्रोहि मयूरः स्वपिञ्च्छावयवान् प्रसार्य नृत्यकाले यथा विचित्ररूपोदृश्यते, तेन तथा कालान्तरे, अतः तस्य तद्रूपमाच्छन्नम् । एवंगुरोरपि वक्ष्यमाणं विचित्ररूपमाच्छन्नमस्तीति गौण्या मत्तमयूरपदेनगुरुः स्तूयते ।अस्मिन् स्तोत्रे दशापि श्लोकाः मत्तमयूराभिधवृत्तरूपाः । तल्लक्षणंचोक्तं पिङ्गलमुनिनामत्तमयूरं म्तौ य्सौ ग्समुद्ग(४) नवकौ इति ।मतयसगणाः गुरुश्च, प्रतिपदं चतुर्भिर्नवभिश्चयतिरिति तदर्थः । प्रकृतेऽप्युक्तैरेव पदैः सूच्यार्थकथनादिहमुद्रालङ्कारः । तल्लक्षणं चोक्तं चन्द्रालोकेसूच्यार्थसूचकं मुद्रा प्रकृतार्थपदै: पदैः ।नितम्बगुर्वी तरुणी दृग्युग्मविपुलालसा ॥इति । सङ्केतरीत्या अनुक्तश्वाससङ्ख्याया अपि पदद्वयेन सूचनात् सएवालङ्कारः । तत्प्रकारस्तुकटपयवर्गभवैरिह पिण्डान्त्यैरक्षरैरङ्का ।नञ्शून्यं विज्ञेयं तथा स्वरे केवले कथिते ॥इति श्लोकरीत्या मकारः पञ्चसङ्ख्याङ्के ; तकारः षष्ठाङ्के ;पुनर्मकारः पञ्चाङ्के, यकाररेफगकाराः एकद्वित्र्यङ्केषुसङ्केतिताः । तथा, अङ्कानां वामतो गतिःइत्युक्तरीत्या लेखने कृते सति, म ५, त्त ६, म ५, यू १, रे २,पदेन एकविंशतिसहस्राणि पञ्चशतानि पञ्चषष्टिश्चकथितानि भवन्ति । सन्; विद्यमानो मार्गः (३५)यस्मिन्निति व्युत्पत्या मार्गशब्दोक्तपञ्चत्रिंशत्सङ्ख्यया अस्या मेलनेनषट्शताधिकैकविंशतिसहस्रसङ्ख्यानिष्पत्ति(२१६००)रिति । एवमग्रेऽपिसङ्केतोऽवगन्तव्यः ॥ १॥

haṃsa iti | prāthamikasṛṣṭau yadbindutrayaṃ prādurabhūt | tatra binduḥpumān; visargaḥ prakṛtiḥ; tābhyāṃ krameṇa svasya viśiṣṭauhakārasakārāvutpannau | so'haṃ haṃsaḥ, sa tvajapānāmako mantraḥ |tasyaiva vaiparītyakathanena so'hamitiparamātmamantnaḥ; paramātmaniyoge tu, parāprāsādamantraḥ ityādiśāradāyāṃ caramapaṭale'nyatracoktam | tadidaṃ parasparabhinnamantrapañcakamucchvāsaniśvāsarūpam |ucchvāse caiva niḥśvāse haṃsa ityakṣaradvayam | iti vacanāt |sa ca mantraḥ sarvaiḥ prāṇibhiḥ ahorātrasaṃmite kāleṣaṭśatādhikaikaviṃśatisahasra(21600)māvartyate | so'yamanāyāsena japaḥ |tathātvena jñānamātreṇa mokṣapradatvātsarvamantrottamaḥ | taduktamhaṃsaḥ padaṃ pareśāni pratyahaṃ japate naraḥ |mohāndho yo na jānāti mokṣastasya na vidyate||śrīguroḥ kṛpayā devi jñāyate japyate tataḥ |tasmācchvāsaiśca niḥśvāsaistadā bandhakṣayo bhavet||ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadāyinī |tasyā vijñānamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate||anayā sadṛśī vidyā cānayā sadṛśo japaḥ |anayā sadṛśaṃ puṇyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ||iti ca tadupāsanetikartavyatā śāradāyāṃ caturdaśe paṭale, anyatraca vistṛteti nehocyate | gurudevatāmantrāṇāmaikyaṃ ca, te sarve śvāsāḥnātharūpā eva |akṣarārthastu haṃsa ityajapāmantrādirūpaśvāsasamūhābhinnā yāgāyatrī sarvaprāṇiṣvācchannā vartate, tadabhinnaḥ san vāsanātmakarūpeṇayaḥ prādurbhūtaḥ, taṃ guruṃ naumīti | sa eva ca guruḥ, satāṃ mārgaḥ,muktipuragamanopāyaḥ ; gururupāyaḥ iti śivasūtrāt | ānandamantrohi mayūraḥ svapiñcchāvayavān prasārya nṛtyakāle yathā vicitrarūpodṛśyate, tena tathā kālāntare, ataḥ tasya tadrūpamācchannam | evaṃgurorapi vakṣyamāṇaṃ vicitrarūpamācchannamastīti gauṇyā mattamayūrapadenaguruḥ stūyate |asmin stotre daśāpi ślokāḥ mattamayūrābhidhavṛttarūpāḥ | tallakṣaṇaṃcoktaṃ piṅgalamunināmattamayūraṃ mtau ysau gsamudga(4) navakau iti |matayasagaṇāḥ guruśca, pratipadaṃ caturbhirnavabhiścayatiriti tadarthaḥ | prakṛte'pyuktaireva padaiḥ sūcyārthakathanādihamudrālaṅkāraḥ | tallakṣaṇaṃ coktaṃ candrālokesūcyārthasūcakaṃ mudrā prakṛtārthapadai: padaiḥ |nitambagurvī taruṇī dṛgyugmavipulālasā ||iti | saṅketarītyā anuktaśvāsasaṅkhyāyā api padadvayena sūcanāt saevālaṅkāraḥ | tatprakārastukaṭapayavargabhavairiha piṇḍāntyairakṣarairaṅkā |nañśūnyaṃ vijñeyaṃ tathā svare kevale kathite ||iti ślokarītyā makāraḥ pañcasaṅkhyāṅke ; takāraḥ ṣaṣṭhāṅke ;punarmakāraḥ pañcāṅke, yakārarephagakārāḥ ekadvitryaṅkeṣusaṅketitāḥ | tathā, aṅkānāṃ vāmato gatiḥityuktarītyā lekhane kṛte sati, ma 5, tta 6, ma 5, yū 1, re 2,padena ekaviṃśatisahasrāṇi pañcaśatāni pañcaṣaṣṭiścakathitāni bhavanti | san; vidyamāno mārgaḥ (35)yasminniti vyutpatyā mārgaśabdoktapañcatriṃśatsaṅkhyayā asyā melanenaṣaṭśatādhikaikaviṃśatisahasrasaṅkhyāniṣpatti(21600)riti | evamagre'pisaṅketo'vagantavyaḥ || 1||

तन्त्रराजे हि सप्तविंशे पटले श्वासानां वासनाद्वयमुक्तम्सङ्ख्याभिर्वासनाव्याप्तिं श्वासानां शृणु सुन्दरि ।यया विदितया मन्त्री सदा दर्शनवान्भवेत् ॥इत्यादिना । तयो: प्रथमां वासनामुद्यदित्यादिभिः चतुर्भिः श्लोकैः प्रदर्शयतिउद्यद्भास्वन्मण्डलकालाद्दिननित्याविद्यारूपः प्राप षडथीनरभावम् ।यस्तीर्थात्मा मण्डलपूर्णाक्षरवर्ष्मातं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ २॥

tantrarāje hi saptaviṃśe paṭale śvāsānāṃ vāsanādvayamuktamsaṅkhyābhirvāsanāvyāptiṃ śvāsānāṃ śṛṇu sundari |yayā viditayā mantrī sadā darśanavānbhavet ||ityādinā | tayo: prathamāṃ vāsanāmudyadityādibhiḥ caturbhiḥ ślokaiḥ pradarśayatiudyadbhāsvanmaṇḍalakālāddinanityāvidyārūpaḥ prāpa ṣaḍathīnarabhāvam |yastīrthātmā maṇḍalapūrṇākṣaravarṣmātaṃ sanmārgaṃ mattamayūraṃ gurumīḍe || 2||

उद्यदिति । सूर्यमण्डलोदयकालमारभ्य प्रथमतः श्वासाएकैकदिनविद्यारूपाः । अ आ इ ई इत्यारभ्य क्ष: क्षायै इत्यन्ता मन्त्राःषट्त्रिंशदधिकसप्तदशोत्तरविंशतिसहस्रसङ्ख्याका (५७६क्ष्३६=२०७३६) ।षट्त्रिंशद्वर्णा अपि षोडशस्वरसंयोगेनोक्ताः ३६क्ष्१६=(५७६) प्रतिदिनमेवंषट्त्रिशद्दिनपर्यन्तं जप्तास्तावन्त एव भवन्ति । यतस्तन्त्रे प्रसिद्धःएता एव स्वीदैवत्यतया विद्या इत्युच्यन्ते । स्त्रीदैवत्या स्मृता विद्यापुंदैवत्यास्तु मन्त्रकाः न इति कोशात् । गुरुनाथस्तु तावद्रूपः ।ते च विद्याया अर्था योगिनी हृदयव्याख्यायामस्माभिः प्रपञ्चिताः ।षडथीनरपदेन दिननित्याविद्यानां सङ्ख्योक्ताः (२०७३६) । एवमुत्तरत्रसर्वत्रापि सङ्ख्यासङ्केताक्षरपदानां श्रीगुरोः श्लेषेण द्व्यर्थता अवसेया ।तत्परतः षट्सप्तत्युत्तरपञ्चशतं (५७६) श्वासाः पूर्णमण्डलाक्षररूपाः ।अकार एकः, ककारादिक्षकारान्ताः पञ्चत्रिंशद्व्यञ्जनानि चेत्येवंषट्त्रिंशदक्षराणां प्रत्येकमकारादिषोडशस्वरसंयोगे सत्युक्तसङ्ख्यानि(५७६) अक्षराणि भवन्ति । तानि पूर्णमण्डलपदेन दिनार्णवपदेन च तन्त्रेव्यवहियन्ते । तदभिन्नं वर्ष्मा, शरीरं यस्य सः, तीर्थात्मा (५७६) गुरुरूपा एव,तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ इत्यमरः ॥ २॥

udyaditi | sūryamaṇḍalodayakālamārabhya prathamataḥ śvāsāekaikadinavidyārūpāḥ | a ā i ī ityārabhya kṣa: kṣāyai ityantā mantrāḥṣaṭtriṃśadadhikasaptadaśottaraviṃśatisahasrasaṅkhyākā (576kṣ36=20736) |ṣaṭtriṃśadvarṇā api ṣoḍaśasvarasaṃyogenoktāḥ 36kṣ16=(576) pratidinamevaṃṣaṭtriśaddinaparyantaṃ japtāstāvanta eva bhavanti | yatastantre prasiddhaḥetā eva svīdaivatyatayā vidyā ityucyante | strīdaivatyā smṛtā vidyāpuṃdaivatyāstu mantrakāḥ na iti kośāt | gurunāthastu tāvadrūpaḥ |te ca vidyāyā arthā yoginī hṛdayavyākhyāyāmasmābhiḥ prapañcitāḥ |ṣaḍathīnarapadena dinanityāvidyānāṃ saṅkhyoktāḥ (20736) | evamuttaratrasarvatrāpi saṅkhyāsaṅketākṣarapadānāṃ śrīguroḥ śleṣeṇa dvyarthatā avaseyā |tatparataḥ ṣaṭsaptatyuttarapañcaśataṃ (576) śvāsāḥ pūrṇamaṇḍalākṣararūpāḥ |akāra ekaḥ, kakārādikṣakārāntāḥ pañcatriṃśadvyañjanāni cetyevaṃṣaṭtriṃśadakṣarāṇāṃ pratyekamakārādiṣoḍaśasvarasaṃyoge satyuktasaṅkhyāni(576) akṣarāṇi bhavanti | tāni pūrṇamaṇḍalapadena dinārṇavapadena ca tantrevyavahiyante | tadabhinnaṃ varṣmā, śarīraṃ yasya saḥ, tīrthātmā (576) gururūpā eva,tīrthamṛṣijuṣṭajale gurau ityamaraḥ || 2||

तीर्थात्मापदं चोक्तसङ्ख्यां (५७६) व्यनक्तितत्पश्चात्यप्राणसमूहनवनाथायः षट्त्रिंशत्तत्त्वमयः षोडश नित्याः ।एवं रीत्या वासितसंध्यात्रयमूर्तिस्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ३॥

tīrthātmāpadaṃ coktasaṅkhyāṃ (576) vyanaktitatpaścātyaprāṇasamūhanavanāthāyaḥ ṣaṭtriṃśattattvamayaḥ ṣoḍaśa nityāḥ |evaṃ rītyā vāsitasaṃdhyātrayamūrtistaṃ sanmārgaṃ mattamayūraṃ gurumīḍe || 3||

तदिति । पूर्णमण्डलात् परे नव (९) श्वासाः प्रकाशादिसुभगान्तानाथनवकरूपाः । ततः परे शिवादिक्षित्यन्ततत्त्वरूपाः षट्त्रिंशत् (३६) ।तदुत्तरं त्रिपुरसुन्दरीकामेश्वर्यादिचित्रान्तरूपास्तु नित्याः षोडश (१६) ।एत एव क्रमेण संध्यात्रये उपास्यन्ते । तेन तद्वासनारूपा गुरुरेवेत्यर्थः ॥ ३॥

taditi | pūrṇamaṇḍalāt pare nava (9) śvāsāḥ prakāśādisubhagāntānāthanavakarūpāḥ | tataḥ pare śivādikṣityantatattvarūpāḥ ṣaṭtriṃśat (36) |taduttaraṃ tripurasundarīkāmeśvaryādicitrāntarūpāstu nityāḥ ṣoḍaśa (16) |eta eva krameṇa saṃdhyātraye upāsyante | tena tadvāsanārūpā gururevetyarthaḥ || 3||

श्वासैः षष्टया षष्टिघटीदैवतरूपो (६०)मेषप्रष्टद्वादशशशि (१२) प्रतिमानः ।अर्काद्यात्मा यो नवसङ्ख्याग्रहमूर्तिस्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ४॥

śvāsaiḥ ṣaṣṭayā ṣaṣṭighaṭīdaivatarūpo (60)meṣapraṣṭadvādaśaśaśi (12) pratimānaḥ |arkādyātmā yo navasaṅkhyāgrahamūrtistaṃ sanmārgaṃ mattamayūraṃ gurumīḍe || 4||

श्वासैरिति । तदनन्तरं विसर्गरहितानां पञ्चाशन्मातृकाणांदशाक्षरैरेकैको वर्ग इत्येवं पञ्च वर्गाः; अ (६०), ए (६०), च(६०), त (६०), य (६०) मानः । तेषु प्रथमवर्गस्य आदावन्ते च जपेसति, षष्टिर्वर्णा अहोरात्रघटिका रूपा भवन्तीति तन्त्रे स्पष्टम् ।नित्यश्वासानन्तरं षष्टिः श्वासाः तद्देवतात्मानः (६०); ततो द्वादशमेषादिराशिरूपाः । प्रष्टशब्दोऽग्रेसरवाची सन् प्रभृतिपरः,प्रष्टोऽग्रगामिनि इति निपातनात् । (१२) तदुत्तरं नव श्वासाः (९)अर्कादिनवग्रहरूपाः; तत्स्वरूपो गुरुरित्यर्थः ॥४॥

śvāsairiti | tadanantaraṃ visargarahitānāṃ pañcāśanmātṛkāṇāṃdaśākṣarairekaiko varga ityevaṃ pañca vargāḥ; a (60), e (60), ca(60), ta (60), ya (60) mānaḥ | teṣu prathamavargasya ādāvante ca japesati, ṣaṣṭirvarṇā ahorātraghaṭikā rūpā bhavantīti tantre spaṣṭam |nityaśvāsānantaraṃ ṣaṣṭiḥ śvāsāḥ taddevatātmānaḥ (60); tato dvādaśameṣādirāśirūpāḥ | praṣṭaśabdo'gresaravācī san prabhṛtiparaḥ,praṣṭo'gragāmini iti nipātanāt | (12) taduttaraṃ nava śvāsāḥ (9)arkādinavagraharūpāḥ; tatsvarūpo gururityarthaḥ ||4||

पञ्चात्मा भूतनिकायो गतमायो यःपञ्चाशद्वर्ण (५०) वपुश्चक्रगताभिः ।शक्त्यालीभिः सङ्गतिमानेकनवत्यातं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ५॥

pañcātmā bhūtanikāyo gatamāyo yaḥpañcāśadvarṇa (50) vapuścakragatābhiḥ |śaktyālībhiḥ saṅgatimānekanavatyātaṃ sanmārgaṃ mattamayūraṃ gurumīḍe || 5||

पञ्चात्मेति । ग्रहात्मकश्वासानन्तरं पञ्च श्वासाःआकाशादिपञ्चभूतरूपाः (५) । तदुत्तरं पञ्चशच्छ्वासाः मातृकारूपाः(५०) तासामेकपञ्चाशतो (५१) मध्येऽपि सर्गस्वरत्यागात्तच्छेषेणाहगतमाय इति । मायाशब्दोऽपि सर्गस्वरवाचकः, तद्रहित इत्यर्थः ।तदनन्तरमेकनवतिश्वासाः चक्रश्चिदावरणशक्तिसमूहपराः ।तासामेकनवतित्वं (९१) मूल एव नवमश्लोके विशदीकरिष्यते । ततश्चपूर्वोक्तदिननित्याविद्या (२०७३६) पूर्णमण्डला (५७६) नवनाथ (९) तत्त्व(३६) नित्या (१६) घटिका (६०) राशि (१२) नवग्रह (९) भूत (५) मातृका (५०)वर्णशक्ति (९१) सङ्ख्यानामेकीकरणे श्वाससङ्ख्यापूर्तिः (२१६००) संपद्यते ।तदुक्तं तन्त्रराजेनित्यातत्त्वाप्तिविद्यानां सङ्ख्याः स्युः पूर्वमेकशः ।ततो दिनार्णाः संध्याश्च ततश्च घटिकार्णकाः॥राशयो द्वादश ततो ग्रहभूतानि पञ्च वै ।मातृकाश्चापि पञ्चाशच्छ्रीचक्रस्थाश्च शक्तयः॥सैका नवतयः प्रोक्ता देवी सर्वात्मना स्थिता ।इति । नित्याः षोडश (१६) स्वराः, तत्त्वाक्षराणि (३६) पूर्वोक्तानि,तेषामाप्तिः परस्परसंयोगविशेषरूपः प्रस्तरः तत्संवर्धितानांदिननित्याविद्यानामित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५॥

pañcātmeti | grahātmakaśvāsānantaraṃ pañca śvāsāḥākāśādipañcabhūtarūpāḥ (5) | taduttaraṃ pañcaśacchvāsāḥ mātṛkārūpāḥ(50) tāsāmekapañcāśato (51) madhye'pi sargasvaratyāgāttaccheṣeṇāhagatamāya iti | māyāśabdo'pi sargasvaravācakaḥ, tadrahita ityarthaḥ |tadanantaramekanavatiśvāsāḥ cakraścidāvaraṇaśaktisamūhaparāḥ |tāsāmekanavatitvaṃ (91) mūla eva navamaśloke viśadīkariṣyate | tataścapūrvoktadinanityāvidyā (20736) pūrṇamaṇḍalā (576) navanātha (9) tattva(36) nityā (16) ghaṭikā (60) rāśi (12) navagraha (9) bhūta (5) mātṛkā (50)varṇaśakti (91) saṅkhyānāmekīkaraṇe śvāsasaṅkhyāpūrtiḥ (21600) saṃpadyate |taduktaṃ tantrarājenityātattvāptividyānāṃ saṅkhyāḥ syuḥ pūrvamekaśaḥ |tato dinārṇāḥ saṃdhyāśca tataśca ghaṭikārṇakāḥ||rāśayo dvādaśa tato grahabhūtāni pañca vai |mātṛkāścāpi pañcāśacchrīcakrasthāśca śaktayaḥ||saikā navatayaḥ proktā devī sarvātmanā sthitā |iti | nityāḥ ṣoḍaśa (16) svarāḥ, tattvākṣarāṇi (36) pūrvoktāni,teṣāmāptiḥ parasparasaṃyogaviśeṣarūpaḥ prastaraḥ tatsaṃvardhitānāṃdinanityāvidyānāmityarthaḥ | śiṣṭaṃ spaṣṭam || 5||

एतावता प्रबन्धेन श्वासानामवयवशो विभागेन वासना उपदिश्येदानींसंपूर्णस्यैव श्वाससमूहस्यैकैका वासना उपदिशतियद्वा पञ्चाशल्लिपिपीडैकरदानामावृत्त्यासीद्यः फलवान् देशिकवर्यः ।ज्ञानोत्तुङ्गो (३६००) डरलकसहषट्कवृतैस्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ६॥

etāvatā prabandhena śvāsānāmavayavaśo vibhāgena vāsanā upadiśyedānīṃsaṃpūrṇasyaiva śvāsasamūhasyaikaikā vāsanā upadiśatiyadvā pañcāśallipipīḍaikaradānāmāvṛttyāsīdyaḥ phalavān deśikavaryaḥ |jñānottuṅgo (3600) ḍaralakasahaṣaṭkavṛtaistaṃ sanmārgaṃ mattamayūraṃ gurumīḍe || 6||

यद्वेति । उक्तानां वक्ष्यमाणानां च वासनानामन्यतमानुसंधानेविकल्पद्योतनार्थो वाकारः । इमाश्च वासना मूलेऽनुक्ता अपिपूज्यपादमुखावगन्तव्या इति तु मनोरमाकारः ।अथ षोडश नित्यानां कालेन प्राणतोच्यते ।मातृकाभूतनाथाद्यैः श्रीचक्रेण च शक्तिभिः ॥इति पटलारम्भप्रतिज्ञाश्लोके सूचिता इति तु निधिकारः । कालेन प्राणतःश्वासात्भककालभेदः । अत्राद्यपदेन ग्रहतत्त्वनित्याघटिकाराशयोगृह्यन्ते । श्रीचक्रशब्देन तदन्तर्गतत्रैलोक्यमोहनादिनवचक्राणि ।शक्तिशब्देन श्रीचक्रस्थाः षण्णवतीः शक्तय उच्यन्ते ।वस्तुतस्तु मातृकापदेन गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिपीठानांलघुषोढान्यासदेवतारूपाणां ग्रहाणां, तैः सह मातृकाभेदस्तुतन्त्रराज एव गणेशग्रहनक्षत्र इत्यादिद्वादशश्लोकीस्तवनेकथनात् । गुरुदेव्याः तैः सहाभेदस्तु योगिनीहृदये कौलिकार्यप्रकरणेवर्णनात्; नित्याहृदये, संप्रदायोक्तं स्फुटोपायेन भावयेत्इति वचनेन योगिनीहृदयोक्तभावनासापेक्षतया स्वतन्त्रे स्वीकारात् ।तस्मादाद्यपदेननित्यातत्त्वादेरेव ग्रहणम्; लिपयः, अकाराद्यावर्णाः; पीठाः, कामरूपादयः; एकरदाः, विघ्नेश्वरादयो गणेशाः;एते त्रयोऽपि गतप्राया: सन्तः पञ्चाशदेव श्वाससङ्ख्या, पिण्डस्य(२१६००) पञ्चाशता विभागे द्वात्रिंशदुत्तरचतुःशती (४३२) लब्धा ।तेन तावद्वारमावृत्ता लिप्यादयो देवश्वासा इति वासनात्रयमावृत्तिश्चदण्डकलितन्यायेन स्वस्वस्थानविवृद्ध्या वेति तु गुरुमुखादेव निर्णेयम् ।फलवानिति पदेन लब्धसङ्ख्योक्तिः (४३२) । डाकिन्यादियोगिनीषट्कात्मकतयाश्वासवासनामाह ज्ञानेति । ज्ञकारनकारौ शून्यपरौ, तकारगकारौषट्त्र्यङ्कपरे । तेन त्रिसहस्राणि षट्शतानीति ज्ञानोत्तुङ्ग (३६००)पदेन सूचितानीत्यर्थः । षड्भिः श्वाससङ्ख्याविभागे तावत एव लाभात्डरलकसह इत्यनेन नामैकदेशेन नामग्रहणमिति न्यायेन डाकिन्यादयउच्यन्ते । याकिन्या सह सप्तसङ्ख्या तु नाशङ्कनीया । शाक्तैःषड्भिर्यथाक्षरैः इत्यादिना योगिनीहृदये षण्णामेव ग्रहणम् ।याकिन्याः षट्समष्टिरूपत्वेन व्यष्टितो भेदाभावात् सप्तानांग्रहणम् इत्यमृतानन्दव्याख्या तु सेतुबन्ध एवास्माभिर्निरस्ता ।यत्तु योगिनीपदस्य वशिन्याद्यष्टकपरत्वेन काश्मीराणां व्याख्यानम्;तत्पक्षोऽपि न दोषः । अष्टभिः श्वासानां विभागोऽपिसप्तदशोत्तरसहस्रद्वयस्य लाभेन श्वाससङ्ख्याया निःशेषत्वसंभवात् ।अत्रावृत्तेः पञ्चमाष्टमाक्षरयोः गुरुत्वस्यावश्यकत्वेऽपि तयोःस्थाने द्विद्विलघुनिवेशौ, लौ सः इति सूत्रेण लघुद्वयस्यगुरुकार्यकारित्वविधानबलात्स्वीकृतः । तत्सूत्रस्य मात्राच्छन्दोविषयकत्वेऽपिवर्णच्छन्दसोऽपि कतिपयवृत्तेषु तदङ्गीकारो ज्ञापकसिद्ध इति तुछन्दोभास्करादौ प्रपञ्चितमस्माभिः । प्रयोगेऽपि; \वन्दे रामंमरकतवर्णं मुनिवन्द्यम् इत्यादिः ॥ ६॥

yadveti | uktānāṃ vakṣyamāṇānāṃ ca vāsanānāmanyatamānusaṃdhānevikalpadyotanārtho vākāraḥ | imāśca vāsanā mūle'nuktā apipūjyapādamukhāvagantavyā iti tu manoramākāraḥ |atha ṣoḍaśa nityānāṃ kālena prāṇatocyate |mātṛkābhūtanāthādyaiḥ śrīcakreṇa ca śaktibhiḥ ||iti paṭalārambhapratijñāśloke sūcitā iti tu nidhikāraḥ | kālena prāṇataḥśvāsātbhakakālabhedaḥ | atrādyapadena grahatattvanityāghaṭikārāśayogṛhyante | śrīcakraśabdena tadantargatatrailokyamohanādinavacakrāṇi |śaktiśabdena śrīcakrasthāḥ ṣaṇṇavatīḥ śaktaya ucyante |vastutastu mātṛkāpadena gaṇeśagrahanakṣatrayoginīrāśipīṭhānāṃlaghuṣoḍhānyāsadevatārūpāṇāṃ grahāṇāṃ, taiḥ saha mātṛkābhedastutantrarāja eva gaṇeśagrahanakṣatra ityādidvādaśaślokīstavanekathanāt | gurudevyāḥ taiḥ sahābhedastu yoginīhṛdaye kaulikāryaprakaraṇevarṇanāt; nityāhṛdaye, saṃpradāyoktaṃ sphuṭopāyena bhāvayetiti vacanena yoginīhṛdayoktabhāvanāsāpekṣatayā svatantre svīkārāt |tasmādādyapadenanityātattvādereva grahaṇam; lipayaḥ, akārādyāvarṇāḥ; pīṭhāḥ, kāmarūpādayaḥ; ekaradāḥ, vighneśvarādayo gaṇeśāḥ;ete trayo'pi gataprāyā: santaḥ pañcāśadeva śvāsasaṅkhyā, piṇḍasya(21600) pañcāśatā vibhāge dvātriṃśaduttaracatuḥśatī (432) labdhā |tena tāvadvāramāvṛttā lipyādayo devaśvāsā iti vāsanātrayamāvṛttiścadaṇḍakalitanyāyena svasvasthānavivṛddhyā veti tu gurumukhādeva nirṇeyam |phalavāniti padena labdhasaṅkhyoktiḥ (432) | ḍākinyādiyoginīṣaṭkātmakatayāśvāsavāsanāmāha jñāneti | jñakāranakārau śūnyaparau, takāragakārauṣaṭtryaṅkapare | tena trisahasrāṇi ṣaṭśatānīti jñānottuṅga (3600)padena sūcitānītyarthaḥ | ṣaḍbhiḥ śvāsasaṅkhyāvibhāge tāvata eva lābhātḍaralakasaha ityanena nāmaikadeśena nāmagrahaṇamiti nyāyena ḍākinyādayaucyante | yākinyā saha saptasaṅkhyā tu nāśaṅkanīyā | śāktaiḥṣaḍbhiryathākṣaraiḥ ityādinā yoginīhṛdaye ṣaṇṇāmeva grahaṇam |yākinyāḥ ṣaṭsamaṣṭirūpatvena vyaṣṭito bhedābhāvāt saptānāṃgrahaṇam ityamṛtānandavyākhyā tu setubandha evāsmābhirnirastā |yattu yoginīpadasya vaśinyādyaṣṭakaparatvena kāśmīrāṇāṃ vyākhyānam;tatpakṣo'pi na doṣaḥ | aṣṭabhiḥ śvāsānāṃ vibhāgo'pisaptadaśottarasahasradvayasya lābhena śvāsasaṅkhyāyā niḥśeṣatvasaṃbhavāt |atrāvṛtteḥ pañcamāṣṭamākṣarayoḥ gurutvasyāvaśyakatve'pi tayoḥsthāne dvidvilaghuniveśau, lau saḥ iti sūtreṇa laghudvayasyagurukāryakāritvavidhānabalātsvīkṛtaḥ | tatsūtrasya mātrācchandoviṣayakatve'pivarṇacchandaso'pi katipayavṛtteṣu tadaṅgīkāro jñāpakasiddha iti tuchandobhāskarādau prapañcitamasmābhiḥ | prayoge'pi; \vande rāmaṃmarakatavarṇaṃ munivandyam ityādiḥ || 6||

नेत्रोद्गाढो(४३२०)देशिकराड्भूत(५)समूहैरेनो वारी यो नवनाथग्रहचक्रैः ।नक्षत्रस्यावृत्तिभिरानन्दशरीरस्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ७॥

netrodgāḍho(4320)deśikarāḍbhūta(5)samūhaireno vārī yo navanāthagrahacakraiḥ |nakṣatrasyāvṛttibhirānandaśarīrastaṃ sanmārgaṃ mattamayūraṃ gurumīḍe || 7||

नेत्रेति । नेत्रांशे उद्गाढो दृढ इत्यनेन दूरदर्शित्वादिकंगुरोरुक्तम् । पञ्चभूतसङ्ख्यायाः श्वासविभागे सति चत्वारि सहस्राणित्रीणि शतानि विंशतिश्च (४३२०) लभ्यन्त इति तावद्वारं मारुताःश्वासाः गुरुरूपा एवेत्यर्थः । नेत्रोद्गाढपदेन तत्सङ्ख्या दर्शिता ।नाथादिनवकरूपवासनात्रयमाह एनो वारीति । पापहा महागुरुःचतुःशताधिकसहस्रद्वयव्यावृत्त्या नाथादिद्वय इत्यर्थः । द्वयं वारावृत्त्यादि (२४००) नाथादिरूप इत्यर्थः । नवनाथा नवग्रहाः नवचक्राणिचेति वासनात्रयम् । अष्टशतावृत्त्यागुरुर्नक्षत्ररूपोऽभूदित्याहनक्षत्रस्येति । जातावेकवचनम् । आनन्द (८००) शब्देनोक्तसङ्ख्याप्रदर्शिता ॥ ७॥

netreti | netrāṃśe udgāḍho dṛḍha ityanena dūradarśitvādikaṃguroruktam | pañcabhūtasaṅkhyāyāḥ śvāsavibhāge sati catvāri sahasrāṇitrīṇi śatāni viṃśatiśca (4320) labhyanta iti tāvadvāraṃ mārutāḥśvāsāḥ gururūpā evetyarthaḥ | netrodgāḍhapadena tatsaṅkhyā darśitā |nāthādinavakarūpavāsanātrayamāha eno vārīti | pāpahā mahāguruḥcatuḥśatādhikasahasradvayavyāvṛttyā nāthādidvaya ityarthaḥ | dvayaṃ vārāvṛttyādi (2400) nāthādirūpa ityarthaḥ | navanāthā navagrahāḥ navacakrāṇiceti vāsanātrayam | aṣṭaśatāvṛttyāgururnakṣatrarūpo'bhūdityāhanakṣatrasyeti | jātāvekavacanam | ānanda (800) śabdenoktasaṅkhyāpradarśitā || 7||

नित्यावृत्तावीशलयः सन्नचलोऽभून्नाड्यावृत्तौ राशिषु नानाजपरूपः ।अभ्यस्यद्भिस्तत्त्वगणैरुन्नतमूर्तिस्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ८॥

nityāvṛttāvīśalayaḥ sannacalo'bhūnnāḍyāvṛttau rāśiṣu nānājaparūpaḥ |abhyasyadbhistattvagaṇairunnatamūrtistaṃ sanmārgaṃ mattamayūraṃ gurumīḍe || 8||

नित्येति । षोडशनित्याभिः (१६) श्वासानां (२१६००) विभागेसहस्रोत्तरसार्धत्रिशती (१३५०) लब्धा । ईशे, परमशिवे, लयो यस्यस गुरुः; तत्सङ्ख्याकनित्यावृत्तिरूपः । दशध्यानसमो लयः इतिलक्षितसमाधिविशेषो लय इत्युच्यते । षष्टिनाडीदेवतासङ्ख्यया विभागेतु अचलो भवेत्, षष्ट्युत्तरशतत्रयसङ्ख्यो (३६०) जातः । राशिषु;राशिव्यावर्तमानेषु, नानाजपात्मा; अष्टशत्यधिकसहस्र (१८००) जपरूपः ।षट्त्रिंशत्तत्त्वगणाभ्यासेन उन्नतस्वरूपः (६००) षट्शतसङ्ख्य इत्यर्थः ॥ ८॥

nityeti | ṣoḍaśanityābhiḥ (16) śvāsānāṃ (21600) vibhāgesahasrottarasārdhatriśatī (1350) labdhā | īśe, paramaśive, layo yasyasa guruḥ; tatsaṅkhyākanityāvṛttirūpaḥ | daśadhyānasamo layaḥ itilakṣitasamādhiviśeṣo laya ityucyate | ṣaṣṭināḍīdevatāsaṅkhyayā vibhāgetu acalo bhavet, ṣaṣṭyuttaraśatatrayasaṅkhyo (360) jātaḥ | rāśiṣu;rāśivyāvartamāneṣu, nānājapātmā; aṣṭaśatyadhikasahasra (1800) japarūpaḥ |ṣaṭtriṃśattattvagaṇābhyāsena unnatasvarūpaḥ (600) ṣaṭśatasaṅkhya ityarthaḥ || 8||

धृत्युर्वीशाष्टेन्द्रदिगाशाहियुगत्रिप्रोक्ताभिः पुंहेतिभिरम्बाभिरभिन्नः ।आवृत्त्यैवं षण्णवतेर्यः शिखरात्मातं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ९॥

dhṛtyurvīśāṣṭendradigāśāhiyugatriproktābhiḥ puṃhetibhirambābhirabhinnaḥ |āvṛttyaivaṃ ṣaṇṇavateryaḥ śikharātmātaṃ sanmārgaṃ mattamayūraṃ gurumīḍe || 9||

धृतीति । धृतयोऽष्टादश (१८) देवताः, भूपुरस्थाः अणिमादयोदश (१०); ब्राह्म्याद्या अष्टौ (८) कादिमते तृतीयरेखाया अकथनेनतत्रत्यमुद्रादेवतादशकस्याभावात् । उर्वीशाः षोडश (१६) कामाकर्षिण्याद्याःषोडशदलपद्मस्थाः, अष्टौ (८) अनङ्गः कुसुमादयोऽष्टदलपद्मस्थाः ।इन्द्राः चतुर्दश (१४) सर्वसङ्क्षोभिण्यादयो मन्वश्रगताः । दिशोदश (१०) बहिर्दशारगाः सर्वसिद्धिप्रदादयः । आशा अपि दश (१०)अन्तर्दशारगासर्वज्ञाद्याः । अहयोऽष्टौ (८) वशिन्याद्या अष्टकोणस्थाः ।अम्बायुधदेवताश्चतस्रः (४); त्रिकोणगतकामेश्वर्यादिदेवतास्तिस्रः (३) एताःसंहत्यैकनवति (९१) सङ्ख्याकत्वेन पञ्चमश्लोके प्रोक्ताः तावतीनामेवग्रहणे श्वाससङ्ख्याया एकनवत्या विभागे निःशेषताया असंभवात्विभाजकाङ्के पञ्चानां मेलनेन षण्णवतित्वमापादयितुमाह पुंहेतिभिरिति ।कामेश्वर्यायुधदेवताभिः चतसृभिरित्यर्थः । इमाः पञ्चनवतिभिः(९९) अम्बाभिरभिन्नस्थाः प्रधानांशेष्वित्येकशेषाभिप्रायेणअम्बाभिरित्युक्तम् । एवंप्रकारेण षण्णवतेर्देवतानामावृत्त्या शिखरात्मासर्वोत्तमस्वरूपो गुरुः सपादशतद्वयावृत्तिमानासीदित्यर्थः ।ननु च चक्रेण शक्तिभिः इत्यत्र शक्तिसामान्यवाचकस्यापिपदस्यैकानवतयः प्रोक्ताः । श्रीचक्रस्थास्तु शक्तयःइत्यनेनोपसंहारादेकनवतिदेवताः सिद्ध्यन्तीति न पुंहेत्यादिग्रहणे मानं पश्यामः । न च तया सङ्ख्यया श्वाससङ्ख्याविभागेनिरवशेषतासंभवादेव पञ्चानामङ्कानां योग इति वाच्यम् । कस्यापिकतिपयान्यूनतादिकल्पनेनापि संभवात् । धृत्यादिनवसङ्ख्याभिः प्रत्येकं१८, १६, ८, १४, १०, १०, ८, ४, ३ विभजनेऽपि तत्संभवाद्वा इन्द्रसङ्ख्ययाविभागे द्वादशनामान्येतेषां राशिवासनाकल्पनासंभवात् ।न चैवं वासनासाङ्कर्ये यथावस्थितैकनवतिविभागशेषस्यापिवासनान्तरकल्पनयैवोपपत्तौ प्रतिचित्रदेवतासङ्ख्यानांप्रातिस्विकं विभजकत्वकल्पना न स्यादिति वाच्यम् । एकनवत्याविभागे त्रयस्त्रिंशतावशेषेण तस्योक्तमातृकादिभिन्नत्वेनस्वेच्छया देवतान्तरकल्पनायामव्यवस्थापत्तिरिति चेत्,मैवम् । इह संप्रदायस्यैव शरणत्वात् । अत एव मनोरमायांशक्तिभिरिति पदमेकनवतिषण्णवतिपरत्वेन द्वेधा व्याख्यायैकत्रवचनमन्यत्र गुरुमुखागम एवोत्तरग्रन्थे प्रमाणमुपन्यस्तम्।इदं तु सुवचम् श्रीचक्रेणेति चकारात् नवचक्रसङ्ख्यामेकनवतौसंमेल्योभयसमुच्चयरूपयांशसङ्ख्यया निरवशेषेण विभागो विधीयतइति ।न चैकनवत्या विभाजकत्वायोगात् तदाधारचक्रनवकमेलनस्यन्यायसिद्धत्वेन मन्वश्रेऽपि तदाधारचक्रमात्रस्य मेलनेन तावन्मात्रांशेपञ्चदशसङ्ख्याया विभाजकत्वकल्पने निरवशेषतासंभवात्धृत्यादिभिः पार्थक्येन विभागः सिद्ध इति वाच्यम् । महात्रिपुरसुन्दर्याएकनवत्यनन्तर्गतत्वात् तदाधारचक्रस्य तत्र मेलने उपपत्त्यभावेननवचक्रसङ्ख्यामेलनस्य वाचनिकत्वाङ्गीकारेणैव निर्वाहादिति दिक् ॥ ९॥

dhṛtīti | dhṛtayo'ṣṭādaśa (18) devatāḥ, bhūpurasthāḥ aṇimādayodaśa (10); brāhmyādyā aṣṭau (8) kādimate tṛtīyarekhāyā akathanenatatratyamudrādevatādaśakasyābhāvāt | urvīśāḥ ṣoḍaśa (16) kāmākarṣiṇyādyāḥṣoḍaśadalapadmasthāḥ, aṣṭau (8) anaṅgaḥ kusumādayo'ṣṭadalapadmasthāḥ |indrāḥ caturdaśa (14) sarvasaṅkṣobhiṇyādayo manvaśragatāḥ | diśodaśa (10) bahirdaśāragāḥ sarvasiddhipradādayaḥ | āśā api daśa (10)antardaśāragāsarvajñādyāḥ | ahayo'ṣṭau (8) vaśinyādyā aṣṭakoṇasthāḥ |ambāyudhadevatāścatasraḥ (4); trikoṇagatakāmeśvaryādidevatāstisraḥ (3) etāḥsaṃhatyaikanavati (91) saṅkhyākatvena pañcamaśloke proktāḥ tāvatīnāmevagrahaṇe śvāsasaṅkhyāyā ekanavatyā vibhāge niḥśeṣatāyā asaṃbhavātvibhājakāṅke pañcānāṃ melanena ṣaṇṇavatitvamāpādayitumāha puṃhetibhiriti |kāmeśvaryāyudhadevatābhiḥ catasṛbhirityarthaḥ | imāḥ pañcanavatibhiḥ(99) ambābhirabhinnasthāḥ pradhānāṃśeṣvityekaśeṣābhiprāyeṇaambābhirityuktam | evaṃprakāreṇa ṣaṇṇavaterdevatānāmāvṛttyā śikharātmāsarvottamasvarūpo guruḥ sapādaśatadvayāvṛttimānāsīdityarthaḥ |nanu ca cakreṇa śaktibhiḥ ityatra śaktisāmānyavācakasyāpipadasyaikānavatayaḥ proktāḥ | śrīcakrasthāstu śaktayaḥityanenopasaṃhārādekanavatidevatāḥ siddhyantīti na puṃhetyādigrahaṇe mānaṃ paśyāmaḥ | na ca tayā saṅkhyayā śvāsasaṅkhyāvibhāgeniravaśeṣatāsaṃbhavādeva pañcānāmaṅkānāṃ yoga iti vācyam | kasyāpikatipayānyūnatādikalpanenāpi saṃbhavāt | dhṛtyādinavasaṅkhyābhiḥ pratyekaṃ18, 16, 8, 14, 10, 10, 8, 4, 3 vibhajane'pi tatsaṃbhavādvā indrasaṅkhyayāvibhāge dvādaśanāmānyeteṣāṃ rāśivāsanākalpanāsaṃbhavāt |na caivaṃ vāsanāsāṅkarye yathāvasthitaikanavativibhāgaśeṣasyāpivāsanāntarakalpanayaivopapattau praticitradevatāsaṅkhyānāṃprātisvikaṃ vibhajakatvakalpanā na syāditi vācyam | ekanavatyāvibhāge trayastriṃśatāvaśeṣeṇa tasyoktamātṛkādibhinnatvenasvecchayā devatāntarakalpanāyāmavyavasthāpattiriti cet,maivam | iha saṃpradāyasyaiva śaraṇatvāt | ata eva manoramāyāṃśaktibhiriti padamekanavatiṣaṇṇavatiparatvena dvedhā vyākhyāyaikatravacanamanyatra gurumukhāgama evottaragranthe pramāṇamupanyastam|idaṃ tu suvacam śrīcakreṇeti cakārāt navacakrasaṅkhyāmekanavatausaṃmelyobhayasamuccayarūpayāṃśasaṅkhyayā niravaśeṣeṇa vibhāgo vidhīyataiti |na caikanavatyā vibhājakatvāyogāt tadādhāracakranavakamelanasyanyāyasiddhatvena manvaśre'pi tadādhāracakramātrasya melanena tāvanmātrāṃśepañcadaśasaṅkhyāyā vibhājakatvakalpane niravaśeṣatāsaṃbhavātdhṛtyādibhiḥ pārthakyena vibhāgaḥ siddha iti vācyam | mahātripurasundaryāekanavatyanantargatatvāt tadādhāracakrasya tatra melane upapattyabhāvenanavacakrasaṅkhyāmelanasya vācanikatvāṅgīkāreṇaiva nirvāhāditi dik || 9||

महेशनाथकृतस्य नाथनवरत्नमालिकानाम्नः स्तवस्योपसंहारपूर्वकंपाठपराणां गुरुभक्तानां श्रीविद्योपासकानां सद्यः परशिवभावप्राप्तिःफलतीत्याहइत्यग्रन्थाद्भास्कररायो नवरत्नैर्मालामग्र्यां नाथरहस्यं गमयन्तीम् ।येषामेषा कण्ठगता ते जगदम्बाविद्याभ्यासादत्र जनुष्येव महेशः ॥ १०॥

maheśanāthakṛtasya nāthanavaratnamālikānāmnaḥ stavasyopasaṃhārapūrvakaṃpāṭhaparāṇāṃ gurubhaktānāṃ śrīvidyopāsakānāṃ sadyaḥ paraśivabhāvaprāptiḥphalatītyāhaityagranthādbhāskararāyo navaratnairmālāmagryāṃ nātharahasyaṃ gamayantīm |yeṣāmeṣā kaṇṭhagatā te jagadambāvidyābhyāsādatra januṣyeva maheśaḥ || 10||

इति श्रीमहेशनाथकृता नाथनवरत्नमाला समाप्ता ।इतीति । मालास्तोत्रयो रूपकानुगुण्यायप्रबन्धरचनमालारचनोभयवाचिग्रथिधातुः प्रयुक्तः । नाथरहस्यंपरं रूपम् । अत्र जनुष्येव; अस्मिन्नेव जन्मनि, महेशः; परम शिवरूपः ।उक्तं च तन्त्रराजे; एवंविधां भावनां यो भावयेत्स महेश्वरःइति सर्वं शिवम् ॥ १०॥

iti śrīmaheśanāthakṛtā nāthanavaratnamālā samāptā |itīti | mālāstotrayo rūpakānuguṇyāyaprabandharacanamālāracanobhayavācigrathidhātuḥ prayuktaḥ | nātharahasyaṃparaṃ rūpam | atra januṣyeva; asminneva janmani, maheśaḥ; parama śivarūpaḥ |uktaṃ ca tantrarāje; evaṃvidhāṃ bhāvanāṃ yo bhāvayetsa maheśvaraḥiti sarvaṃ śivam || 10||

इति श्रीमन्नाथनवरत्नमालाभिधास्तुतेः ।मञ्जूषा भासुरानन्दनाथेनाकारि गुप्तये ॥इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणनिखिलतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमद्गम्भीरराजभारतीदीक्षितसूनुनाभासुरानन्दनाथदीक्षाभिधानेन भास्कररायेण विरचिताश्रीनाथनवरत्नमालाव्याख्या मञ्जूषा समाप्ता ।

iti śrīmannāthanavaratnamālābhidhāstuteḥ |mañjūṣā bhāsurānandanāthenākāri guptaye ||iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvārapārīṇadhurīṇanikhilatantrasvatantraśrīmadgambhīrarājabhāratīdīkṣitasūnunābhāsurānandanāthadīkṣābhidhānena bhāskararāyeṇa viracitāśrīnāthanavaratnamālāvyākhyā mañjūṣā samāptā |