बुद्धचरितम् Buddha’s Biography by Ashvaghosha – Buddhacharita

श्रियं परार्ध्यां विदधद्विधातृजित् तमो निरस्यन्नभिभूतभानुभृत् ।नुदन्निदाघं जितचारुचन्द्रमाः स वन्द्यतेऽर्हन्निह यस्य नोपमा ॥ १।१*आसीद्विशालोन्नतसानुलक्ष्म्या पयोदपङ्क्त्येव परीतपार्श्वम् ।उदग्रधिष्ण्यं गगणेऽवगाढं पुरं महर्षेः कपिलस्य वस्तु ॥ १।२*सितोन्नतेनेव नयेन हृत्वा कैलासशैलस्य यदभ्रशोभाम् ।भ्रमादुपेतान् वहदम्बुवाहान् संभावनां वा सफलीचकार ॥ १।३*रत्नप्रभोद्भासिनि यत्र लेभे तमो न दारिद्र्यमिवावकाशम् ।परार्ध्यपौरैः सहवासतोषात् कृतस्मितेवातिरराज लक्ष्मीः ॥ १।४*यद्वेदिकातोरणसिंहकर्णैरत्नैर्दधानं प्रतिवेशम शोभाम् ।जगत्यदृष्ट्वेव समानमन्यत्स्पर्धां स्वगेहैर्मिथ एव चक्रे ॥ १।५*रामामुखेन्दून् परिभूतपद्मान् यत्रापयातोऽप्यविमन्य भानुः ।सन्तापयोगादिव वारि वेष्टुं पश्चात्समुद्राभिमुखः प्रतस्थे ॥ १।६*शक्यार्जितानां यशसां जनेन दृष्ट्वान्तभावं गमितोऽयमिन्द्रः ।इति ध्वजैश्चारुचलत्पताकैर्यन्मार्ष्टुमस्याङ्कमिवोदयच्छत् ॥ १।७*कृत्वापि रात्रौ कुमुदप्रहासमिन्दोः करैर्यद्रजतालयस्थैः ।सौवर्णहर्म्येषु गतार्कपादैर्दिवा सरोजद्युतिमाललम्बे ॥ १।८*महीबृतां मूर्ध्नि कृताभिषेकः शुद्धोदनो नाम नृपोऽर्कबन्धुः ।अध्याशयो वा स्फुटपुदरीकं पुराधिराजं तदलञ्चकार ॥ १।९*भूभृत्परार्ध्योऽपि सपक्ष एव प्रवृत्तदानोऽपि मदानुपेतः ।ईशोऽपि नित्यं समडृष्टिपातः सौम्यस्वभावोऽपि पृथुप्रतापः ॥ १।१०*भुजेन यस्याभिहताः पतन्तो द्विषद्द्विपेन्द्राः समराङ्गणेषु ।उद्वान्तमुक्ताप्रकरैः शिरोभिर्भक्त्येव पुष्पाञ्जलिभिः प्रणेमुः ॥ १।११*अतिप्रतापादवधूय शत्रून्महोपरागानिव तिग्मभानुः ।उद्योतयामास जनं समन्तात्प्रदर्शयन्नाश्रयणीयमार्गान् ॥ १।१२*धर्मार्थकामा विषयं मिथोऽन्यं न वेशमाचक्रमुरस्य नीत्या ।विस्पर्धमाना इव तूग्रसिद्धेः सुगोचरे दीप्ततरा बभूवुः ॥ १।१३*उदारसङ्ख्यैः सचिवाइरसङ्ख्यैः कृताग्रभावः स उदग्रभावः ।शशी यथा भैरकृतान्यथाभैः शक्येन्द्रराजः सुतरां रराज ॥ १।१४*तस्यातिशोभाविसृतातिशोभा रविप्रभेवास्ततमः प्रभावा ।समग्रदेवीनिवहाग्रदेवी बभूव मायापगतेव माया ॥ १।१५*प्रजासु मातेव हितप्रवृत्ता गुरौ जने भक्तिरिवानुवृत्ता ।लक्ष्मीरिवाधीशकुले कृताभा जगत्यभूदुत्तमदेवता या ॥ १।१६*कामं सदा स्त्रीचरितं तमिस्रं तथापि तां प्रप्य भृशं विरेजे ।न हीन्दुलेखामुपगम्य शुभां नक्तं तथा सन्तमसत्वमेति ॥ १।१७*अतीन्द्रियेनात्मनि दुष्कुहोऽयं मया जनो योजयितुं न शक्यः ।इतीव सूक्ष्मां प्रकृतिं विहाय धर्मेण साक्षाद्विहिता स्वमूर्तिः ॥ १।१८*च्युतोऽथ कायात्तुषितात् त्रिलोकीमुद्योतयन्नुत्तमबोधिसत्त्वः ।विवेश तस्याः स्मृत एव कुक्षौ नन्दागुहायामिव नागराजः ॥ १।१९*धृत्वा हिमाद्रिधवलं गुरु षड्विषाणांदानाधिवासितमुखं द्विरदस्य रूपम् ।शुद्धोदनस्य वसुधाधिपतेर्महिष्याःकुक्षिं विवेश स जगद्व्यसनक्षयाय ॥ १।२०*रक्षाविधानं प्रति लोकपाला लोकैकनाथस्य दिवोऽभिजग्मुः ।सर्वत्र भान्तोऽपि हि चन्द्रपादा भजन्ति कैलासगिरौ विशेषम् ॥ १।२१*मयापि तं कुक्षिगतं दधाना विद्युद्विलासं जलदावलीव ।दानाभिवर्षैः परितो जनानां दारिद्र्यतापं शमयाञ्चकार ॥ १।२२*सातः पुरजना देवी कदाचिदथ लुम्बिनीम् ।जगामानुमते राज्ञः सम्भूतोत्तमदोहदा ॥ १।२३*शाखामालम्बमानायाः पुष्पभारावलंबिनीम् ।देव्याः कुक्षिं विभिद्याशु बोधिसत्त्वो विनिर्ययौ ॥ १।२४*ततः प्रसन्नश्च बभूव पुष्यस्तस्याश्च देव्या व्रतसंस्कृतायाः ।पार्श्वात्सुतो लोकहिताय जज्ञे निर्वेदनं चैव निरामयं च ॥ १।२५ (१।९)प्रातः पयोदादिव तिग्मभानुः समुद्भवन्सोऽपि च मातृकुक्षेः ।स्फुरन्मयूखैर्विहतान्धकारैश्चकार लोकं कनकावदातम् ॥ १।२६*तं जातमात्रमथ काञ्चनयूपगौरंप्रीतः सहस्रनयणः शनकैरगृह्णात्मन्दारपुष्पनिकरैः सह तस्य मूर्ध्निखान्निर्मले च विनिपेततुरम्बुधारे ॥ १।२७*सुरप्रधानैः परिधार्यमाणो देहांशुजालैरनुरञ्जयंस्तान् ।सन्ध्याभ्रजालोपरिसन्निविष्टं नवोडुराजं विजिगाय लक्ष्म्या ॥ १।२८*ऊरोर्यथौर्वस्य पृथोश्च हस्तान्मान्धातुरिन्द्रप्रतिमस्य मूर्ध्नः ।कक्षीवतश्चैव भुजांसदेशात्तथाविधं तस्य बभूव जन्म ॥ १।२९ (१।१०)क्रमेण गर्भादभिनिःसृतः सन् बभौ गतः खादिव योन्यजातः ।कल्पेष्वनेकेष्विव भावितात्मा यः सम्प्रजानन् सुषुवे न मूढः ॥ १।३० (१।११)दीप्त्या च धैर्येण च यो रराज बालो रविर्भूमिमिवावतीर्णः ।तथातिदीप्तोऽपि निरीक्ष्यमाणो जहार चक्षूंषि यथा शशाङ्कः ॥ १।३१ (१।१२)स हि स्वगात्रप्रभयोज्ज्वलन्त्या दीपप्रभां भास्करवन्मुमोष ।महार्हजाम्बूनदचारुवर्णो विद्योतयामास दिशश्च सर्वाः ॥ १।३२ (१।१३)अनाकुलान्यब्जसमुद्गतानि निष्पेषवन्त्यायतविक्रमाणि ।तथैव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्षितारासदृशो जगाम ॥ १।३३ (१।१४)बोधाय जातोऽस्मि जगद्धितार्थमन्त्या तथोत्पत्तिरियं ममेति ।चतुर्दिशं सिंहगतिर्विलोक्य वाणीं च भव्यार्थकरीमुवाच ॥ १।३४ (१।१५)खात्प्रस्रुते चन्द्रमरीचिशुभ्रे द्वे वारिधारे शिशिरोष्णवीर्ये ।शरीरसौख्यार्थमनुत्तरस्य निपेततुर्मूर्धनि तस्य सौम्ये ॥ १।३५ (१।१६)श्रीमद्विताने कनकोज्ज्वलाङ्गे वैडूर्यपादे शयने शयानम् ।यद्गौरवात्काञ्चनपद्महस्ता यक्षाधिपाः सम्परिवार्य तस्थुः ॥ १।३६ (१।१७)मायातनूजस्य दिवौकसः खे यस्य प्रभावात्प्रणतैः शिरोभिः ।आधारयन् पाण्डरमातपत्रं बोधाय जेपुः परमाशिषश्च ॥ १।३७ (१।१८)महोरगा धर्मविशेषतर्षाद्बुद्धेष्वतीतेषु कृताधिकाराः ।यमव्यजन् भक्तिविशिष्टनेत्रा मन्दारपुष्पैः समवाकिरंश्च ॥ १।३८ (१।१९)तथागतोत्पादगुणेन तुष्टाः शुद्धाधिवासाश्च विशुद्धसत्त्वाः ।देवा ननन्दुर्विगतेऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय ॥ १।३९ (१।२०)यस्मिन् प्रसूते गिरिराजकीला वाताहता नौरिव भूश्चचाल ।सचन्दना चोत्पलपद्मगर्भा पपात वृष्टिर्गगणादनभ्रात् ॥ १।४० (१।२१)वाता ववुः स्पर्शसुखा मनोज्ञा दिव्यानि वासांस्यवपातयन्तः ।सूर्यः स एवाभ्यधिकं चकाशे जज्वाल सौम्यार्चिरनीरितोऽग्निः ॥ १।४१ (१।२२)प्रागुत्तरे चावसथप्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुरभूत्सिताम्बुः ।अन्तः पुराण्यागतविस्मयानि यस्मिन् क्रियास्तीर्थ इव प्रचक्रुः ॥ १।४२ (१।२३)धर्मार्थिभिर्भूतगणैश्च दिव्यैस्तद्दर्शनार्थं बलमाप पूरः ।कौतूहलेनैव च पादपैश्च प्रपूजयामास सगन्धपुष्पैः ॥ १।४३ (१।२४)पुष्पदुमाः स्वं कुसुमं पुकुल्लुः ससीरणोद्रामितदिक्सुगन्धि ।सुसम्भ्रमद्नृगवधूपगीतं भुजङ्गंवृदापिहितात्तवातम् ॥ १।४४*क्वचित् क्वणत्तूर्यमृदङ्गगीतैर्वीणामुकुन्दामुरजादिभिश्च ।स्वीणां चलत्कुण्डलभूषितानां विराजितं चोभयपार्श्चतस्तत् ॥ १।४५*यद्राजशास्त्रं भृगुरङ्गिरा वा न चक्रतुर्वंशकरावृषी तौ ।तयोः सुतौ तौ च ससर्जतुस्तत्कालेन शुक्रश्च बृहस्पतिश्च ॥ १।४६ (१।४१)सारस्वतश्चापि जगाद नष्टं वेदं पुनर्यं ददृशुर्न पूर्वम् ।व्यासस्तथैनं बहुधा चकार न यं वशिष्ठः कृतवानशक्तिः ॥ १।४७ (१।४२)वाल्मीकिनादश्च ससर्ज पद्यं जग्रन्थ यन्न च्यवनो महार्षिः ।चिकित्सितं यच्छ चकार नात्रिः पश्चात्तदात्रेय ऋषिर्जगाद ॥ १।४८ (१।४३)यच्च द्विजत्वं कुशिको न लेभे तद्गाधनः सूनुरवाप राजन् ।वेलां समुद्रे सगरश्च दध्रे नेक्ष्वाकवो यां प्रथमं बबन्धुः ॥ १।४९ (१।४४)आचार्यकं योगविधौ द्विजानामप्राप्तमन्यैर्जनको जगाम ।ख्यातानि कर्माणि च यानि शौरैः शूरादयस्तेष्वबला बभूवुः ॥ १।५० (१।४५)तस्मात्प्रमाणं न वयो न कालः कश्चित्क्वचिच्छ्रैष्ठ्यमुपैति लोके ।राज्ञामृषीणां च हितानि तानि कृतानि पुत्रैरकृतानि पूर्वैः ॥ १।५१ (१।४६)एवं नृपः प्रत्ययितैर्द्विजैस्तैराश्वासितश्चाप्यभिनन्दितश्च ।शङ्कामनिष्टां विजहौ मनस्तः प्रहर्षमेवाधिकमारुरोह ॥ १।५२ (१।४७)प्रीतश्च तेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः सत्कारपूर्वं प्रददौ धनानि ।भूयादयं भूमिपतिर्यथोक्तो यायाज्जरामेत्य वनानि चेति ॥ १।५३ (१।४८)अथौ निमित्तैश्च तपोबलाच्छ तज्जन्म जन्मान्तकरस्य बुद्ध्वा ।शाक्येश्वरस्यालयमाजगाम सद्धर्मतर्षादसितो महार्षिः ॥ १।५४ (१।४९)तं ब्रह्मविद्ब्रह्मविदां ज्वलन्तं ब्राह्म्या श्रिया चैव तपःश्रिया च ।राज्ञो गुरुर्गौरवसत्क्रियाभ्यां प्रवेशयामास नरेन्द्रसद्म ॥ १।५५ (१।५०)स पार्थिवान्तःपुरसन्निकर्षं कुमारजन्मागतहर्षवेगम् ।विवेश धीरो बलसञ्ज्ञयैव तपःप्रकर्षाच्च जराश्रयाच्छ ॥ १।५६ (१।५१)ततो नृपस्तं मुनिमासनस्थं पाद्यार्घ्यपूर्वं प्रतिपूज्य सम्यक् ।निमन्त्रयामास यथोपचारं पुरा वसिष्ठं स इवान्तिदेवः ॥ १।५७ (१।५२)धन्योऽस्म्यनुग्राह्यमिदं कुलं मे यन्मां दिदृक्षुर्भगवानुपेतः ।आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्योऽस्मि विश्रम्भितुमर्हसीति ॥ १।५८ (१।५३)एवं नृपेणोपनिमन्त्रितः सन्सर्वेण भावेन मुनिर्यथावत् ।सविस्मयोत्फुल्लविशालदृष्टिर्गम्भीरधीराणि वचांस्युवाच ॥ १।५९ (१।५४)महात्मनि त्वय्युपपन्नमेतत् प्रियातिथौ त्यागिनि धर्मकामे ।सत्त्वान्वयज्ञानवयोऽनुरूपा स्निग्धा यदेवं मयि ते मतिः स्यात् ॥ १।६० (१।५५)एतच्च तद्येन नृपर्षयस्ते धर्मेण सूक्ष्माणि धनान्यपास्य ।नित्यं त्यजन्तो विधिवद्बभूवुस्तपोभिराढ्या विभवैर्दरिद्राः ॥ १।६१ (१।५६)प्रयोजनं यत्तु ममोपयाने तन्मे शृणु प्रीतिमुपेहि च त्वम् ।दिव्या मया दिव्यपथे श्रुता वाग्बोधाय जातस्तनयस्तवेति ॥ १।६२ (१।५७)श्रुत्वा वचस्तच्छ मनश्च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैश्च ततोऽस्म्युपेतः ।दिदृक्षया शाक्यकुलध्वजस्य शक्रध्वजस्येव समुच्च्रितस्य ॥ १।६३ (१।५८)इत्येतदेवं वचनं निशम्य प्रहर्षसम्भ्रान्तगतिर्नरेन्द्रः ।आदाय धात्र्यङ्कगतं कुमारं सन्दर्शयामास तपोधनाय ॥ १।६४ (१।५९)चक्राङ्कपादं स तथा महार्षिर्जालावनद्धाङ्गुलिपाणिपादम् ।सोर्णभ्रुवं वारणवस्तिकोशं सविस्मयं राजसुतं ददर्श ॥ १।६५ (१।६०)धात्र्यङ्कसंविष्टमवेक्ष्य चैनं देव्यङ्कसंविष्टमिवाग्निसूनुम् ।बभूव पक्ष्मान्तरिवाञ्चिताश्रुर्निश्वस्य चैवं त्रिदिवोन्मुखोऽभूत् ॥ १।६६ (१।६१)दृष्ट्वासितं त्वश्रुपरिप्लुताक्षं स्नेहात्तु पुत्रस्य नृपश्चकम्पे ।सगद्गदं बाष्पकषायकण्ठः पप्रच्च च प्राञ्जलिरानताङ्गः ॥ १।६७ (१।६२)स्वल्पान्तरं यस्य वपुर्मुनेः स्याद्बह्वद्भुतं यस्य च जन्म दीप्तम् ।यस्योत्तमं भाविनमात्थ चार्थं तं प्रेक्ष्य कस्मात्तव धीर वाष्पः ॥ १।६८ (१।६३)अपि स्थिरायुर्भगवन् कुमारः कच्चिन्न शोकाय मम प्रसूतः ।लब्धः कथञ्चित् सलिलाञ्जलिर्मे न खल्विमं पातुमुपैति कालः ॥ १।६९ (१।६४)अप्यक्षयं मे यशसो निधानं कच्चिद्ध्रुवो मे कुलहस्तसारः ।अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र सुप्तेऽपि पुत्रेऽनिमिषैकचक्षुः ॥ १।७० (१।६५)कच्चिन्न मे जातमफुल्लमेव कुलप्रबालं परिशोषभागि ।क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मेऽस्ति शान्तिः स्नेहं सुते वेत्सि हि बान्धवानाम् ॥ १।७१ (१।६६)इत्यागतावेगमनिष्टबुद्ध्या बुद्ध्वा नरेन्द्रं स* मुनिर्बभाषे ।मा भून्मतिस्ते नृप काचिदन्या निःसंशयं तद्यदवोचमस्मि ॥ १।७२ (१।६७)नास्यान्यथात्वं प्रति विक्रिया मे स्वां वञ्चनां तु प्रति विक्लवोऽस्मि ।कालो हि मे यातुमयं च जातो जातिक्षयस्यासुलभस्य बोद्धा ॥ १।७३ (१।६८)विहाय राज्यं विषयेष्वनास्थस्तीव्रैः प्रयत्नैरधिगम्य तत्त्वम् ।जगत्ययं मोहतमो निहन्तुं ज्वलिष्यति ज्ञानमयो हि सूर्यः ॥ १।७४ (१।६९)दुःखार्णवाद्व्याधिविकीर्णफेनाज्जरातरङ्गान्मरणोग्रवेगात् ।उत्तारयिष्यत्ययमुह्यमानमार्त्तं जगज्ज्ञानमहाप्लवेन ॥ १।७५ (१।७०)प्रज्ञाम्बुवेगां स्थिरशीलवप्रां समाधिशीतां व्रतचक्रवाकाम् ।अस्योत्तमां धर्मनदीं प्रवृत्तां तृष्णार्दितः पास्यति जीवलोकः ॥ १।७६ (१।७१)दुःखार्दितेभ्यो विषयावृतेभ्यः संसारकान्तारपथस्थितेभ्यः ।आख्यास्यति ह्येष विमोक्षमार्गं मार्गप्रनष्टेभ्य इवाध्वगेभ्यः ॥ १।७७ (१।७२)विदह्यमानाय जनाय लोके रागाग्निनायं विषयेन्धनेन ।प्रह्लादमाधास्यति धर्मवृष्ट्या वृष्ट्या महामेघ इवातपान्ते ॥ १।७८ (१।७३)तृष्णार्गलं मोहतमःकपाटं द्वारं प्रजानामपयानहेतोः ।विपाटयिष्यत्ययमुत्तमेन सद्धर्मताडेन दुरासदेन ॥ १।७९ (१।७४)स्वैर्मोहपाशैः परिवेष्टितस्य दुःखाभिभूतस्य निराश्रयस्य ।लोकस्य सम्बुध्य च धर्मराजः करिष्यते बन्धनमोक्षमेषः ॥ १।८० (१।७५)तन्मा कृथाः शोकमिमं प्रति त्वम् तत्सौम्य शोच्ये हि मनुष्यलोके ।मोहेन वा कामसुखैर्मदाद्वा यो नैष्ठिकं श्रोष्यति नास्य धर्मम् ॥ १।८१ (१।७६)भ्रष्टस्य तस्माच्च गुणादतो मे ध्यानानि लब्ध्वाप्यकृतार्थतैव ।धर्मस्य तस्याश्रवणादहं हि मन्ये विपत्तिं त्रिदिवेऽपि वासम् ॥ १।८२ (१।७७)इति श्रुतार्थः ससुहृत्सदारस्त्यक्त्वा विषादं मुमुदे नरेन्द्रः ।एवंविधोऽयं तनयो ममेति मेने स हि स्वामपि सारमत्ताम् ॥ १।८३ (१।७८)आर्येण मार्गेण तु यास्यतीति चिन्ताविधेयं हृदयं चकार ।न खल्वसौ न प्रियधर्मपक्षः सन्ताननाशात्तु भयं ददर्श ॥ १।८४ (१।७९)अथ मुनिरसितो निवेद्य तत्त्वं सुतनियतं सुतविक्लवाय राज्ञे ।सबहुमतमुदीक्ष्यमाणरूपः पवनपथेन यथागतं जगाम ॥ १।८५ (१।८०)कृतमतिरनुजासुतं च दृष्ट्वा मुनिवचनश्रवणे पि तन्मतौ च ।बहुविधमनुकम्पया स साधुः प्रियसुतवद्विनियोजयाञ्चकार ॥ १।८६ (१।८१)नरपतिरपि पुत्रजन्मतुष्टो विषयमतानि विमुच्य बन्धनानि ।कुलसदृशमचीकरद्यथावत्प्रियतनयं तनयस्य जातकर्म ॥ १।८७ (१।८२)दशसु परिणतेष्वहःसु चैवं प्रयतमनाः परया मुदा परीतः ।अकुरुत जपहोममङ्गलाद्याः परमतमाः स सुतस्य देवतेज्याः ॥ १।८८ (१।८३)अपि च शतसहस्रपूर्णसङ्ख्याः स्थिरबलवत्तनयाः सहेमशृङ्गीः ।अनुपगतजराः पयस्विनीर्गाः स्वयमददात्सुतवृद्धये द्विजेभ्यः ॥ १।८९ (१।८४)बहुविधविषयास्ततो यतात्मा स्वहृदयतोषकरीः क्रिया विधाय ।गुणवति दिवसे शिवे मुहूर्ते मतिमकरोन्मुदितः पुरप्रवेशे ॥ १।९० (१।८५)द्विरदरदमयीमथो महार्हां सितसितपुष्पभृतां मणिप्रदीपाम् ।अभजत शिविकां शिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः ॥ १।९१ (१।८६)पुरमथ पुरतः प्रवेश्य पत्नीं स्थविरजनानुगतामपत्यनाथाम् ।नृपतिरपि जगाम पौरसङ्घैर्दिवममरैर्मघवानिवार्च्यमानः ॥ १।९२ (१।८७)भवनमथ विगाह्य शाक्यराजो भव इव षण्मुखजन्मना प्रतीतः ।इदमिदमिति हर्षपूर्णवक्त्रो बहुविधपुष्टियशस्करं व्यधत्त ॥ १।९३ (१।८८)इति नरपतिपुत्रजन्मवृद्ध्या सजनपदं कपिलाह्वयं पुरं तत् ।धनदपुरमिवाप्सरोऽवकीर्णं मुदितमभून्नलकूवरप्रसूतौ ॥ १।९४ (१।८९)इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये भगवत्प्रसूतिर्नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥

śriyaṃ parārdhyāṃ vidadhadvidhātṛjit tamo nirasyannabhibhūtabhānubhṛt |nudannidāghaṃ jitacārucandramāḥ sa vandyate'rhanniha yasya nopamā || 1|1*āsīdviśālonnatasānulakṣmyā payodapaṅktyeva parītapārśvam |udagradhiṣṇyaṃ gagaṇe'vagāḍhaṃ puraṃ maharṣeḥ kapilasya vastu || 1|2*sitonnateneva nayena hṛtvā kailāsaśailasya yadabhraśobhām |bhramādupetān vahadambuvāhān saṃbhāvanāṃ vā saphalīcakāra || 1|3*ratnaprabhodbhāsini yatra lebhe tamo na dāridryamivāvakāśam |parārdhyapauraiḥ sahavāsatoṣāt kṛtasmitevātirarāja lakṣmīḥ || 1|4*yadvedikātoraṇasiṃhakarṇairatnairdadhānaṃ prativeśama śobhām |jagatyadṛṣṭveva samānamanyatspardhāṃ svagehairmitha eva cakre || 1|5*rāmāmukhendūn paribhūtapadmān yatrāpayāto'pyavimanya bhānuḥ |santāpayogādiva vāri veṣṭuṃ paścātsamudrābhimukhaḥ pratasthe || 1|6*śakyārjitānāṃ yaśasāṃ janena dṛṣṭvāntabhāvaṃ gamito'yamindraḥ |iti dhvajaiścārucalatpatākairyanmārṣṭumasyāṅkamivodayacchat || 1|7*kṛtvāpi rātrau kumudaprahāsamindoḥ karairyadrajatālayasthaiḥ |sauvarṇaharmyeṣu gatārkapādairdivā sarojadyutimālalambe || 1|8*mahībṛtāṃ mūrdhni kṛtābhiṣekaḥ śuddhodano nāma nṛpo'rkabandhuḥ |adhyāśayo vā sphuṭapudarīkaṃ purādhirājaṃ tadalañcakāra || 1|9*bhūbhṛtparārdhyo'pi sapakṣa eva pravṛttadāno'pi madānupetaḥ |īśo'pi nityaṃ samaḍṛṣṭipātaḥ saumyasvabhāvo'pi pṛthupratāpaḥ || 1|10*bhujena yasyābhihatāḥ patanto dviṣaddvipendrāḥ samarāṅgaṇeṣu |udvāntamuktāprakaraiḥ śirobhirbhaktyeva puṣpāñjalibhiḥ praṇemuḥ || 1|11*atipratāpādavadhūya śatrūnmahoparāgāniva tigmabhānuḥ |udyotayāmāsa janaṃ samantātpradarśayannāśrayaṇīyamārgān || 1|12*dharmārthakāmā viṣayaṃ mitho'nyaṃ na veśamācakramurasya nītyā |vispardhamānā iva tūgrasiddheḥ sugocare dīptatarā babhūvuḥ || 1|13*udārasaṅkhyaiḥ sacivāirasaṅkhyaiḥ kṛtāgrabhāvaḥ sa udagrabhāvaḥ |śaśī yathā bhairakṛtānyathābhaiḥ śakyendrarājaḥ sutarāṃ rarāja || 1|14*tasyātiśobhāvisṛtātiśobhā raviprabhevāstatamaḥ prabhāvā |samagradevīnivahāgradevī babhūva māyāpagateva māyā || 1|15*prajāsu māteva hitapravṛttā gurau jane bhaktirivānuvṛttā |lakṣmīrivādhīśakule kṛtābhā jagatyabhūduttamadevatā yā || 1|16*kāmaṃ sadā strīcaritaṃ tamisraṃ tathāpi tāṃ prapya bhṛśaṃ vireje |na hīndulekhāmupagamya śubhāṃ naktaṃ tathā santamasatvameti || 1|17*atīndriyenātmani duṣkuho'yaṃ mayā jano yojayituṃ na śakyaḥ |itīva sūkṣmāṃ prakṛtiṃ vihāya dharmeṇa sākṣādvihitā svamūrtiḥ || 1|18*cyuto'tha kāyāttuṣitāt trilokīmudyotayannuttamabodhisattvaḥ |viveśa tasyāḥ smṛta eva kukṣau nandāguhāyāmiva nāgarājaḥ || 1|19*dhṛtvā himādridhavalaṃ guru ṣaḍviṣāṇāṃdānādhivāsitamukhaṃ dviradasya rūpam |śuddhodanasya vasudhādhipatermahiṣyāḥkukṣiṃ viveśa sa jagadvyasanakṣayāya || 1|20*rakṣāvidhānaṃ prati lokapālā lokaikanāthasya divo'bhijagmuḥ |sarvatra bhānto'pi hi candrapādā bhajanti kailāsagirau viśeṣam || 1|21*mayāpi taṃ kukṣigataṃ dadhānā vidyudvilāsaṃ jaladāvalīva |dānābhivarṣaiḥ parito janānāṃ dāridryatāpaṃ śamayāñcakāra || 1|22*sātaḥ purajanā devī kadācidatha lumbinīm |jagāmānumate rājñaḥ sambhūtottamadohadā || 1|23*śākhāmālambamānāyāḥ puṣpabhārāvalaṃbinīm |devyāḥ kukṣiṃ vibhidyāśu bodhisattvo viniryayau || 1|24*tataḥ prasannaśca babhūva puṣyastasyāśca devyā vratasaṃskṛtāyāḥ |pārśvātsuto lokahitāya jajñe nirvedanaṃ caiva nirāmayaṃ ca || 1|25 (1|9)prātaḥ payodādiva tigmabhānuḥ samudbhavanso'pi ca mātṛkukṣeḥ |sphuranmayūkhairvihatāndhakāraiścakāra lokaṃ kanakāvadātam || 1|26*taṃ jātamātramatha kāñcanayūpagauraṃprītaḥ sahasranayaṇaḥ śanakairagṛhṇātmandārapuṣpanikaraiḥ saha tasya mūrdhnikhānnirmale ca vinipetaturambudhāre || 1|27*surapradhānaiḥ paridhāryamāṇo dehāṃśujālairanurañjayaṃstān |sandhyābhrajāloparisanniviṣṭaṃ navoḍurājaṃ vijigāya lakṣmyā || 1|28*ūroryathaurvasya pṛthośca hastānmāndhāturindrapratimasya mūrdhnaḥ |kakṣīvataścaiva bhujāṃsadeśāttathāvidhaṃ tasya babhūva janma || 1|29 (1|10)krameṇa garbhādabhiniḥsṛtaḥ san babhau gataḥ khādiva yonyajātaḥ |kalpeṣvanekeṣviva bhāvitātmā yaḥ samprajānan suṣuve na mūḍhaḥ || 1|30 (1|11)dīptyā ca dhairyeṇa ca yo rarāja bālo ravirbhūmimivāvatīrṇaḥ |tathātidīpto'pi nirīkṣyamāṇo jahāra cakṣūṃṣi yathā śaśāṅkaḥ || 1|31 (1|12)sa hi svagātraprabhayojjvalantyā dīpaprabhāṃ bhāskaravanmumoṣa |mahārhajāmbūnadacāruvarṇo vidyotayāmāsa diśaśca sarvāḥ || 1|32 (1|13)anākulānyabjasamudgatāni niṣpeṣavantyāyatavikramāṇi |tathaiva dhīrāṇi padāni sapta saptarṣitārāsadṛśo jagāma || 1|33 (1|14)bodhāya jāto'smi jagaddhitārthamantyā tathotpattiriyaṃ mameti |caturdiśaṃ siṃhagatirvilokya vāṇīṃ ca bhavyārthakarīmuvāca || 1|34 (1|15)khātprasrute candramarīciśubhre dve vāridhāre śiśiroṣṇavīrye |śarīrasaukhyārthamanuttarasya nipetaturmūrdhani tasya saumye || 1|35 (1|16)śrīmadvitāne kanakojjvalāṅge vaiḍūryapāde śayane śayānam |yadgauravātkāñcanapadmahastā yakṣādhipāḥ samparivārya tasthuḥ || 1|36 (1|17)māyātanūjasya divaukasaḥ khe yasya prabhāvātpraṇataiḥ śirobhiḥ |ādhārayan pāṇḍaramātapatraṃ bodhāya jepuḥ paramāśiṣaśca || 1|37 (1|18)mahoragā dharmaviśeṣatarṣādbuddheṣvatīteṣu kṛtādhikārāḥ |yamavyajan bhaktiviśiṣṭanetrā mandārapuṣpaiḥ samavākiraṃśca || 1|38 (1|19)tathāgatotpādaguṇena tuṣṭāḥ śuddhādhivāsāśca viśuddhasattvāḥ |devā nanandurvigate'pi rāge magnasya duḥkhe jagato hitāya || 1|39 (1|20)yasmin prasūte girirājakīlā vātāhatā nauriva bhūścacāla |sacandanā cotpalapadmagarbhā papāta vṛṣṭirgagaṇādanabhrāt || 1|40 (1|21)vātā vavuḥ sparśasukhā manojñā divyāni vāsāṃsyavapātayantaḥ |sūryaḥ sa evābhyadhikaṃ cakāśe jajvāla saumyārciranīrito'gniḥ || 1|41 (1|22)prāguttare cāvasathapradeśe kūpaḥ svayaṃ prādurabhūtsitāmbuḥ |antaḥ purāṇyāgatavismayāni yasmin kriyāstīrtha iva pracakruḥ || 1|42 (1|23)dharmārthibhirbhūtagaṇaiśca divyaistaddarśanārthaṃ balamāpa pūraḥ |kautūhalenaiva ca pādapaiśca prapūjayāmāsa sagandhapuṣpaiḥ || 1|43 (1|24)puṣpadumāḥ svaṃ kusumaṃ pukulluḥ sasīraṇodrāmitadiksugandhi |susambhramadnṛgavadhūpagītaṃ bhujaṅgaṃvṛdāpihitāttavātam || 1|44*kvacit kvaṇattūryamṛdaṅgagītairvīṇāmukundāmurajādibhiśca |svīṇāṃ calatkuṇḍalabhūṣitānāṃ virājitaṃ cobhayapārścatastat || 1|45*yadrājaśāstraṃ bhṛguraṅgirā vā na cakraturvaṃśakarāvṛṣī tau |tayoḥ sutau tau ca sasarjatustatkālena śukraśca bṛhaspatiśca || 1|46 (1|41)sārasvataścāpi jagāda naṣṭaṃ vedaṃ punaryaṃ dadṛśurna pūrvam |vyāsastathainaṃ bahudhā cakāra na yaṃ vaśiṣṭhaḥ kṛtavānaśaktiḥ || 1|47 (1|42)vālmīkinādaśca sasarja padyaṃ jagrantha yanna cyavano mahārṣiḥ |cikitsitaṃ yaccha cakāra nātriḥ paścāttadātreya ṛṣirjagāda || 1|48 (1|43)yacca dvijatvaṃ kuśiko na lebhe tadgādhanaḥ sūnuravāpa rājan |velāṃ samudre sagaraśca dadhre nekṣvākavo yāṃ prathamaṃ babandhuḥ || 1|49 (1|44)ācāryakaṃ yogavidhau dvijānāmaprāptamanyairjanako jagāma |khyātāni karmāṇi ca yāni śauraiḥ śūrādayasteṣvabalā babhūvuḥ || 1|50 (1|45)tasmātpramāṇaṃ na vayo na kālaḥ kaścitkvacicchraiṣṭhyamupaiti loke |rājñāmṛṣīṇāṃ ca hitāni tāni kṛtāni putrairakṛtāni pūrvaiḥ || 1|51 (1|46)evaṃ nṛpaḥ pratyayitairdvijaistairāśvāsitaścāpyabhinanditaśca |śaṅkāmaniṣṭāṃ vijahau manastaḥ praharṣamevādhikamāruroha || 1|52 (1|47)prītaśca tebhyo dvijasattamebhyaḥ satkārapūrvaṃ pradadau dhanāni |bhūyādayaṃ bhūmipatiryathokto yāyājjarāmetya vanāni ceti || 1|53 (1|48)athau nimittaiśca tapobalāccha tajjanma janmāntakarasya buddhvā |śākyeśvarasyālayamājagāma saddharmatarṣādasito mahārṣiḥ || 1|54 (1|49)taṃ brahmavidbrahmavidāṃ jvalantaṃ brāhmyā śriyā caiva tapaḥśriyā ca |rājño gururgauravasatkriyābhyāṃ praveśayāmāsa narendrasadma || 1|55 (1|50)sa pārthivāntaḥpurasannikarṣaṃ kumārajanmāgataharṣavegam |viveśa dhīro balasañjñayaiva tapaḥprakarṣācca jarāśrayāccha || 1|56 (1|51)tato nṛpastaṃ munimāsanasthaṃ pādyārghyapūrvaṃ pratipūjya samyak |nimantrayāmāsa yathopacāraṃ purā vasiṣṭhaṃ sa ivāntidevaḥ || 1|57 (1|52)dhanyo'smyanugrāhyamidaṃ kulaṃ me yanmāṃ didṛkṣurbhagavānupetaḥ |ājñāpyatāṃ kiṃ karavāṇi saumya śiṣyo'smi viśrambhitumarhasīti || 1|58 (1|53)evaṃ nṛpeṇopanimantritaḥ sansarveṇa bhāvena muniryathāvat |savismayotphullaviśāladṛṣṭirgambhīradhīrāṇi vacāṃsyuvāca || 1|59 (1|54)mahātmani tvayyupapannametat priyātithau tyāgini dharmakāme |sattvānvayajñānavayo'nurūpā snigdhā yadevaṃ mayi te matiḥ syāt || 1|60 (1|55)etacca tadyena nṛparṣayaste dharmeṇa sūkṣmāṇi dhanānyapāsya |nityaṃ tyajanto vidhivadbabhūvustapobhirāḍhyā vibhavairdaridrāḥ || 1|61 (1|56)prayojanaṃ yattu mamopayāne tanme śṛṇu prītimupehi ca tvam |divyā mayā divyapathe śrutā vāgbodhāya jātastanayastaveti || 1|62 (1|57)śrutvā vacastaccha manaśca yuktvā jñātvā nimittaiśca tato'smyupetaḥ |didṛkṣayā śākyakuladhvajasya śakradhvajasyeva samuccritasya || 1|63 (1|58)ityetadevaṃ vacanaṃ niśamya praharṣasambhrāntagatirnarendraḥ |ādāya dhātryaṅkagataṃ kumāraṃ sandarśayāmāsa tapodhanāya || 1|64 (1|59)cakrāṅkapādaṃ sa tathā mahārṣirjālāvanaddhāṅgulipāṇipādam |sorṇabhruvaṃ vāraṇavastikośaṃ savismayaṃ rājasutaṃ dadarśa || 1|65 (1|60)dhātryaṅkasaṃviṣṭamavekṣya cainaṃ devyaṅkasaṃviṣṭamivāgnisūnum |babhūva pakṣmāntarivāñcitāśrurniśvasya caivaṃ tridivonmukho'bhūt || 1|66 (1|61)dṛṣṭvāsitaṃ tvaśrupariplutākṣaṃ snehāttu putrasya nṛpaścakampe |sagadgadaṃ bāṣpakaṣāyakaṇṭhaḥ papracca ca prāñjalirānatāṅgaḥ || 1|67 (1|62)svalpāntaraṃ yasya vapurmuneḥ syādbahvadbhutaṃ yasya ca janma dīptam |yasyottamaṃ bhāvinamāttha cārthaṃ taṃ prekṣya kasmāttava dhīra vāṣpaḥ || 1|68 (1|63)api sthirāyurbhagavan kumāraḥ kaccinna śokāya mama prasūtaḥ |labdhaḥ kathañcit salilāñjalirme na khalvimaṃ pātumupaiti kālaḥ || 1|69 (1|64)apyakṣayaṃ me yaśaso nidhānaṃ kacciddhruvo me kulahastasāraḥ |api prayāsyāmi sukhaṃ paratra supte'pi putre'nimiṣaikacakṣuḥ || 1|70 (1|65)kaccinna me jātamaphullameva kulaprabālaṃ pariśoṣabhāgi |kṣipraṃ vibho brūhi na me'sti śāntiḥ snehaṃ sute vetsi hi bāndhavānām || 1|71 (1|66)ityāgatāvegamaniṣṭabuddhyā buddhvā narendraṃ sa* munirbabhāṣe |mā bhūnmatiste nṛpa kācidanyā niḥsaṃśayaṃ tadyadavocamasmi || 1|72 (1|67)nāsyānyathātvaṃ prati vikriyā me svāṃ vañcanāṃ tu prati viklavo'smi |kālo hi me yātumayaṃ ca jāto jātikṣayasyāsulabhasya boddhā || 1|73 (1|68)vihāya rājyaṃ viṣayeṣvanāsthastīvraiḥ prayatnairadhigamya tattvam |jagatyayaṃ mohatamo nihantuṃ jvaliṣyati jñānamayo hi sūryaḥ || 1|74 (1|69)duḥkhārṇavādvyādhivikīrṇaphenājjarātaraṅgānmaraṇogravegāt |uttārayiṣyatyayamuhyamānamārttaṃ jagajjñānamahāplavena || 1|75 (1|70)prajñāmbuvegāṃ sthiraśīlavaprāṃ samādhiśītāṃ vratacakravākām |asyottamāṃ dharmanadīṃ pravṛttāṃ tṛṣṇārditaḥ pāsyati jīvalokaḥ || 1|76 (1|71)duḥkhārditebhyo viṣayāvṛtebhyaḥ saṃsārakāntārapathasthitebhyaḥ |ākhyāsyati hyeṣa vimokṣamārgaṃ mārgapranaṣṭebhya ivādhvagebhyaḥ || 1|77 (1|72)vidahyamānāya janāya loke rāgāgnināyaṃ viṣayendhanena |prahlādamādhāsyati dharmavṛṣṭyā vṛṣṭyā mahāmegha ivātapānte || 1|78 (1|73)tṛṣṇārgalaṃ mohatamaḥkapāṭaṃ dvāraṃ prajānāmapayānahetoḥ |vipāṭayiṣyatyayamuttamena saddharmatāḍena durāsadena || 1|79 (1|74)svairmohapāśaiḥ pariveṣṭitasya duḥkhābhibhūtasya nirāśrayasya |lokasya sambudhya ca dharmarājaḥ kariṣyate bandhanamokṣameṣaḥ || 1|80 (1|75)tanmā kṛthāḥ śokamimaṃ prati tvam tatsaumya śocye hi manuṣyaloke |mohena vā kāmasukhairmadādvā yo naiṣṭhikaṃ śroṣyati nāsya dharmam || 1|81 (1|76)bhraṣṭasya tasmācca guṇādato me dhyānāni labdhvāpyakṛtārthataiva |dharmasya tasyāśravaṇādahaṃ hi manye vipattiṃ tridive'pi vāsam || 1|82 (1|77)iti śrutārthaḥ sasuhṛtsadārastyaktvā viṣādaṃ mumude narendraḥ |evaṃvidho'yaṃ tanayo mameti mene sa hi svāmapi sāramattām || 1|83 (1|78)āryeṇa mārgeṇa tu yāsyatīti cintāvidheyaṃ hṛdayaṃ cakāra |na khalvasau na priyadharmapakṣaḥ santānanāśāttu bhayaṃ dadarśa || 1|84 (1|79)atha munirasito nivedya tattvaṃ sutaniyataṃ sutaviklavāya rājñe |sabahumatamudīkṣyamāṇarūpaḥ pavanapathena yathāgataṃ jagāma || 1|85 (1|80)kṛtamatiranujāsutaṃ ca dṛṣṭvā munivacanaśravaṇe pi tanmatau ca |bahuvidhamanukampayā sa sādhuḥ priyasutavadviniyojayāñcakāra || 1|86 (1|81)narapatirapi putrajanmatuṣṭo viṣayamatāni vimucya bandhanāni |kulasadṛśamacīkaradyathāvatpriyatanayaṃ tanayasya jātakarma || 1|87 (1|82)daśasu pariṇateṣvahaḥsu caivaṃ prayatamanāḥ parayā mudā parītaḥ |akuruta japahomamaṅgalādyāḥ paramatamāḥ sa sutasya devatejyāḥ || 1|88 (1|83)api ca śatasahasrapūrṇasaṅkhyāḥ sthirabalavattanayāḥ sahemaśṛṅgīḥ |anupagatajarāḥ payasvinīrgāḥ svayamadadātsutavṛddhaye dvijebhyaḥ || 1|89 (1|84)bahuvidhaviṣayāstato yatātmā svahṛdayatoṣakarīḥ kriyā vidhāya |guṇavati divase śive muhūrte matimakaronmuditaḥ purapraveśe || 1|90 (1|85)dviradaradamayīmatho mahārhāṃ sitasitapuṣpabhṛtāṃ maṇipradīpām |abhajata śivikāṃ śivāya devī tanayavatī praṇipatya devatābhyaḥ || 1|91 (1|86)puramatha purataḥ praveśya patnīṃ sthavirajanānugatāmapatyanāthām |nṛpatirapi jagāma paurasaṅghairdivamamarairmaghavānivārcyamānaḥ || 1|92 (1|87)bhavanamatha vigāhya śākyarājo bhava iva ṣaṇmukhajanmanā pratītaḥ |idamidamiti harṣapūrṇavaktro bahuvidhapuṣṭiyaśaskaraṃ vyadhatta || 1|93 (1|88)iti narapatiputrajanmavṛddhyā sajanapadaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ tat |dhanadapuramivāpsaro'vakīrṇaṃ muditamabhūnnalakūvaraprasūtau || 1|94 (1|89)iti śrībuddhacarite mahākāvye bhagavatprasūtirnāma prathamaḥ sargaḥ || 1 ||

आ जन्मनो जन्मजरान्तकस्य तस्यात्मजस्यात्मजितः स राजा ।अहन्यहन्यर्थगजाश्वमित्रैर्वृद्धिं ययौ सिन्धरिवाम्बुवेगैः ॥ २।१धनस्य रत्नस्य च तस्य तस्य कृताकृतस्यैव च काञ्चनस्य ।तदा हि नैकात्मनिधीनवापि मनोरथस्याप्यतिभारभूतान् ॥ २।२ये पद्मकल्पैरपि च द्विपेन्द्रैर्न मण्डलं शक्यमिहाभिनेतुम् ।मदोत्कटा हैमवता गजास्ते विनापि यत्नादुपतस्थुरेनम् ॥ २।३नानाङ्कचिह्नैर्नवहेमभाण्डैरभूषितैर्लम्बसटैस्तथान्यैः ।सञ्चुक्षुभे चास्य पुरं तुरङ्गैर्बलेन मैत्र्या च धनेन चाप्तैः ॥ २।४पुष्टाश्च तुष्टाश्च तदास्य राज्ये साध्व्योऽरजस्का गुणवत्पयस्काः ।उदग्रवत्सैः सहिता बभूवुर्बह्व्यो बहुक्षीरदुहश्च गावः ॥ २।५मध्यस्थतां तस्य रिपुर्जगाम मध्यस्वभावः प्रययौ सुहृत्त्वम् ।विशेषतो दार्ढ्यमियाय मित्रं द्वावस्य पक्षावपरस्तु नाशम् ॥ २।६तथास्य मन्दानिलमेघशब्दः सौदामिनीकुण्डलमण्डिताङ्गः ।विनाश्मवर्षाशनिपातदोषैः काले च देशे प्रववर्ष देवः ॥ २।७रुरोह संयक् फलवद्यथार्तु तदाकृतेनापि कृषिश्रमेण ।ता एव चैवौषधयो रसेन सारेण चैवाभ्यधिका बभूवुः ॥ २।८शरीरसन्देहकरेऽपि काले सङ्ग्रामसम्मर्द इव प्रवृत्ते ।स्वस्थाः सुखं चैव निरामयं च प्रजज्ञिरे गर्भधराश्च नार्यः ॥ २।९यच्च प्रतिभ्वो विभवेऽपि शक्ये न प्रार्थयन्ति स्म नराः परेभ्यः ।अभ्यर्थितः सूक्ष्मधनोऽपि चायं तदा न कश्चिद्विमुखो बभूव ॥ २।१०नाशे वधो बन्धुषु नाप्यदाता नैवाव्रतो नानृतिको न हिंस्रः ।आसीत्तदा कश्चन तस्य राज्ये राज्ञो ययातेरिव नाहुषस्य ॥ २।११उद्यानदेवायतनाश्रमाणां कूपप्रपापुष्करिणीवनानाम् ।चक्रुः क्रियास्तत्र च धर्मकामाः प्रत्यक्षतः स्वर्गमिवोपलभ्य ॥ २।१२मुक्तश्च दुर्भिक्षभयामयेभ्यो हृष्टो जनः स्वर्गमिवाभिरेमे ।पत्नीं पतिर्वा महिषी पतिं वा परस्परं न व्यभिचेरतुश्च ॥ २।१३कश्चित्सिषेवे रतये न कामं कामार्थमर्थं न जुगोप कश्चित् ।कश्चिद्धनार्थं न चचार धर्मं धर्माय कश्चिन्न चकार हिंसाम् ॥ २।१४स्तेयादिभिश्चाप्यभितश्च नष्टं स्वस्थं स्वचक्रं परचक्रमुक्तम् ।क्षेमं सुभिक्षं च बभूव तस्य पुराण्यरण्यानि यथैव राष्ट्रे ॥ २।१५तदा हि तज्जन्मनि तस्य राज्ञो मनोरिवादित्यसुतस्य राज्ये ।चचार हर्षः प्रणनाश पाप्मा जज्वाल धर्मः कलुषः शशाम ॥ २।१६एवंविधा राजसुतस्य तस्य सर्वार्थसिद्धिश्च यतो बभूव ।ततो नृपस्तस्य सुतस्य नाम सर्वार्थसिद्धोऽयमिति प्रचक्रे ॥ २।१७देवी तु माया विबुधर्षिकल्पं दृष्ट्वा विशालं तनयप्रभावम् ।जातं प्रहर्षं न शशाक सोढुं ततोऽविनाशाय दिवं जगाम ॥ २।१८ततः कुमारं सुरगर्भकल्पं स्नेहेन भावेन च निर्विशेषम् ।मातृष्वसा मातृसमप्रभावा संवर्धयामात्मजवद्बभूव ॥ २।१९ततः स बालार्क इवोदयस्थः समीरितो वह्निरिवानिलेन ।क्रमेण सम्यग्ववृधे कुमारस्ताराधिपः पक्ष इवातमस्के ॥ २।२०ततो महार्हाणि च चन्दनानि रत्नावलीश्चौषधिभिः सगर्भाः ।मृगप्रयुक्तान्रथकांश्च हैमानाचक्रिरेऽस्मै सुहृदालयेभ्यः ॥ २।२१वयोऽनुरूपाणि च भूषणानि हिरण्मया हस्तिमृगाश्वकाश्च ।रथाश्च गावो वसनप्रयुक्ता गन्त्रीश्च चामीकररूप्यचित्राः ॥ २।२२एवं स तैस्तैर्विषयोपचारैर्वयोऽनुरूपैरुपचर्यमाणः ।बालोऽप्यबालप्रतिमो बभूव धृत्या च शौचेन धिया श्रिया च ॥ २।२३वयश्च कौमारमतीत्य मध्यं सम्प्राप्य बालः स हि राजसूनुः ।अल्पैरहोभिर्बहुवर्षगम्या जग्राह विद्याः स्वकुलानुरूपाः ॥ २।२४नैःश्रेयसं तस्य तु भव्यमर्थं श्रुत्वा पुरस्तादसितान्महार्षेः ।कामेषु सङ्गं जनयाम्बभूव वृद्धिर्भवच्चाक्यकुलस्य राज्ञः ॥ २।२५कुलात्ततोऽस्मै स्थिरशीलयुक्तात्साध्वीं वपुर्ह्रीविनयोपपन्नाम् ।यशोधरां नाम यशोविशालां तुल्याभिधानं श्रियमाजुहाव ॥ २।२६अथापरं भूमिपतेः प्रियोऽयं सनत्कुमारप्रतिमः कुमारः ।सार्धं तया शाक्यनरेन्द्रवध्वा शच्या सहस्राक्ष इवाभिरेमे ॥ २।२७किञ्चिन्मनःक्षोभकरं प्रतीपं कथञ्च पश्येदिति सोऽनुचिन्त्य ।वासं नृपो ह्यादिशति स्म तस्मै हर्म्योदरेष्वेव न भूप्रचारम् ॥ २।२८ततः शरत्तोयदपाण्डरेषु भूमौ विमानेष्विव रञ्जितेषु ।हर्म्येषु सर्वर्तुसुखाश्रयेषु स्त्रीणामुदारैर्विजहार तूर्यैः ॥ २।२९कलैर्हि चामीकरबद्धकक्षैर्नारीकराग्राभिहतैर्मृदङ्गैः ।वराप्सरोनृत्यसमैश्च नृत्यैः कैलासवत्तद्भवनं रराज ॥ २।३०वाग्भिः कलाभिर्ललितैश्च हारैर्मदैः सखेलैर्मधुरैश्च हासैः ।तं तत्र नार्यो रमयाम्बभूवुर्भ्रूवञ्चितैरर्धनिरीक्षितैश्च ॥ २।३१ततश्च कामाश्रयपण्डिताभिः स्त्रीभिर्गृहीतो रतिकर्कशाभिः ।विमानपृष्ठान्न महीं जगाम विमानपृष्थादिव पुण्यकर्मा ॥ २।३२नृपस्तु तस्यैव विवृद्धिहेतोस्तद्भाविनार्थेन च चोद्यमानः ।शमेऽभिरेमे विरराम पापाद्भेजे दमं संविबभाज साधून् ॥ २।३३नाधीरवत् कामसुखे ससञ्जे न संररञ्जे विषमं जनन्याम् ।धृत्येन्द्रियाश्वांश्चपलान् विजिग्ये बन्धूंश्च पौरांश्च गुणैर्जिगाय ॥ २।३४नाध्यैष्ट दुःखाय परस्य विद्यां ज्ञानं शिवं यत्तु तदध्यगीष्ट ।स्वाभ्यः प्रजाभ्यो हि यथा तथैव सर्वप्रजाभ्यः शिवमाशशंसे ॥ २।३५तं भासुरं चाङ्गिरसाधिदेवं यथावदानर्च तदायुषे सः ।जुहाव हव्यान्यकृशे कृशानौ ददौ द्विजेभ्यः कृशनं च गाश्च ॥ २।३६सस्नौ शरीरं पवितुं मनश्च तीर्थाम्बुभिश्चैव गुणांबुभिश्च ।वेदोपदिष्टं सममात्मजं च सोमं पपौ शान्तिसुखं च हार्दम् ॥ २।३७सान्त्वं बभाषे न च नार्थवद्यज्जजल्प तत्त्वं न च विप्रियं यत् ।सान्त्वं ह्यतत्वं परुषं च तत्त्वं ह्रियाशकन्नात्मन एव वक्तुम् ॥ २।३८इष्टेष्वनिष्टेषु च कार्यवत्सु न रागदोषाश्रयतां प्रपेदे ।शिवं सिषेवेऽव्यवहारलब्धं यज्ञं हि मेने न तथा यथावत् ॥ २।३९आशावते चाभिगताय सद्यो देयाम्बुभिस्तर्षमचेच्छिदिष्ट ।युद्धादृते वृत्तपरश्वधेन द्विदर्पमुद्वृत्तमबेभिदिष्ट ॥ २।४०एकं विनिन्ये स जुगोप सप्त सप्तैव तत्याज ररक्ष पञ्च ।प्राप त्रिवर्गं बुबुधे त्रिवर्गं जज्ञे द्विवर्गं प्रजहौ द्विवर्गम् ॥ २।४१कृतागसोऽपि प्रतिपाद्य वध्यान्नाजीघनन्नापि रुषा ददर्श ।बबन्ध सान्त्वेन फलेन चैतांस्त्यागोऽपि तेषां ह्यनपायदृष्टः ॥ २।४२आर्षाण्यचारीत्परमव्रतानि वैराण्यहासीच्छिरसम्भृतानि ।यशांसि चापद्गुणगन्धवन्ति रजांस्यहासीन्मलिनीकराणि ॥ २।४३न चाजिहीर्षीद्बलिमप्रवृत्तं न चाचिकीर्षीत्परवस्त्वभिध्याम् ।न चाविवक्षीद्द्विषतामधर्मं न चादिधक्षीद्धृदयेन मन्युम् ॥ २।४४तस्मिंस्तथा भूमिपतौ प्रवृत्ते भृत्याश्च पौराश्च तथैव चेरुः ।शमात्मके चेतसि विप्रसन्ने प्रयुक्तयोगस्य यथेन्द्रियाणि ॥ २।४५काले ततश्चारुपयोधरायां यशोधरायां सुयशोधरायाम् ।शौद्धोदनेराहुसपत्नवक्त्रो जज्ञे सुतो राहुल एव नाम्ना ॥ २।४६अथेष्टपुत्रः परमप्रतीतः कुलस्य वृद्धिं प्रति भूमिपालः ।यथैव पुत्रप्रसवे ननन्द तथैव पौत्रप्रसवे ननन्द ॥ २।४७पौत्रस्य मे पुत्रगतो ममैव स्नेहः कथं स्यादिति जातहर्षः ।काले स तं तं विधिमाललम्बे पुत्रप्रियः स्वर्गमिवारुरुक्षन् ॥ २।४८स्थित्वा पथि प्राथमकल्पिकानां राजर्षभाणां यशसान्वितानाम् ।शुक्लान्यमुक्त्वापि तपांस्यतप्त यज्ञे च हिंसारहितैरयष्ट ॥ २।४९अजाज्वलिष्टाथ स पुण्यकर्मा नृपश्रिया चैव तपःश्रिया च ।कुलेन वृत्तेन धिया च दीप्तस्तेजः सहस्रांशुरिवोत्सिसृक्षुः ॥ २।५०स्वायम्भुवं चार्चिकमर्चयित्वा जजाप पुत्रस्थितये स्थितश्रीः ।चकार कर्माणि च दुष्कराणि प्रजाः सिसृक्षुः क इवादिकाले ॥ २।५१तत्ज्याज शस्त्रं विममर्श शास्त्रं शमं सिषेवे नियमं विषेहे ।वशीव कञ्चिद्विषयं न भेजे पितेव सर्वान्विषयान् ददर्श ॥ २।५२बभार राज्यं स हि पुत्रहेतोः पुत्रं कुलार्थं यशसे कुलं तु ।स्वर्गाय शब्दं दिवमात्महेतोर्धर्मार्थमात्मस्थितिमाचकाङ्क्ष ॥ २।५३एवं स धर्मं विविधं चकार सद्भिर्निपातं श्रुतितश्च सिद्धम् ।दृष्ट्वा कथं पुत्रमुखं सुतो मे वनं न यायादिति नाथमानः ॥ २।५४रिरक्षिषन्तः श्रियमात्मसंस्था रक्षन्ति पुत्रान् भुवि भूमिपालाः ।पुत्रं नरेन्द्रः स तु धर्मकामो ररक्ष धर्माद्विषयेष्वमुञ्चत् ॥ २।५५वनमनुपमसत्त्वा बोधिसत्त्वास्तु सर्वेविषयसुखरसज्ञा जग्मुरुत्पन्नपुत्राः ।अत उपचितकर्मा रूढमूलेऽपि हेतौस रतिमुपसिषेवे बोधिमापन्नयावत् ॥ २।५६इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽन्तःपुरविहारो नाम द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥

ā janmano janmajarāntakasya tasyātmajasyātmajitaḥ sa rājā |ahanyahanyarthagajāśvamitrairvṛddhiṃ yayau sindharivāmbuvegaiḥ || 2|1dhanasya ratnasya ca tasya tasya kṛtākṛtasyaiva ca kāñcanasya |tadā hi naikātmanidhīnavāpi manorathasyāpyatibhārabhūtān || 2|2ye padmakalpairapi ca dvipendrairna maṇḍalaṃ śakyamihābhinetum |madotkaṭā haimavatā gajāste vināpi yatnādupatasthurenam || 2|3nānāṅkacihnairnavahemabhāṇḍairabhūṣitairlambasaṭaistathānyaiḥ |sañcukṣubhe cāsya puraṃ turaṅgairbalena maitryā ca dhanena cāptaiḥ || 2|4puṣṭāśca tuṣṭāśca tadāsya rājye sādhvyo'rajaskā guṇavatpayaskāḥ |udagravatsaiḥ sahitā babhūvurbahvyo bahukṣīraduhaśca gāvaḥ || 2|5madhyasthatāṃ tasya ripurjagāma madhyasvabhāvaḥ prayayau suhṛttvam |viśeṣato dārḍhyamiyāya mitraṃ dvāvasya pakṣāvaparastu nāśam || 2|6tathāsya mandānilameghaśabdaḥ saudāminīkuṇḍalamaṇḍitāṅgaḥ |vināśmavarṣāśanipātadoṣaiḥ kāle ca deśe pravavarṣa devaḥ || 2|7ruroha saṃyak phalavadyathārtu tadākṛtenāpi kṛṣiśrameṇa |tā eva caivauṣadhayo rasena sāreṇa caivābhyadhikā babhūvuḥ || 2|8śarīrasandehakare'pi kāle saṅgrāmasammarda iva pravṛtte |svasthāḥ sukhaṃ caiva nirāmayaṃ ca prajajñire garbhadharāśca nāryaḥ || 2|9yacca pratibhvo vibhave'pi śakye na prārthayanti sma narāḥ parebhyaḥ |abhyarthitaḥ sūkṣmadhano'pi cāyaṃ tadā na kaścidvimukho babhūva || 2|10nāśe vadho bandhuṣu nāpyadātā naivāvrato nānṛtiko na hiṃsraḥ |āsīttadā kaścana tasya rājye rājño yayāteriva nāhuṣasya || 2|11udyānadevāyatanāśramāṇāṃ kūpaprapāpuṣkariṇīvanānām |cakruḥ kriyāstatra ca dharmakāmāḥ pratyakṣataḥ svargamivopalabhya || 2|12muktaśca durbhikṣabhayāmayebhyo hṛṣṭo janaḥ svargamivābhireme |patnīṃ patirvā mahiṣī patiṃ vā parasparaṃ na vyabhiceratuśca || 2|13kaścitsiṣeve rataye na kāmaṃ kāmārthamarthaṃ na jugopa kaścit |kaściddhanārthaṃ na cacāra dharmaṃ dharmāya kaścinna cakāra hiṃsām || 2|14steyādibhiścāpyabhitaśca naṣṭaṃ svasthaṃ svacakraṃ paracakramuktam |kṣemaṃ subhikṣaṃ ca babhūva tasya purāṇyaraṇyāni yathaiva rāṣṭre || 2|15tadā hi tajjanmani tasya rājño manorivādityasutasya rājye |cacāra harṣaḥ praṇanāśa pāpmā jajvāla dharmaḥ kaluṣaḥ śaśāma || 2|16evaṃvidhā rājasutasya tasya sarvārthasiddhiśca yato babhūva |tato nṛpastasya sutasya nāma sarvārthasiddho'yamiti pracakre || 2|17devī tu māyā vibudharṣikalpaṃ dṛṣṭvā viśālaṃ tanayaprabhāvam |jātaṃ praharṣaṃ na śaśāka soḍhuṃ tato'vināśāya divaṃ jagāma || 2|18tataḥ kumāraṃ suragarbhakalpaṃ snehena bhāvena ca nirviśeṣam |mātṛṣvasā mātṛsamaprabhāvā saṃvardhayāmātmajavadbabhūva || 2|19tataḥ sa bālārka ivodayasthaḥ samīrito vahnirivānilena |krameṇa samyagvavṛdhe kumārastārādhipaḥ pakṣa ivātamaske || 2|20tato mahārhāṇi ca candanāni ratnāvalīścauṣadhibhiḥ sagarbhāḥ |mṛgaprayuktānrathakāṃśca haimānācakrire'smai suhṛdālayebhyaḥ || 2|21vayo'nurūpāṇi ca bhūṣaṇāni hiraṇmayā hastimṛgāśvakāśca |rathāśca gāvo vasanaprayuktā gantrīśca cāmīkararūpyacitrāḥ || 2|22evaṃ sa taistairviṣayopacārairvayo'nurūpairupacaryamāṇaḥ |bālo'pyabālapratimo babhūva dhṛtyā ca śaucena dhiyā śriyā ca || 2|23vayaśca kaumāramatītya madhyaṃ samprāpya bālaḥ sa hi rājasūnuḥ |alpairahobhirbahuvarṣagamyā jagrāha vidyāḥ svakulānurūpāḥ || 2|24naiḥśreyasaṃ tasya tu bhavyamarthaṃ śrutvā purastādasitānmahārṣeḥ |kāmeṣu saṅgaṃ janayāmbabhūva vṛddhirbhavaccākyakulasya rājñaḥ || 2|25kulāttato'smai sthiraśīlayuktātsādhvīṃ vapurhrīvinayopapannām |yaśodharāṃ nāma yaśoviśālāṃ tulyābhidhānaṃ śriyamājuhāva || 2|26athāparaṃ bhūmipateḥ priyo'yaṃ sanatkumārapratimaḥ kumāraḥ |sārdhaṃ tayā śākyanarendravadhvā śacyā sahasrākṣa ivābhireme || 2|27kiñcinmanaḥkṣobhakaraṃ pratīpaṃ kathañca paśyediti so'nucintya |vāsaṃ nṛpo hyādiśati sma tasmai harmyodareṣveva na bhūpracāram || 2|28tataḥ śarattoyadapāṇḍareṣu bhūmau vimāneṣviva rañjiteṣu |harmyeṣu sarvartusukhāśrayeṣu strīṇāmudārairvijahāra tūryaiḥ || 2|29kalairhi cāmīkarabaddhakakṣairnārīkarāgrābhihatairmṛdaṅgaiḥ |varāpsaronṛtyasamaiśca nṛtyaiḥ kailāsavattadbhavanaṃ rarāja || 2|30vāgbhiḥ kalābhirlalitaiśca hārairmadaiḥ sakhelairmadhuraiśca hāsaiḥ |taṃ tatra nāryo ramayāmbabhūvurbhrūvañcitairardhanirīkṣitaiśca || 2|31tataśca kāmāśrayapaṇḍitābhiḥ strībhirgṛhīto ratikarkaśābhiḥ |vimānapṛṣṭhānna mahīṃ jagāma vimānapṛṣthādiva puṇyakarmā || 2|32nṛpastu tasyaiva vivṛddhihetostadbhāvinārthena ca codyamānaḥ |śame'bhireme virarāma pāpādbheje damaṃ saṃvibabhāja sādhūn || 2|33nādhīravat kāmasukhe sasañje na saṃrarañje viṣamaṃ jananyām |dhṛtyendriyāśvāṃścapalān vijigye bandhūṃśca paurāṃśca guṇairjigāya || 2|34nādhyaiṣṭa duḥkhāya parasya vidyāṃ jñānaṃ śivaṃ yattu tadadhyagīṣṭa |svābhyaḥ prajābhyo hi yathā tathaiva sarvaprajābhyaḥ śivamāśaśaṃse || 2|35taṃ bhāsuraṃ cāṅgirasādhidevaṃ yathāvadānarca tadāyuṣe saḥ |juhāva havyānyakṛśe kṛśānau dadau dvijebhyaḥ kṛśanaṃ ca gāśca || 2|36sasnau śarīraṃ pavituṃ manaśca tīrthāmbubhiścaiva guṇāṃbubhiśca |vedopadiṣṭaṃ samamātmajaṃ ca somaṃ papau śāntisukhaṃ ca hārdam || 2|37sāntvaṃ babhāṣe na ca nārthavadyajjajalpa tattvaṃ na ca vipriyaṃ yat |sāntvaṃ hyatatvaṃ paruṣaṃ ca tattvaṃ hriyāśakannātmana eva vaktum || 2|38iṣṭeṣvaniṣṭeṣu ca kāryavatsu na rāgadoṣāśrayatāṃ prapede |śivaṃ siṣeve'vyavahāralabdhaṃ yajñaṃ hi mene na tathā yathāvat || 2|39āśāvate cābhigatāya sadyo deyāmbubhistarṣamacecchidiṣṭa |yuddhādṛte vṛttaparaśvadhena dvidarpamudvṛttamabebhidiṣṭa || 2|40ekaṃ vininye sa jugopa sapta saptaiva tatyāja rarakṣa pañca |prāpa trivargaṃ bubudhe trivargaṃ jajñe dvivargaṃ prajahau dvivargam || 2|41kṛtāgaso'pi pratipādya vadhyānnājīghanannāpi ruṣā dadarśa |babandha sāntvena phalena caitāṃstyāgo'pi teṣāṃ hyanapāyadṛṣṭaḥ || 2|42ārṣāṇyacārītparamavratāni vairāṇyahāsīcchirasambhṛtāni |yaśāṃsi cāpadguṇagandhavanti rajāṃsyahāsīnmalinīkarāṇi || 2|43na cājihīrṣīdbalimapravṛttaṃ na cācikīrṣītparavastvabhidhyām |na cāvivakṣīddviṣatāmadharmaṃ na cādidhakṣīddhṛdayena manyum || 2|44tasmiṃstathā bhūmipatau pravṛtte bhṛtyāśca paurāśca tathaiva ceruḥ |śamātmake cetasi viprasanne prayuktayogasya yathendriyāṇi || 2|45kāle tataścārupayodharāyāṃ yaśodharāyāṃ suyaśodharāyām |śauddhodanerāhusapatnavaktro jajñe suto rāhula eva nāmnā || 2|46atheṣṭaputraḥ paramapratītaḥ kulasya vṛddhiṃ prati bhūmipālaḥ |yathaiva putraprasave nananda tathaiva pautraprasave nananda || 2|47pautrasya me putragato mamaiva snehaḥ kathaṃ syāditi jātaharṣaḥ |kāle sa taṃ taṃ vidhimālalambe putrapriyaḥ svargamivārurukṣan || 2|48sthitvā pathi prāthamakalpikānāṃ rājarṣabhāṇāṃ yaśasānvitānām |śuklānyamuktvāpi tapāṃsyatapta yajñe ca hiṃsārahitairayaṣṭa || 2|49ajājvaliṣṭātha sa puṇyakarmā nṛpaśriyā caiva tapaḥśriyā ca |kulena vṛttena dhiyā ca dīptastejaḥ sahasrāṃśurivotsisṛkṣuḥ || 2|50svāyambhuvaṃ cārcikamarcayitvā jajāpa putrasthitaye sthitaśrīḥ |cakāra karmāṇi ca duṣkarāṇi prajāḥ sisṛkṣuḥ ka ivādikāle || 2|51tatjyāja śastraṃ vimamarśa śāstraṃ śamaṃ siṣeve niyamaṃ viṣehe |vaśīva kañcidviṣayaṃ na bheje piteva sarvānviṣayān dadarśa || 2|52babhāra rājyaṃ sa hi putrahetoḥ putraṃ kulārthaṃ yaśase kulaṃ tu |svargāya śabdaṃ divamātmahetordharmārthamātmasthitimācakāṅkṣa || 2|53evaṃ sa dharmaṃ vividhaṃ cakāra sadbhirnipātaṃ śrutitaśca siddham |dṛṣṭvā kathaṃ putramukhaṃ suto me vanaṃ na yāyāditi nāthamānaḥ || 2|54rirakṣiṣantaḥ śriyamātmasaṃsthā rakṣanti putrān bhuvi bhūmipālāḥ |putraṃ narendraḥ sa tu dharmakāmo rarakṣa dharmādviṣayeṣvamuñcat || 2|55vanamanupamasattvā bodhisattvāstu sarveviṣayasukharasajñā jagmurutpannaputrāḥ |ata upacitakarmā rūḍhamūle'pi hetausa ratimupasiṣeve bodhimāpannayāvat || 2|56iti śrībuddhacarite mahākāvye'ntaḥpuravihāro nāma dvitīyaḥ sargaḥ || 2 ||

ततः कदाचिन्मृदुशाद्वलानि पुंस्कोकिलोन्नादितपादपानि ।शुश्राव पद्माकरमण्डितानि शीते निबद्धानि स काननानि ॥ ३।१श्रुत्वा ततः स्त्रीजनवल्लभानां मनोज्ञभावं पुरकाननानाम् ।बहिःप्रयाणाय चकार बुद्धिमन्तर्गृहे नाग इवावरुद्धः ॥ ३।२ततो नृपस्तस्य निशम्य भावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य ।स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसश्च योग्याम्-आज्ञापयामास विहारयात्राम् ॥ ३।३निवर्तयामास च राजमार्गे सम्पातमार्तस्य पृथग्जनस्य ।मा भूत्कुमारः सुकुमारचित्तः संविग्नचेता इव मन्यमानः ॥ ३।४प्रत्यङ्गहीनान् विकलेन्द्रियांश्च जीर्णातुरादीन् कृपणांश्च भिक्षून् ।ततः समुत्सार्य परेण साम्ना शोभां परा राजपथस्य चक्रुः ॥ ३।५ततः कृते श्रीमति राजमार्गे श्रीमान् विनीतानुचरः कुमारः ।प्रासादपृष्ठादवतीर्य काले कृताभ्यनुज्ञो नृपमभ्यगच्चत् ॥ ३।६अथो नरेन्द्रः सुतमागताश्रुः शिरस्युपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य ।गच्चेति चाज्ञापयति स्म वाचा स्नेहान्न चैनं मनसा मुमोच ॥ ३।७ततः स जाम्बूनदभाण्डभृद्भिर्युक्तं चतुर्भिर्निभृतैस्तुरङ्गैः ।अक्लीवविध्युच्चुचिरश्मिधारां हिरण्मयं स्यन्दनमारुरोह ॥ ३।८ततः प्रकीर्णोज्ज्वलपुष्पजालं विषक्तमाल्यं प्रचलत्पताकम् ।मार्गं प्रपेदे सदृशानुयात्रश्चन्द्रः सनक्षत्र इवान्तरीक्षम् ॥ ३।९कौतूहलात्स्फीततरैश्च नेत्रैर्नीलोत्पलाभैरिव कीर्यमाणः ।शनैः शनै राजपथं जगाहे पौरैः समन्तादभिवीक्ष्यमाणः ॥ ३।१०तं तुष्टुवुः सौम्यगुणेन केचिद्ववन्दिरे दीप्ततया तथान्ये ।सौमुख्यतस्तु श्रियमस्य केचिद्वैपुल्यमाशंसिषुरायुषश्च ॥ ३।११निःसृत्य कुब्जाश्च महाकुलेभ्यो व्यूहाश्च कैरातकवामनानाम् ।नार्यः कृशेभ्यश्च निवेशनेभ्यो देवानुयानध्वजवत् प्रणेमुः ॥ ३।१२ततः कुमारः खलु गच्चतीति श्रुत्वा स्त्रियः प्रेष्यजनात्प्रवृत्तिम् ।दिदृक्षया हर्म्यतलानि जग्मुर्जनेन मान्येन कृताभ्यनुज्ञाः ॥ ३।१३ताः स्रस्तकाञ्चीगुणविघ्निताश्च सुप्तप्रबुद्धाकुललोचनाश्च ।वृत्तान्तविन्यस्तविभूषणाश्च कौतूहलेनापि भृताः परीयुः ॥ ३।१४प्रासादसोपानतलप्रणादैः काञ्चीरवैर्नूपुरनिस्वनैश्च ।विभ्रामयन्त्यो गृहपक्षिसङ्घानन्योन्यवेगांश्च समाक्षिपन्त्यः ॥ ३।१५कासाञ्चिदासां तु वराङ्गनानां जातत्वराणामपि सोत्सुकानाम् ।गतिं गुरुत्वाज्जगृहुर्विशालाः श्रोणीरथाः पीनपयोधराश्च ॥ ३।१६शीघ्रं समर्थापि तु गन्तुमन्या गतिं निजग्राह ययौ न तूर्णम् ।ह्रिया प्रगल्भानि निगूहमाना रहः प्रयुक्तानि विभूषणानि ॥ ३।१७परस्परोत्पीडनपिण्डितानां सम्मर्दसंशोभितकुण्डलानाम् ।तासां तदा सस्वनभूषणानां वातायनेष्वप्रशमो बभूव ॥ ३।१८वातायनेभ्यस्तु विनिःसृतानि परस्परोपासितकुण्डलानि ।स्त्रीणां विरेजुर्मुखपङ्कजानि सक्तानि हर्म्येष्विव पङ्कजानि ॥ ३।१९ततो विमानैर्युवतीकलापैः कौतूहलोद्घाटितवातयानैः ।श्रीमत्समन्तान्नगरं बभासे वियद्विमानैरिव साप्सरोभिः ॥ ३।२०वातायनानामविशालभावादन्योन्यगण्डार्पितकुण्डलानि ।मुखानि रेजुः प्रमदोत्तमानां बद्धाः कलाप इव पङ्कजानाम् ॥ ३।२१तस्मिन् कुमारं पथि वीक्षमाणाः स्त्रियो बभुर्गामिव गन्तुकामाः ।ऊर्ध्वोन्मुखाश्चैनमुदीक्षमाणा नरा बभुर्द्यामिव गन्तुकामाः ॥ ३।२२दृष्ट्वा च तं राजसुतं स्त्रियस्ता जाज्वल्यमानं वपुषा श्रिया च ।धन्यास्य भार्येति शनैरवोचञ्शुद्धैर्मनोभिः खलु नान्यभावात् ॥ ३।२३अयं किल व्यायतपीनबाहू रूपेण साक्षादिव पुष्पकेतुः ।त्यक्त्वा श्रियं धर्ममुपेष्यतीति तस्मिन् हिता गौरवमेव चक्रुः ॥ ३।२४कीर्णं तथा राजपथं कुमारः पौरैर्विनीतैः शुचिधीरवेषैः ।तत्पूर्वमालोक्य जहर्ष किञ्चिन्मेने पुनर्भावमिवात्मनश्च ॥ ३।२५पुरं तु तत्स्वर्गमिव प्रहृष्टं शुद्धाधिवासाः समवेक्ष्य देवाः ।जीर्णं नरं निर्ममिरे प्रयातुं सञ्चोदनार्थं क्षितिपात्मजस्य ॥ ३।२६ततः कुमारो जरयाभिभूतं दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथगाकृतिं तम् ।उवाच सङ्ग्राहकमागतास्थस्तत्रैव निष्कम्पनिविष्टदृष्टिः ॥ ३।२७क एष भोः सूत नरोऽभ्युपेतः केशैः सितैर्यष्टिविषक्तहस्तः ।भ्रूसंवृताक्षः शिथिलानताङ्गः किं विक्रियैषा प्रकृतिर्यदृच्चा ॥ ३।२८इत्येवमुक्तः स रथप्रणेता निवेदयामास नृपात्मजाय ।संरक्ष्यमप्यर्थमदोषदर्शी तैरेव देवैः कृतबुद्धिमोहः ॥ ३।२९रूपस्य हर्त्री व्यसनं बलस्य शोकस्य योनिर्निधनं रतीनाम् ।नाशः स्मृतीनां रिपुरिन्द्रियाणामेषा जरा नाम ययैष भग्नः ॥ ३।३०पीतं ह्यनेनापि पयः शिशुत्वे कालेन भूयः परिमृष्टमुर्व्याम् ।क्रमेण भूत्वा च युवा वपुष्मान् क्रमेण तेनैव जरामुपेतः ॥ ३।३१इत्येवमुक्ते चलितः स किञ्चिद्राजात्मजः सूतमिदं बभाषे ।किमेष दोषो भविता ममापीत्यस्मै ततः सारथिरभ्युवाच ॥ ३।३२आयुष्मतोऽप्येष वयःप्रकर्षान्निःसंशयं कालवशेन भावी ।एवं जरां रूपविनाशयित्रीं जानाति चैवेच्छति चैष लोकः ॥ ३।३३ततः स पूर्वाशयशुद्धबुद्धिर्विस्तीर्णकल्पाचितपुण्यकर्मा ।श्रुत्वा जरां संविविजे महात्मा महाशनेर्घोषमिवान्तिके गौः ॥ ३।३४निःश्वस्य दीर्घं स शिरः प्रकम्प्य तस्मिंश्च जीर्णे विनिवेश्य चक्षुः ।तां चैव दृष्ट्वा जनतां सहर्षां वाक्यं स संविग्नमिदं जगाद ॥ ३।३५एवं जरा हन्ति च निर्विशेषं स्मृतिं च रूपं च पराक्रमं च ।न चैव संवेगमुपैति लोकः प्रत्यक्षतोऽपीदृशमीक्षमाणः ॥ ३।३६एवं गते सूत निवर्तयाश्वान् शीघ्रं गृहाण्येव भवान्प्रयातु ।उद्यानभूमौ हि कुतो रतिर्मे जराभवे चेतसि वर्तमाने ॥ ३।३७अथाज्ञया भर्तृसुतस्य तस्य निवर्तयामास रथं नियन्ता ।ततः कुमारो भवनं तदेव चिन्तावशः शून्यमिव प्रपेदे ॥ ३।३८यदा तु तत्रैव न शर्म लेभे जरा जरेति प्रपरीक्षमाणः ।ततो नरेन्द्रानुमतः स भूयः क्रमेण तेनैव बहिर्जगाम ॥ ३।३९अथापरं व्याधिपरीतदेहं त एव देवाः ससृजुर्मनुष्यम् ।दृष्ट्वा च तं सारथिमाबभाषे शौद्धोदनिस्तद्गतदृष्टिरेव ॥ ३।४०स्थूलोदरः श्वासचलच्छरीरः स्रस्तांसबाहुः कृशपाण्डुगात्रः ।अम्बेति वाचं करुणं ब्रुवाणः परं समाश्लिष्य नरः क एषः ॥ ३।४१ततोऽब्रवीत्सारथिरस्य सौम्य धातुप्रकोपप्रभवः प्रवृद्धः ।रोगाभिधानः सुमहाननर्थः शक्रोऽपि येनैष कृतोऽस्वतन्त्रः ॥ ३।४२इत्यूचिवान् राजसुतः स भूयस्तं सानुकम्पो नरमीक्षमाणः ।अस्यैव जातः पृथगेष दोषः सामान्यतो रोगभयं प्रजानाम् ॥ ३।४३ततो बभाषे स रथप्रणेता कुमार साधारण एष दोषः ।एवं हि रोगैः परिपीड्यमानो रुजातुरो हर्षमुपैति लोकः ॥ ३।४४इति श्रुतार्थः स विषण्णचेताः प्रावेपताम्बूर्मिगतः शशीव ।इदं च वाक्यं करुणायमानः प्रोवाच किञ्चिन्मृदुना स्वरेण ॥ ३।४५इदं च रोगव्यसनं प्रजानां पश्यंश्च विश्रम्भमुपैति लोकः ।विस्तीर्णविज्ञानमहो नराणां हसन्ति ये रोगभयैरमुक्ताः ॥ ३।४६निवर्त्यतां सूत वहिःप्रयाणान्नरेन्द्रसद्मैव रथः प्रयातु ।श्रुत्वा च मे रोगभयं रतिभ्यः प्रत्याहतं सङ्कुचतीव चेतः ॥ ३।४७ततो निवृत्तः स निवृत्तहर्षः प्रध्यानयुक्तः प्रविवेश सद्म ।तं द्विस्तथा प्रेक्ष्य च सन्निवृत्तं पुर्यागमं भूमिपतिश्चकार ॥ ३।४८श्रुत्वा निमित्तं तु निवर्तनस्य सन्त्यक्तमात्मानमनेन मेने ।मार्गस्य शौचाधिकृताय चैव चुक्रोश रुष्टोऽपि च नोग्रदण्डः ॥ ३।४९भूयश्च तस्मै विदधे सुताय विशेषयुक्तं विषयप्रकारम् ।चलेन्द्रियत्वादपि नापि शक्तो नास्मान्विजह्यादिति नाथमानः ॥ ३।५०यदा च शब्दादिभिरिन्द्रियार्थैरन्तःपुरे नैव सुतोऽस्य रेमे ।ततो वहिर्व्यादिशति स्म यात्रां रसान्तरं स्यादिति मन्यमानः ॥ ३।५१स्नेहाच्च भावं तनयस्य बुद्ध्वा संवेगदोषानविचिन्त्य कांश्चित् ।योग्याः समाज्ञापयति स्म तत्र कलास्वभिज्ञ इति वारमुख्याः ॥ ३।५२ततो विशेषेण नरेन्द्रमार्गे स्वलङ्कृते चैव परीक्षिते च ।व्यत्यास्य सूतं च रथं च राजा प्रस्थापयामास बहिः कुमारम् ॥ ३।५३ततस्तथा गच्चति राजपुत्रे तैरेव देवैर्विहितो गतासुः ।तं चैव मार्गे मृतमुह्यमानं सूतः कुमारश्च ददर्श नान्यः ॥ ३।५४अथाब्रवीद्राजसुतः स सूतं नरैश्चतुर्भिर्ह्रियते क एषः ।दीनैर्मनुष्यैरनुगम्यमानो यो भूषितोऽश्वास्यवरुद्यते च ॥ ३।५५ततः स शुद्धात्मभिरेव देवैः शुद्धाधिवासैरभिभूतचेताः ।अवाच्यमप्यर्थमिमं नियन्ता प्रव्याजहारार्थविदीश्वराय ॥ ३।५६बुद्धीन्द्रियप्राणगुणैर्वियुक्तः सुप्तो विसञ्ज्ञस्तृणकाष्ठभूतः ।सम्बध्य संरक्ष्य च यत्नवद्भिः प्रियाप्रियैस्त्यज्यत एष कोऽपि ॥ ३।५७इति प्रणेतुः स निशम्य वाक्यं सञ्चुक्षुभे किञ्चिदुवाच चैनम् ।किं केवलस्यैव जनस्य धर्मः सर्वप्रजानामयमीदृशोऽन्तः ॥ ३।५८ततः प्रणेता वदति स्म तस्मै सर्वप्रजानामयमन्तकर्मा ।हीनस्य मध्यस्य महात्मनो वा सर्वस्य लोके नियतो विनाशः ॥ ३।५९ततः स धीरोऽपि नरेन्द्रसूनुः श्रुत्वैव मृत्युं विषसाद सद्यः ।अंसेन संश्लिष्य च कूबराग्रं प्रोवाच निह्रादवता स्वरेण ॥ ३।६०इयं च निष्ठा नियतं प्रजानां प्रमाद्यति त्यक्तभयश्च लोकः ।मनांसि शङ्के कठिनानि नृणां स्वस्थास्तथा ह्यध्वनि वर्तमानाः ॥ ३।६१तस्माद्रथं सूत निवर्त्यतां नो विहारभूमौ न हि देशकालः ।जानन्विनाशं कथमार्त्तिकाले सचेतनः स्यादिह हि प्रमत्तः ॥ ३।६२इति ब्रुवाणेऽपि नराधिपात्मजे निवर्तयामास स नैव तं रथम् ।विशेषयुक्तं तु नरेन्द्रशासनात्स पद्मखण्डं वनमेव निर्ययौ ॥ ३।६३ततः शिवं कुसुमितबालपादपं परिभ्रमत्प्रमुदितमत्तकोकिलम् ।विपानवत्सकमलचारुदीर्घिकं ददर्श तद्वनमिव नन्दनं वनम् ॥ ३।६४वराङ्गनागणकलिलं नृपात्मजस्ततो बलाद्वनमभिनीयते स्म तत् ।वराप्सरोवृतमलकाधिपालयं नवव्रतो मुनिरिव विघ्नकातरः ॥ ३।६५इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये संवेगौत्पत्तिर्नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥

tataḥ kadācinmṛduśādvalāni puṃskokilonnāditapādapāni |śuśrāva padmākaramaṇḍitāni śīte nibaddhāni sa kānanāni || 3|1śrutvā tataḥ strījanavallabhānāṃ manojñabhāvaṃ purakānanānām |bahiḥprayāṇāya cakāra buddhimantargṛhe nāga ivāvaruddhaḥ || 3|2tato nṛpastasya niśamya bhāvaṃ putrābhidhānasya manorathasya |snehasya lakṣmyā vayasaśca yogyām-ājñāpayāmāsa vihārayātrām || 3|3nivartayāmāsa ca rājamārge sampātamārtasya pṛthagjanasya |mā bhūtkumāraḥ sukumāracittaḥ saṃvignacetā iva manyamānaḥ || 3|4pratyaṅgahīnān vikalendriyāṃśca jīrṇāturādīn kṛpaṇāṃśca bhikṣūn |tataḥ samutsārya pareṇa sāmnā śobhāṃ parā rājapathasya cakruḥ || 3|5tataḥ kṛte śrīmati rājamārge śrīmān vinītānucaraḥ kumāraḥ |prāsādapṛṣṭhādavatīrya kāle kṛtābhyanujño nṛpamabhyagaccat || 3|6atho narendraḥ sutamāgatāśruḥ śirasyupāghrāya ciraṃ nirīkṣya |gacceti cājñāpayati sma vācā snehānna cainaṃ manasā mumoca || 3|7tataḥ sa jāmbūnadabhāṇḍabhṛdbhiryuktaṃ caturbhirnibhṛtaisturaṅgaiḥ |aklīvavidhyuccuciraśmidhārāṃ hiraṇmayaṃ syandanamāruroha || 3|8tataḥ prakīrṇojjvalapuṣpajālaṃ viṣaktamālyaṃ pracalatpatākam |mārgaṃ prapede sadṛśānuyātraścandraḥ sanakṣatra ivāntarīkṣam || 3|9kautūhalātsphītataraiśca netrairnīlotpalābhairiva kīryamāṇaḥ |śanaiḥ śanai rājapathaṃ jagāhe pauraiḥ samantādabhivīkṣyamāṇaḥ || 3|10taṃ tuṣṭuvuḥ saumyaguṇena kecidvavandire dīptatayā tathānye |saumukhyatastu śriyamasya kecidvaipulyamāśaṃsiṣurāyuṣaśca || 3|11niḥsṛtya kubjāśca mahākulebhyo vyūhāśca kairātakavāmanānām |nāryaḥ kṛśebhyaśca niveśanebhyo devānuyānadhvajavat praṇemuḥ || 3|12tataḥ kumāraḥ khalu gaccatīti śrutvā striyaḥ preṣyajanātpravṛttim |didṛkṣayā harmyatalāni jagmurjanena mānyena kṛtābhyanujñāḥ || 3|13tāḥ srastakāñcīguṇavighnitāśca suptaprabuddhākulalocanāśca |vṛttāntavinyastavibhūṣaṇāśca kautūhalenāpi bhṛtāḥ parīyuḥ || 3|14prāsādasopānatalapraṇādaiḥ kāñcīravairnūpuranisvanaiśca |vibhrāmayantyo gṛhapakṣisaṅghānanyonyavegāṃśca samākṣipantyaḥ || 3|15kāsāñcidāsāṃ tu varāṅganānāṃ jātatvarāṇāmapi sotsukānām |gatiṃ gurutvājjagṛhurviśālāḥ śroṇīrathāḥ pīnapayodharāśca || 3|16śīghraṃ samarthāpi tu gantumanyā gatiṃ nijagrāha yayau na tūrṇam |hriyā pragalbhāni nigūhamānā rahaḥ prayuktāni vibhūṣaṇāni || 3|17parasparotpīḍanapiṇḍitānāṃ sammardasaṃśobhitakuṇḍalānām |tāsāṃ tadā sasvanabhūṣaṇānāṃ vātāyaneṣvapraśamo babhūva || 3|18vātāyanebhyastu viniḥsṛtāni parasparopāsitakuṇḍalāni |strīṇāṃ virejurmukhapaṅkajāni saktāni harmyeṣviva paṅkajāni || 3|19tato vimānairyuvatīkalāpaiḥ kautūhalodghāṭitavātayānaiḥ |śrīmatsamantānnagaraṃ babhāse viyadvimānairiva sāpsarobhiḥ || 3|20vātāyanānāmaviśālabhāvādanyonyagaṇḍārpitakuṇḍalāni |mukhāni rejuḥ pramadottamānāṃ baddhāḥ kalāpa iva paṅkajānām || 3|21tasmin kumāraṃ pathi vīkṣamāṇāḥ striyo babhurgāmiva gantukāmāḥ |ūrdhvonmukhāścainamudīkṣamāṇā narā babhurdyāmiva gantukāmāḥ || 3|22dṛṣṭvā ca taṃ rājasutaṃ striyastā jājvalyamānaṃ vapuṣā śriyā ca |dhanyāsya bhāryeti śanairavocañśuddhairmanobhiḥ khalu nānyabhāvāt || 3|23ayaṃ kila vyāyatapīnabāhū rūpeṇa sākṣādiva puṣpaketuḥ |tyaktvā śriyaṃ dharmamupeṣyatīti tasmin hitā gauravameva cakruḥ || 3|24kīrṇaṃ tathā rājapathaṃ kumāraḥ paurairvinītaiḥ śucidhīraveṣaiḥ |tatpūrvamālokya jaharṣa kiñcinmene punarbhāvamivātmanaśca || 3|25puraṃ tu tatsvargamiva prahṛṣṭaṃ śuddhādhivāsāḥ samavekṣya devāḥ |jīrṇaṃ naraṃ nirmamire prayātuṃ sañcodanārthaṃ kṣitipātmajasya || 3|26tataḥ kumāro jarayābhibhūtaṃ dṛṣṭvā narebhyaḥ pṛthagākṛtiṃ tam |uvāca saṅgrāhakamāgatāsthastatraiva niṣkampaniviṣṭadṛṣṭiḥ || 3|27ka eṣa bhoḥ sūta naro'bhyupetaḥ keśaiḥ sitairyaṣṭiviṣaktahastaḥ |bhrūsaṃvṛtākṣaḥ śithilānatāṅgaḥ kiṃ vikriyaiṣā prakṛtiryadṛccā || 3|28ityevamuktaḥ sa rathapraṇetā nivedayāmāsa nṛpātmajāya |saṃrakṣyamapyarthamadoṣadarśī taireva devaiḥ kṛtabuddhimohaḥ || 3|29rūpasya hartrī vyasanaṃ balasya śokasya yonirnidhanaṃ ratīnām |nāśaḥ smṛtīnāṃ ripurindriyāṇāmeṣā jarā nāma yayaiṣa bhagnaḥ || 3|30pītaṃ hyanenāpi payaḥ śiśutve kālena bhūyaḥ parimṛṣṭamurvyām |krameṇa bhūtvā ca yuvā vapuṣmān krameṇa tenaiva jarāmupetaḥ || 3|31ityevamukte calitaḥ sa kiñcidrājātmajaḥ sūtamidaṃ babhāṣe |kimeṣa doṣo bhavitā mamāpītyasmai tataḥ sārathirabhyuvāca || 3|32āyuṣmato'pyeṣa vayaḥprakarṣānniḥsaṃśayaṃ kālavaśena bhāvī |evaṃ jarāṃ rūpavināśayitrīṃ jānāti caivecchati caiṣa lokaḥ || 3|33tataḥ sa pūrvāśayaśuddhabuddhirvistīrṇakalpācitapuṇyakarmā |śrutvā jarāṃ saṃvivije mahātmā mahāśanerghoṣamivāntike gauḥ || 3|34niḥśvasya dīrghaṃ sa śiraḥ prakampya tasmiṃśca jīrṇe viniveśya cakṣuḥ |tāṃ caiva dṛṣṭvā janatāṃ saharṣāṃ vākyaṃ sa saṃvignamidaṃ jagāda || 3|35evaṃ jarā hanti ca nirviśeṣaṃ smṛtiṃ ca rūpaṃ ca parākramaṃ ca |na caiva saṃvegamupaiti lokaḥ pratyakṣato'pīdṛśamīkṣamāṇaḥ || 3|36evaṃ gate sūta nivartayāśvān śīghraṃ gṛhāṇyeva bhavānprayātu |udyānabhūmau hi kuto ratirme jarābhave cetasi vartamāne || 3|37athājñayā bhartṛsutasya tasya nivartayāmāsa rathaṃ niyantā |tataḥ kumāro bhavanaṃ tadeva cintāvaśaḥ śūnyamiva prapede || 3|38yadā tu tatraiva na śarma lebhe jarā jareti praparīkṣamāṇaḥ |tato narendrānumataḥ sa bhūyaḥ krameṇa tenaiva bahirjagāma || 3|39athāparaṃ vyādhiparītadehaṃ ta eva devāḥ sasṛjurmanuṣyam |dṛṣṭvā ca taṃ sārathimābabhāṣe śauddhodanistadgatadṛṣṭireva || 3|40sthūlodaraḥ śvāsacalaccharīraḥ srastāṃsabāhuḥ kṛśapāṇḍugātraḥ |ambeti vācaṃ karuṇaṃ bruvāṇaḥ paraṃ samāśliṣya naraḥ ka eṣaḥ || 3|41tato'bravītsārathirasya saumya dhātuprakopaprabhavaḥ pravṛddhaḥ |rogābhidhānaḥ sumahānanarthaḥ śakro'pi yenaiṣa kṛto'svatantraḥ || 3|42ityūcivān rājasutaḥ sa bhūyastaṃ sānukampo naramīkṣamāṇaḥ |asyaiva jātaḥ pṛthageṣa doṣaḥ sāmānyato rogabhayaṃ prajānām || 3|43tato babhāṣe sa rathapraṇetā kumāra sādhāraṇa eṣa doṣaḥ |evaṃ hi rogaiḥ paripīḍyamāno rujāturo harṣamupaiti lokaḥ || 3|44iti śrutārthaḥ sa viṣaṇṇacetāḥ prāvepatāmbūrmigataḥ śaśīva |idaṃ ca vākyaṃ karuṇāyamānaḥ provāca kiñcinmṛdunā svareṇa || 3|45idaṃ ca rogavyasanaṃ prajānāṃ paśyaṃśca viśrambhamupaiti lokaḥ |vistīrṇavijñānamaho narāṇāṃ hasanti ye rogabhayairamuktāḥ || 3|46nivartyatāṃ sūta vahiḥprayāṇānnarendrasadmaiva rathaḥ prayātu |śrutvā ca me rogabhayaṃ ratibhyaḥ pratyāhataṃ saṅkucatīva cetaḥ || 3|47tato nivṛttaḥ sa nivṛttaharṣaḥ pradhyānayuktaḥ praviveśa sadma |taṃ dvistathā prekṣya ca sannivṛttaṃ puryāgamaṃ bhūmipatiścakāra || 3|48śrutvā nimittaṃ tu nivartanasya santyaktamātmānamanena mene |mārgasya śaucādhikṛtāya caiva cukrośa ruṣṭo'pi ca nogradaṇḍaḥ || 3|49bhūyaśca tasmai vidadhe sutāya viśeṣayuktaṃ viṣayaprakāram |calendriyatvādapi nāpi śakto nāsmānvijahyāditi nāthamānaḥ || 3|50yadā ca śabdādibhirindriyārthairantaḥpure naiva suto'sya reme |tato vahirvyādiśati sma yātrāṃ rasāntaraṃ syāditi manyamānaḥ || 3|51snehācca bhāvaṃ tanayasya buddhvā saṃvegadoṣānavicintya kāṃścit |yogyāḥ samājñāpayati sma tatra kalāsvabhijña iti vāramukhyāḥ || 3|52tato viśeṣeṇa narendramārge svalaṅkṛte caiva parīkṣite ca |vyatyāsya sūtaṃ ca rathaṃ ca rājā prasthāpayāmāsa bahiḥ kumāram || 3|53tatastathā gaccati rājaputre taireva devairvihito gatāsuḥ |taṃ caiva mārge mṛtamuhyamānaṃ sūtaḥ kumāraśca dadarśa nānyaḥ || 3|54athābravīdrājasutaḥ sa sūtaṃ naraiścaturbhirhriyate ka eṣaḥ |dīnairmanuṣyairanugamyamāno yo bhūṣito'śvāsyavarudyate ca || 3|55tataḥ sa śuddhātmabhireva devaiḥ śuddhādhivāsairabhibhūtacetāḥ |avācyamapyarthamimaṃ niyantā pravyājahārārthavidīśvarāya || 3|56buddhīndriyaprāṇaguṇairviyuktaḥ supto visañjñastṛṇakāṣṭhabhūtaḥ |sambadhya saṃrakṣya ca yatnavadbhiḥ priyāpriyaistyajyata eṣa ko'pi || 3|57iti praṇetuḥ sa niśamya vākyaṃ sañcukṣubhe kiñciduvāca cainam |kiṃ kevalasyaiva janasya dharmaḥ sarvaprajānāmayamīdṛśo'ntaḥ || 3|58tataḥ praṇetā vadati sma tasmai sarvaprajānāmayamantakarmā |hīnasya madhyasya mahātmano vā sarvasya loke niyato vināśaḥ || 3|59tataḥ sa dhīro'pi narendrasūnuḥ śrutvaiva mṛtyuṃ viṣasāda sadyaḥ |aṃsena saṃśliṣya ca kūbarāgraṃ provāca nihrādavatā svareṇa || 3|60iyaṃ ca niṣṭhā niyataṃ prajānāṃ pramādyati tyaktabhayaśca lokaḥ |manāṃsi śaṅke kaṭhināni nṛṇāṃ svasthāstathā hyadhvani vartamānāḥ || 3|61tasmādrathaṃ sūta nivartyatāṃ no vihārabhūmau na hi deśakālaḥ |jānanvināśaṃ kathamārttikāle sacetanaḥ syādiha hi pramattaḥ || 3|62iti bruvāṇe'pi narādhipātmaje nivartayāmāsa sa naiva taṃ ratham |viśeṣayuktaṃ tu narendraśāsanātsa padmakhaṇḍaṃ vanameva niryayau || 3|63tataḥ śivaṃ kusumitabālapādapaṃ paribhramatpramuditamattakokilam |vipānavatsakamalacārudīrghikaṃ dadarśa tadvanamiva nandanaṃ vanam || 3|64varāṅganāgaṇakalilaṃ nṛpātmajastato balādvanamabhinīyate sma tat |varāpsarovṛtamalakādhipālayaṃ navavrato muniriva vighnakātaraḥ || 3|65iti śrībuddhacarite mahākāvye saṃvegautpattirnāma tṛtīyaḥ sargaḥ || 3 ||

ततस्तस्मात् पुरोद्यानात् कौतूहलचलेक्षणाः ।प्रत्युज्जग्मुर्नृपसुतं प्राप्तं वरमिव स्त्रियः ॥ ४।१अभिगम्य च तास्तस्मै विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ।चक्रिरे समुदाचारं पद्मकोशनिभैः करैः ॥ ४।२तस्थुश्च परिवार्यैनं मन्मथाक्षिप्तचेतसः ।निश्चलैः प्रीतिविकचैः पिबन्त्य इव लोचनैः ॥ ४।३तं हि ता मेनिरे नार्यः कामो विग्रहवानिति ।शोभितं लक्षणैर्दीप्तैः सहजैर्भूषणैरिव ॥ ४।४सौम्यत्वाच्चैव धैर्याच्छ काश्चिदेनं प्रजज्ञिरे ।अवतीर्णो महीं साक्षाद् सुधांशुश्चन्द्रमा इव ॥ ४।५तस्य ता वपुषाक्षिप्ता निर्ग्रहीतुं जजृम्भिरे ।अन्योन्यं दृष्टिभिर्गत्वा शनैश्च विनिशश्वसुः ॥ ४।६एवं ता दृष्टिमात्रेण नार्यो ददृशुरेव तम् ।न व्याजह्रुर्न जहसुः प्रभावेणास्य यन्त्रिताः ॥ ४।७तास्तथा तु निरारम्भा दृष्ट्वा प्रणयविक्लवाः ।पुरोहितसुतो धीमानुदायी वाक्यमब्रवीत् ॥ ४।८सर्वाः सर्वकलाज्ञाः स्थ भावग्रहणपण्डिताः ।रूपचातुर्यसम्पन्नाः स्वगुणैर्मुख्यतां गताः ॥ ४।९शोभयेत गुणैरेभिरपि तानुत्तरान् कुरून् ।कुवेरस्यापि च क्रीडं प्रागेव वसुधामिमाम् ॥ ४।१०शक्ताश्चालयितुं यूयं वीतरागानृषीनपि ।अप्सरोभिश्च कलितान् ग्रहीतुं विबुधानपि ॥ ४।११भावज्ञानेन हावेन चातुर्याद्रूपसम्पदा ।स्त्रीणामेव च शक्ताः स्थ संरागे किं पुनर्नृणाम् ॥ ४।१२तासामेवंविधानां वो नियुक्तानां स्वगोचरे ।इयमेवंविधा चेष्टा न तुष्टोऽस्म्यार्जवेन वः ॥ ४।१३इदं नववधूनां वो ह्रीनिकुञ्चितचक्षुषाम् ।सदृशं चेष्टितं हि स्यादपि वा गोपयोषिताम् ॥ ४।१४यद्यपि स्यादयं वीरः श्रीप्रभावान्महानिति ।स्त्रीणामपि महत्तेज इति कार्योऽत्र निश्चयः ॥ ४।१५पुरा हि काशिसुन्दर्या वेशवध्वा महानृषिः ।ताडितोऽभूत् पदन्यासाद्दुर्धर्षो दैवतैरपि ॥ ४।१६मन्थालगौतमो भिक्षुर्जङ्घया बालमुख्यया ।पिप्रीषुश्च तदर्थार्थं व्यसून् निरहरत् पुरा ॥ ४।१७गौतमं दीर्घतपसं महार्षिं दीर्घजीविनम् ।योषित् सन्तोषयामास वर्णस्थानावरा सती ॥ ४।१८ऋष्यशृङ्गं मुनिसुतं तथैव स्त्रीष्वपण्डितम् ।उपायैर्विविधैः शान्ता जग्राह च जहार च ॥ ४।१९विश्वामित्रो महर्षिश्च विगाढोऽपि महत्तपाः ।दशवर्षाण्यरण्यस्थो घृताच्याप्सरसा हृतः ॥ ४।२०एवमादीनृषींस्तांस्ताननयन् विक्रियां स्त्रियः ।ललितं पूर्ववयसं किं पुनर्नृपतेः सुतम् ॥ ४।२१तदेवं सति विश्रब्धं प्रयतध्वं तथा यथा ।इयं नृपस्य वंशश्रीरितो न स्यात्पराङ्मुखी ॥ ४।२२या हि काश्चिद्युवतयो हरन्ति सदृशं जनम् ।निकृष्टोत्कृष्टयोर्भावं या गृह्णन्ति तु ताः स्त्रियः ॥ ४।२३इत्युदायिवचः श्रुत्वा ता विद्धा इव योषितः ।समारुरुहुरात्मानं कुमारग्रहणं प्रति ॥ ४।२४ता भ्रूभिः प्रेक्षितैर्भावैर्हसितैर्ललितैर्गतैः ।चक्रुराक्षेपिकाश्चेष्टा भीतभीता इवाङ्गनाः ॥ ४।२५राज्ञस्तु विनियोगेन कुमारस्य च मार्दवात् ।जह्रुः क्षिप्रमविश्रम्भं मदेन मदनेन च ॥ ४।२६अथ नारीजनवृतः कुमारो व्यचरद्वनम् ।वासितायूथसहितः करीव हिमवद्वनम् ॥ ४।२७स तस्मिन् कानने रम्ये जज्वाल स्त्रीपुरःसरः ।आक्रीड इव बभ्राजे विवस्वानप्सरोवृतः ॥ ४।२८मदेनावर्जिता नाम तं काश्चित्तत्र योषितः ।कठिनैः पस्पृशुः पीनैः सङ्घट्टैर्वल्गुभिः स्तनैः ॥ ४।२९स्रस्तांसकोमलालम्बमृदुबाहुलताबला ।अनृतं स्खलितं काचित्कृत्वैनं सस्वजे बलात् ॥ ४।३०काचित् ताम्राधरोष्ठेन मुखेनासवगन्धिना ।विनिशश्वास कर्णेऽस्य रहस्यं श्रूयतामिति ॥ ४।३१काचिदाज्ञापयन्तीव प्रोवाचार्द्रानुलेपना ।इह भक्तिं कुरुष्वेति हस्तं संश्लिष्य लिप्सया ॥ ४।३२मुहुर्मुहुर्मदव्याजस्रस्तनीलांशुकापरा ।आलक्ष्यरसना रेजे स्फुरद्विद्युदिव क्षपा ॥ ४।३३काश्चित्कनककाञ्चीभिर्मुखराभिरितस्ततः ।बभ्रमुर्दर्शयन्त्योऽस्य श्रोणीस्तन्वंशुकावृताः ॥ ४।३४चूतशाखां कुसुमितां प्रगृह्यान्या ललम्बिरे ।सुवर्णकलशप्रख्यान् दर्शयन्त्यः पयोधरान् ॥ ४।३५काचित्पद्मवनादेत्य सपद्मा पद्मलोचना ।पद्मवक्त्रस्य पार्श्वेऽस्य पद्मश्रीरिव तस्थुषी ॥ ४।३६मधुरं गीतमन्वर्थं काचित्साभिनयं जगौ ।तं स्वस्थं चोदयन्तीव वञ्चितोऽसीत्यवेक्षितैः ॥ ४।३७शुभेन वदनेनान्या भ्रूकार्मुकविकर्षिणा ।प्रावृत्यानुचकारास्य चेष्टितं वीरलीलया ॥ ४।३८पीनवल्गुस्तनी काचिद्वाताघूर्णितकुण्डला ।उच्चैरवजहासैनं समाप्नोतु भवानिति ॥ ४।३९अपयान्तं तथैवान्या बबन्धुर्माल्यदामभिः ।काश्चित्साक्षेपमधुरैर्जगृहुर्वचनाङ्कुशैः ॥ ४।४०प्रतियोगार्थिनी काचिद्गृहीत्वा चूतवल्लरीम् ।इदं पुष्पं तु कस्येति पप्रच्च मदविक्लवा ॥ ४।४१काचित्पुरुषवत्कृत्वा गतिं संस्थानमेव च ।उवाचैनं जितः स्त्रीभिर्जय भोः पृथिवीमिमाम् ॥ ४।४२अथ लोलेक्सणा काचिज्जिघ्रन्ती नीलमुत्पलम् ।किञ्चिन्मदकलैर्वाक्यैर्नृपात्मजमभाषत ॥ ४।४३पश्य भर्तश्चितं चूतं कुसुमैर्मधुगन्धिभिः ।हेमपञ्जररुद्धो वा कोकिलो यत्र कूजति ॥ ४।४४अशोको दृश्यतामेष कामिशोकविवर्धनः ।रुवन्ति भ्रमरा यत्र दह्यमाना इवाग्निना ॥ ४।४५चूतयष्ट्या समाश्लिष्टो दृश्यतां तिलकद्रुमः ।शुक्लवासा इव नरः स्त्रिया पीताङ्गरागया ॥ ४।४६फुल्लं कुरुवकं पश्य निर्मुक्तालक्तकप्रभम् ।यो नखप्रभया स्त्रीणां निर्भर्त्सित इवानतः ॥ ४।४७बालाशोकश्च निचितो दृश्यतामेष पल्लवैः ।योऽस्माकं हस्तशोभाभिर्लज्जमान इव स्थितः ॥ ४।४८दीर्घिकां प्रावृतां पश्य तीरजैः सिन्दुवारकैः ।पाण्डुरांशुकसंवीतां शयानां प्रमदामिव ॥ ४।४९दृश्यतां स्त्रीषु माहात्म्यं चक्रवाको ह्यसौ जले ।पृष्ठतः प्रेष्यवद्भार्यामनुवृत्यानुगच्चति ॥ ४।५०मत्तस्य परपुष्टस्य रुवतः श्रूयतां ध्वनिः ।अपरः कोकिलोऽनुत्कः प्रतिश्रुत्येव कूजति ॥ ४।५१अपि नाम विहङ्गानां वसन्तेनाहितो मदः ।न तु चिन्तयतश्चित्तं जनस्य प्राज्ञमानिनः ॥ ४।५२इत्येवं ता युवतयो मन्मथोद्दामचेतसः ।कुमारं विविधैस्तैस्तैरुपचक्रमिरे नयैः ॥ ४।५३एवमाक्षिप्यमाणोऽपि स तु धैर्यावृतेन्द्रियः ।मर्तव्यमिति सोद्वेगो न जहर्ष न सिस्मिये ॥ ४।५४तासां तत्त्वेन वस्थानं दृष्ट्वा स पुरुषोत्तमः ।ससंविग्नेन धीरेण चिन्तयामास चेतसा ॥ ४।५५किं विना नावगच्चन्ति चपलं यौवनं स्त्रियः ।यतो रूपेण सम्पन्नं जरेयं नाशयिष्यति ॥ ४।५६नूनमेता न पश्यन्ति कस्यचिद् रोगसम्प्लवम् ।तथा हृष्टा भयं त्यक्त्वा जगति व्याधिधर्मिणि ॥ ४।५७अनभिज्ञाश्च सुव्यक्तं मृत्योः सर्वापहारिणः ।तथा स्वस्था निरुद्वेगाः क्रीडन्ति च हसन्ति च ॥ ४।५८जरां व्याधिं च मृत्युं च को हि जानन् सचेतनः ।स्वस्थस्तिष्ठन् निषीदेद्वा सुपेद्वा किं पुनर्हसेत् ॥ ४।५९यस्तु दृष्ट्वा परं जीर्णं व्याधितं मृतमेव च ।स्वस्थो भवति नोद्विग्नो यथाचेतास्तथैव सः ॥ ४।६०वियुज्यमानेऽपि तरौ पुष्पैरपि फलैरपि ।पतति च्चिद्यमाने वा तरुरन्यो न शोचते ॥ ४।६१इति ध्यानपरं दृष्ट्वा विषयेभ्यो गतस्पृहम् ।उदायी नीतिशास्त्रज्ञस्तमुवाच सुहृत्तया ॥ ४।६२अहं नृपतिना दत्तः सखा तुभ्यं क्षमः किल ।यस्मात्त्वयि विवक्षा मे तया प्रणयवत्तया ॥ ४।६३अहितात् प्रतिषेधश्च हिते चानुप्रवर्तनम् ।व्यसने चापरित्यागस्त्रिविधं मित्रलक्षणम् ॥ ४।६४सोऽहं मैत्रीं प्रतिज्ञाय पुरुषार्थात्पराङ्मुखम् ।यदि त्वां समुपेक्षेयं न भवेन्मित्रता मयि ॥ ४।६५तद्ब्रवीमि सुहृद्भूत्वा तरुणस्य वपुष्मतः ।इदं न प्रतिरूपं ते स्त्रीष्वदाक्षिण्यमीदृशम् ॥ ४।६६अनृतेनापि नारीणां युक्तं समनुवर्तनम् ।तद्व्रीडापरिहारार्थमात्मरत्यर्थमेव च ॥ ४।६७सन्नतिस्चानुवृत्तिश्च स्त्रीणां हृदयबन्धनम् ।स्नेहस्य हि गुणा योनिर्मानकामाश्च योषितः ॥ ४।६८तदर्हसि विशालाक्ष हृदयेऽपि पराङ्मुखे ।रूपस्यास्यानुरूपेण दाक्षिण्येनानुवर्तितुम् ॥ ४।६९दाक्षिण्यमौषधं स्त्रीणां दाक्षिण्यं भूषणं परम् ।दाक्षिण्यरहितं रूपं निष्पुष्पमिव काननम् ॥ ४।७०किं वा दाक्षिण्यमात्रेण भावेनास्तु परिग्रहः ।विषयान् दुर्लभांल्लब्ध्वा न ह्यवज्ञातुमर्हसि ॥ ४।७१कामं परमिति ज्ञात्वा देवोऽपि हि पुरन्दरः ।गौतमस्य मुनेः पत्नीमहल्यां चकमे पुरा ॥ ४।७२अगस्त्यः प्रार्थयामास सोमभार्यां च रोहिणीम् ।तस्मात् तत्सदृशं लेभे लोपामुद्रामिति श्रुतिः ॥ ४।७३औतथ्यस्य च भार्यायां ममतायां महातपाः ।मारुत्यां जनयामास भरद्वाजं बृहस्पतिः ॥ ४।७४बृहस्पतेर्महिष्यां च जुह्वत्यां जुह्वतां वरः ।बुधं विबुधधर्माणं जनयामास चन्द्रमाः ॥ ४।७५कालीम् चैव पुरा कन्यां जलप्रभवसम्भवाम् ।जगाम यमुनातीरे जातरागः पराशरः ॥ ४।७६मातङ्ग्यामक्षमालायां गर्हितायां रिरंसया ।कपिञ्जलादं तनयं वसिष्ठोऽजनयन्मुनिः ॥ ४।७७ययातिश्चैव राजर्षिर्वयस्यपि विनिर्गते ।विश्वाच्याप्सरसा सार्धं रेमे चैत्ररथे वने ॥ ४।७८स्त्रीसंसर्गं विनाशान्तं पाण्डुर्ज्ञात्वापि कौरवः ।माद्रीरूपगुणाक्षिप्तः सिषेवे कामजं सुखम् ॥ ४।७९करालजनकश्चैव हृत्वा ब्राह्मणकन्यकाम् ।अवाप भ्रंशम् अप्येव न तु त्यजेच्च मन्मथम् ॥ ४।८०एवमाद्या महात्मानो विषयान् गर्हितानपि ।रतिहेतोर्बुभुजिरे प्रागेव गुणसंहितान् ॥ ४।८१त्वं पुनर्न्यायतः प्राप्तान् बलवान् रूपवान् युवा ।विषयानवजानासि यत्र सक्तमिदं जगत् ॥ ४।८२इति श्रुत्वा वचस्तस्य श्लक्ष्णमागमसंहितम् ।मेघस्तनितनिर्घोषः कुमारः प्रत्यभाषत ॥ ४।८३उपपन्नमिदं वाक्यं सौहार्दव्यञ्जकं त्वयि ।अत्र च त्वानुनेष्यामि यत्र मा दुष्ठु मन्यसे ॥ ४।८४नावजानामि विषयाञ्जाने लोकं तदात्मकम् ।अनित्यं तु जगन्मत्वा नात्र मे रमते मनः ॥ ४।८५जरा व्याधिश्च मृत्युश्च यदि न स्यादिदं त्रयम् ।ममापि हि मनोज्ञेषु विषयेषु रतिर्भवेत् ॥ ४।८६नित्यं यद्यपि हि स्त्रीणामेतदेव वपुर्भवेत् ।ससंवित्कस्य कामेषु तथापि न रतिः क्षमा ॥ ४।८७यदा तु जरया पीतं रूपमासां भविष्यति ।आत्मनोऽप्यनभिप्रेतं मोहात्तत्र रतिर्भवेत् ॥ ४।८८मृत्युव्याधिजराधर्मो मृत्युव्याधिजरात्मभिः ।रममाणोऽप्यसंविग्नः समानो मृगपक्षिभिः ॥ ४।८९यदप्यात्थ महात्मानस्तेऽपि कामात्मका इति ।संवेगोऽत्र न कर्तव्यो यदा तेषामपि क्षयः ॥ ४।९०माहात्म्यं न च तन्मन्ये यत्र सामान्यतः क्षयः ।विषयेषु प्रसक्तिर्वा युक्तिर्वा नात्मवत्तया ॥ ४।९१यदप्यात्थानृतेनापि स्त्रीजने वर्त्यतामिति ।अनृतं नावगच्चामि दाक्षिण्येनापि किञ्चन ॥ ४।९२न चानुवर्तनं तन्मे रुचितं यत्र नार्जवम् ।सर्वभावेन सम्पर्को यदि नास्ति धिगस्तु तत् ॥ ४।९३अनृते श्रद्दधानस्य सक्तस्यादोषदर्शिनः ।किं हि वञ्चयितव्यं स्याज्जातरागस्य चेतसः ॥ ४।९४वञ्चयन्ति च यद्येव जातरागाः परस्परम् ।ननु नैव क्षमं द्रष्टुं नराः स्त्रीणां नृणाम् स्त्रियः ॥ ४।९५तदेवं सति दुःखार्त्तं जरामरणभोगिनम् ।न मां कामेष्वनार्येषु प्रतारयितुमर्हसि ॥ ४।९६अहोऽतिधीरं बलवच्च ते मनश्चलेषु कामेषु च सारदर्शिनः ।भयेऽपि तीव्रे विषयेषु सज्जसे निरीक्षमाणो मरणाध्वनि प्रजाः ॥ ४।९७अहं पुनर्भीरुरतीवविक्लवो जराविपद्व्याधिभयं विचिन्तयन् ।लभे न शान्तिं न धृतिं कुतो रतिं निशामयन् दीप्तमिवाग्निना जगत् ॥ ४।९८असंशयं मृत्युरिति प्रजानतो नरस्य रागो हृदि यस्य जायते ।अयोमयीं तस्य परैमि चेतनां महाभये रक्षति यो न रोदिति ॥ ४।९९अथौ कुमारश्च विनिश्चयात्मिकां चकार कामाश्रयघातिनीं कथाम् ।जनस्य चक्षुर्गमनीयमण्डलो महीधरं चास्तमियाय भास्करः ॥ ४।१००ततो वृथाधारितभूषणस्रजः कलागुणैश्च प्रणयैश्च निष्फलैः ।स्व एव भावे विनिगृह्य मन्मथं पुरं ययुर्भग्नमनोरथाः स्त्रियः ॥ ४।१०१ततः पुरोद्यानगतां जनश्रियं निरीक्ष्य सायं प्रतिसंहृतां पुनः ।अनित्यतां सर्वगतां विचिन्तयन् विवेश धिष्ण्यं क्षितिपालकात्मजः ॥ ४।१०२ततः श्रुत्वा राजा विषयविमुखं तस्य तु मनोन शिश्ये तां रात्रिं हृदयगतशल्यो गज इव ।अथ श्रान्तो मन्त्रे बहुविविधमार्गे ससचिवोन सोऽन्यत्कामेभ्यो नियमनमपश्यत्सुतमतेः ॥ ४।१०३इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये स्त्रीविघातनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥

tatastasmāt purodyānāt kautūhalacalekṣaṇāḥ |pratyujjagmurnṛpasutaṃ prāptaṃ varamiva striyaḥ || 4|1abhigamya ca tāstasmai vismayotphullalocanāḥ |cakrire samudācāraṃ padmakośanibhaiḥ karaiḥ || 4|2tasthuśca parivāryainaṃ manmathākṣiptacetasaḥ |niścalaiḥ prītivikacaiḥ pibantya iva locanaiḥ || 4|3taṃ hi tā menire nāryaḥ kāmo vigrahavāniti |śobhitaṃ lakṣaṇairdīptaiḥ sahajairbhūṣaṇairiva || 4|4saumyatvāccaiva dhairyāccha kāścidenaṃ prajajñire |avatīrṇo mahīṃ sākṣād sudhāṃśuścandramā iva || 4|5tasya tā vapuṣākṣiptā nirgrahītuṃ jajṛmbhire |anyonyaṃ dṛṣṭibhirgatvā śanaiśca viniśaśvasuḥ || 4|6evaṃ tā dṛṣṭimātreṇa nāryo dadṛśureva tam |na vyājahrurna jahasuḥ prabhāveṇāsya yantritāḥ || 4|7tāstathā tu nirārambhā dṛṣṭvā praṇayaviklavāḥ |purohitasuto dhīmānudāyī vākyamabravīt || 4|8sarvāḥ sarvakalājñāḥ stha bhāvagrahaṇapaṇḍitāḥ |rūpacāturyasampannāḥ svaguṇairmukhyatāṃ gatāḥ || 4|9śobhayeta guṇairebhirapi tānuttarān kurūn |kuverasyāpi ca krīḍaṃ prāgeva vasudhāmimām || 4|10śaktāścālayituṃ yūyaṃ vītarāgānṛṣīnapi |apsarobhiśca kalitān grahītuṃ vibudhānapi || 4|11bhāvajñānena hāvena cāturyādrūpasampadā |strīṇāmeva ca śaktāḥ stha saṃrāge kiṃ punarnṛṇām || 4|12tāsāmevaṃvidhānāṃ vo niyuktānāṃ svagocare |iyamevaṃvidhā ceṣṭā na tuṣṭo'smyārjavena vaḥ || 4|13idaṃ navavadhūnāṃ vo hrīnikuñcitacakṣuṣām |sadṛśaṃ ceṣṭitaṃ hi syādapi vā gopayoṣitām || 4|14yadyapi syādayaṃ vīraḥ śrīprabhāvānmahāniti |strīṇāmapi mahatteja iti kāryo'tra niścayaḥ || 4|15purā hi kāśisundaryā veśavadhvā mahānṛṣiḥ |tāḍito'bhūt padanyāsāddurdharṣo daivatairapi || 4|16manthālagautamo bhikṣurjaṅghayā bālamukhyayā |piprīṣuśca tadarthārthaṃ vyasūn niraharat purā || 4|17gautamaṃ dīrghatapasaṃ mahārṣiṃ dīrghajīvinam |yoṣit santoṣayāmāsa varṇasthānāvarā satī || 4|18ṛṣyaśṛṅgaṃ munisutaṃ tathaiva strīṣvapaṇḍitam |upāyairvividhaiḥ śāntā jagrāha ca jahāra ca || 4|19viśvāmitro maharṣiśca vigāḍho'pi mahattapāḥ |daśavarṣāṇyaraṇyastho ghṛtācyāpsarasā hṛtaḥ || 4|20evamādīnṛṣīṃstāṃstānanayan vikriyāṃ striyaḥ |lalitaṃ pūrvavayasaṃ kiṃ punarnṛpateḥ sutam || 4|21tadevaṃ sati viśrabdhaṃ prayatadhvaṃ tathā yathā |iyaṃ nṛpasya vaṃśaśrīrito na syātparāṅmukhī || 4|22yā hi kāścidyuvatayo haranti sadṛśaṃ janam |nikṛṣṭotkṛṣṭayorbhāvaṃ yā gṛhṇanti tu tāḥ striyaḥ || 4|23ityudāyivacaḥ śrutvā tā viddhā iva yoṣitaḥ |samāruruhurātmānaṃ kumāragrahaṇaṃ prati || 4|24tā bhrūbhiḥ prekṣitairbhāvairhasitairlalitairgataiḥ |cakrurākṣepikāśceṣṭā bhītabhītā ivāṅganāḥ || 4|25rājñastu viniyogena kumārasya ca mārdavāt |jahruḥ kṣipramaviśrambhaṃ madena madanena ca || 4|26atha nārījanavṛtaḥ kumāro vyacaradvanam |vāsitāyūthasahitaḥ karīva himavadvanam || 4|27sa tasmin kānane ramye jajvāla strīpuraḥsaraḥ |ākrīḍa iva babhrāje vivasvānapsarovṛtaḥ || 4|28madenāvarjitā nāma taṃ kāścittatra yoṣitaḥ |kaṭhinaiḥ paspṛśuḥ pīnaiḥ saṅghaṭṭairvalgubhiḥ stanaiḥ || 4|29srastāṃsakomalālambamṛdubāhulatābalā |anṛtaṃ skhalitaṃ kācitkṛtvainaṃ sasvaje balāt || 4|30kācit tāmrādharoṣṭhena mukhenāsavagandhinā |viniśaśvāsa karṇe'sya rahasyaṃ śrūyatāmiti || 4|31kācidājñāpayantīva provācārdrānulepanā |iha bhaktiṃ kuruṣveti hastaṃ saṃśliṣya lipsayā || 4|32muhurmuhurmadavyājasrastanīlāṃśukāparā |ālakṣyarasanā reje sphuradvidyudiva kṣapā || 4|33kāścitkanakakāñcībhirmukharābhiritastataḥ |babhramurdarśayantyo'sya śroṇīstanvaṃśukāvṛtāḥ || 4|34cūtaśākhāṃ kusumitāṃ pragṛhyānyā lalambire |suvarṇakalaśaprakhyān darśayantyaḥ payodharān || 4|35kācitpadmavanādetya sapadmā padmalocanā |padmavaktrasya pārśve'sya padmaśrīriva tasthuṣī || 4|36madhuraṃ gītamanvarthaṃ kācitsābhinayaṃ jagau |taṃ svasthaṃ codayantīva vañcito'sītyavekṣitaiḥ || 4|37śubhena vadanenānyā bhrūkārmukavikarṣiṇā |prāvṛtyānucakārāsya ceṣṭitaṃ vīralīlayā || 4|38pīnavalgustanī kācidvātāghūrṇitakuṇḍalā |uccairavajahāsainaṃ samāpnotu bhavāniti || 4|39apayāntaṃ tathaivānyā babandhurmālyadāmabhiḥ |kāścitsākṣepamadhurairjagṛhurvacanāṅkuśaiḥ || 4|40pratiyogārthinī kācidgṛhītvā cūtavallarīm |idaṃ puṣpaṃ tu kasyeti papracca madaviklavā || 4|41kācitpuruṣavatkṛtvā gatiṃ saṃsthānameva ca |uvācainaṃ jitaḥ strībhirjaya bhoḥ pṛthivīmimām || 4|42atha loleksaṇā kācijjighrantī nīlamutpalam |kiñcinmadakalairvākyairnṛpātmajamabhāṣata || 4|43paśya bhartaścitaṃ cūtaṃ kusumairmadhugandhibhiḥ |hemapañjararuddho vā kokilo yatra kūjati || 4|44aśoko dṛśyatāmeṣa kāmiśokavivardhanaḥ |ruvanti bhramarā yatra dahyamānā ivāgninā || 4|45cūtayaṣṭyā samāśliṣṭo dṛśyatāṃ tilakadrumaḥ |śuklavāsā iva naraḥ striyā pītāṅgarāgayā || 4|46phullaṃ kuruvakaṃ paśya nirmuktālaktakaprabham |yo nakhaprabhayā strīṇāṃ nirbhartsita ivānataḥ || 4|47bālāśokaśca nicito dṛśyatāmeṣa pallavaiḥ |yo'smākaṃ hastaśobhābhirlajjamāna iva sthitaḥ || 4|48dīrghikāṃ prāvṛtāṃ paśya tīrajaiḥ sinduvārakaiḥ |pāṇḍurāṃśukasaṃvītāṃ śayānāṃ pramadāmiva || 4|49dṛśyatāṃ strīṣu māhātmyaṃ cakravāko hyasau jale |pṛṣṭhataḥ preṣyavadbhāryāmanuvṛtyānugaccati || 4|50mattasya parapuṣṭasya ruvataḥ śrūyatāṃ dhvaniḥ |aparaḥ kokilo'nutkaḥ pratiśrutyeva kūjati || 4|51api nāma vihaṅgānāṃ vasantenāhito madaḥ |na tu cintayataścittaṃ janasya prājñamāninaḥ || 4|52ityevaṃ tā yuvatayo manmathoddāmacetasaḥ |kumāraṃ vividhaistaistairupacakramire nayaiḥ || 4|53evamākṣipyamāṇo'pi sa tu dhairyāvṛtendriyaḥ |martavyamiti sodvego na jaharṣa na sismiye || 4|54tāsāṃ tattvena vasthānaṃ dṛṣṭvā sa puruṣottamaḥ |sasaṃvignena dhīreṇa cintayāmāsa cetasā || 4|55kiṃ vinā nāvagaccanti capalaṃ yauvanaṃ striyaḥ |yato rūpeṇa sampannaṃ jareyaṃ nāśayiṣyati || 4|56nūnametā na paśyanti kasyacid rogasamplavam |tathā hṛṣṭā bhayaṃ tyaktvā jagati vyādhidharmiṇi || 4|57anabhijñāśca suvyaktaṃ mṛtyoḥ sarvāpahāriṇaḥ |tathā svasthā nirudvegāḥ krīḍanti ca hasanti ca || 4|58jarāṃ vyādhiṃ ca mṛtyuṃ ca ko hi jānan sacetanaḥ |svasthastiṣṭhan niṣīdedvā supedvā kiṃ punarhaset || 4|59yastu dṛṣṭvā paraṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ mṛtameva ca |svastho bhavati nodvigno yathācetāstathaiva saḥ || 4|60viyujyamāne'pi tarau puṣpairapi phalairapi |patati ccidyamāne vā taruranyo na śocate || 4|61iti dhyānaparaṃ dṛṣṭvā viṣayebhyo gataspṛham |udāyī nītiśāstrajñastamuvāca suhṛttayā || 4|62ahaṃ nṛpatinā dattaḥ sakhā tubhyaṃ kṣamaḥ kila |yasmāttvayi vivakṣā me tayā praṇayavattayā || 4|63ahitāt pratiṣedhaśca hite cānupravartanam |vyasane cāparityāgastrividhaṃ mitralakṣaṇam || 4|64so'haṃ maitrīṃ pratijñāya puruṣārthātparāṅmukham |yadi tvāṃ samupekṣeyaṃ na bhavenmitratā mayi || 4|65tadbravīmi suhṛdbhūtvā taruṇasya vapuṣmataḥ |idaṃ na pratirūpaṃ te strīṣvadākṣiṇyamīdṛśam || 4|66anṛtenāpi nārīṇāṃ yuktaṃ samanuvartanam |tadvrīḍāparihārārthamātmaratyarthameva ca || 4|67sannatiscānuvṛttiśca strīṇāṃ hṛdayabandhanam |snehasya hi guṇā yonirmānakāmāśca yoṣitaḥ || 4|68tadarhasi viśālākṣa hṛdaye'pi parāṅmukhe |rūpasyāsyānurūpeṇa dākṣiṇyenānuvartitum || 4|69dākṣiṇyamauṣadhaṃ strīṇāṃ dākṣiṇyaṃ bhūṣaṇaṃ param |dākṣiṇyarahitaṃ rūpaṃ niṣpuṣpamiva kānanam || 4|70kiṃ vā dākṣiṇyamātreṇa bhāvenāstu parigrahaḥ |viṣayān durlabhāṃllabdhvā na hyavajñātumarhasi || 4|71kāmaṃ paramiti jñātvā devo'pi hi purandaraḥ |gautamasya muneḥ patnīmahalyāṃ cakame purā || 4|72agastyaḥ prārthayāmāsa somabhāryāṃ ca rohiṇīm |tasmāt tatsadṛśaṃ lebhe lopāmudrāmiti śrutiḥ || 4|73autathyasya ca bhāryāyāṃ mamatāyāṃ mahātapāḥ |mārutyāṃ janayāmāsa bharadvājaṃ bṛhaspatiḥ || 4|74bṛhaspatermahiṣyāṃ ca juhvatyāṃ juhvatāṃ varaḥ |budhaṃ vibudhadharmāṇaṃ janayāmāsa candramāḥ || 4|75kālīm caiva purā kanyāṃ jalaprabhavasambhavām |jagāma yamunātīre jātarāgaḥ parāśaraḥ || 4|76mātaṅgyāmakṣamālāyāṃ garhitāyāṃ riraṃsayā |kapiñjalādaṃ tanayaṃ vasiṣṭho'janayanmuniḥ || 4|77yayātiścaiva rājarṣirvayasyapi vinirgate |viśvācyāpsarasā sārdhaṃ reme caitrarathe vane || 4|78strīsaṃsargaṃ vināśāntaṃ pāṇḍurjñātvāpi kauravaḥ |mādrīrūpaguṇākṣiptaḥ siṣeve kāmajaṃ sukham || 4|79karālajanakaścaiva hṛtvā brāhmaṇakanyakām |avāpa bhraṃśam apyeva na tu tyajecca manmatham || 4|80evamādyā mahātmāno viṣayān garhitānapi |ratihetorbubhujire prāgeva guṇasaṃhitān || 4|81tvaṃ punarnyāyataḥ prāptān balavān rūpavān yuvā |viṣayānavajānāsi yatra saktamidaṃ jagat || 4|82iti śrutvā vacastasya ślakṣṇamāgamasaṃhitam |meghastanitanirghoṣaḥ kumāraḥ pratyabhāṣata || 4|83upapannamidaṃ vākyaṃ sauhārdavyañjakaṃ tvayi |atra ca tvānuneṣyāmi yatra mā duṣṭhu manyase || 4|84nāvajānāmi viṣayāñjāne lokaṃ tadātmakam |anityaṃ tu jaganmatvā nātra me ramate manaḥ || 4|85jarā vyādhiśca mṛtyuśca yadi na syādidaṃ trayam |mamāpi hi manojñeṣu viṣayeṣu ratirbhavet || 4|86nityaṃ yadyapi hi strīṇāmetadeva vapurbhavet |sasaṃvitkasya kāmeṣu tathāpi na ratiḥ kṣamā || 4|87yadā tu jarayā pītaṃ rūpamāsāṃ bhaviṣyati |ātmano'pyanabhipretaṃ mohāttatra ratirbhavet || 4|88mṛtyuvyādhijarādharmo mṛtyuvyādhijarātmabhiḥ |ramamāṇo'pyasaṃvignaḥ samāno mṛgapakṣibhiḥ || 4|89yadapyāttha mahātmānaste'pi kāmātmakā iti |saṃvego'tra na kartavyo yadā teṣāmapi kṣayaḥ || 4|90māhātmyaṃ na ca tanmanye yatra sāmānyataḥ kṣayaḥ |viṣayeṣu prasaktirvā yuktirvā nātmavattayā || 4|91yadapyātthānṛtenāpi strījane vartyatāmiti |anṛtaṃ nāvagaccāmi dākṣiṇyenāpi kiñcana || 4|92na cānuvartanaṃ tanme rucitaṃ yatra nārjavam |sarvabhāvena samparko yadi nāsti dhigastu tat || 4|93anṛte śraddadhānasya saktasyādoṣadarśinaḥ |kiṃ hi vañcayitavyaṃ syājjātarāgasya cetasaḥ || 4|94vañcayanti ca yadyeva jātarāgāḥ parasparam |nanu naiva kṣamaṃ draṣṭuṃ narāḥ strīṇāṃ nṛṇām striyaḥ || 4|95tadevaṃ sati duḥkhārttaṃ jarāmaraṇabhoginam |na māṃ kāmeṣvanāryeṣu pratārayitumarhasi || 4|96aho'tidhīraṃ balavacca te manaścaleṣu kāmeṣu ca sāradarśinaḥ |bhaye'pi tīvre viṣayeṣu sajjase nirīkṣamāṇo maraṇādhvani prajāḥ || 4|97ahaṃ punarbhīruratīvaviklavo jarāvipadvyādhibhayaṃ vicintayan |labhe na śāntiṃ na dhṛtiṃ kuto ratiṃ niśāmayan dīptamivāgninā jagat || 4|98asaṃśayaṃ mṛtyuriti prajānato narasya rāgo hṛdi yasya jāyate |ayomayīṃ tasya paraimi cetanāṃ mahābhaye rakṣati yo na roditi || 4|99athau kumāraśca viniścayātmikāṃ cakāra kāmāśrayaghātinīṃ kathām |janasya cakṣurgamanīyamaṇḍalo mahīdharaṃ cāstamiyāya bhāskaraḥ || 4|100tato vṛthādhāritabhūṣaṇasrajaḥ kalāguṇaiśca praṇayaiśca niṣphalaiḥ |sva eva bhāve vinigṛhya manmathaṃ puraṃ yayurbhagnamanorathāḥ striyaḥ || 4|101tataḥ purodyānagatāṃ janaśriyaṃ nirīkṣya sāyaṃ pratisaṃhṛtāṃ punaḥ |anityatāṃ sarvagatāṃ vicintayan viveśa dhiṣṇyaṃ kṣitipālakātmajaḥ || 4|102tataḥ śrutvā rājā viṣayavimukhaṃ tasya tu manona śiśye tāṃ rātriṃ hṛdayagataśalyo gaja iva |atha śrānto mantre bahuvividhamārge sasacivona so'nyatkāmebhyo niyamanamapaśyatsutamateḥ || 4|103iti śrībuddhacarite mahākāvye strīvighātano nāma caturthaḥ sargaḥ || 4 ||

स तथा विषयैर्विलोभ्यमानः परमोहैरपि शाक्यराजसूनुः ।न जगाम रतिं न शर्म लेभे हृदये सिंह इवातिदिग्धविद्धः ॥ ५।१अथ मन्त्रिसुतैः क्षमैः कदाचित्सखिभिश्चित्रकथैः कृतानुयात्रः ।वनभूमिदिदृक्षया शमेप्सुर्नरदेवानुमतो वहिः प्रतस्थे ॥ ५।२नवरुक्मखलीनकिङ्किणीकं प्रचलच्छामरचारुहेमभाण्डम् ।अभिरुह्य स कण्ठकं सदश्वं प्रययौ केतुमिव द्रुमाब्जकेतुः ॥ ५।३स निकृष्टतरां वनान्तभूमिं वनलोभाच्च ययौ महीगुणेच्छुः ।सलिलोर्मिविकारसीरमार्गां वसुधां चैव ददर्श कृष्यमाणाम् ॥ ५।४हलभिन्नविकीर्णशष्पदर्भां हतसूक्ष्मक्रिमिकाण्डजन्तुकीर्णाम् ।समवेक्ष्य रसां तथाविधां तां स्वजनस्येव बधे भृशं शुशोच ॥ ५।५कृषतः पुरुषांश्च वीक्षमाणः पवनार्कांशुरजोविभिन्नवर्णान् ।वहनक्लमविक्लवांश्च धुर्यान् परमार्यः परमां कृपां चकार ॥ ५।६अवतीर्य ततस्तुरङ्गपृष्ठाच्चनकैर्गां व्यचरत् शुचा परीतः ।जगतो जननव्ययं विचिन्वन् कृपणं खल्विदमित्युवाच चार्त्तः ॥ ५।७मनसा च विविक्ततामभीप्सुः सुहृदस्ताननुयायिनो निवार्य ।अभितारलचारुपर्णवत्या विजने मूलमुपेयिवान् स जम्ब्वाः ॥ ५।८निषसाद च पत्रखोरवत्यां भुवि वैदूर्यनिकाशशाद्वलायाम् ।जगतः प्रभवव्ययौ विचिन्त्य मनसश्च स्थितिमार्गमाललम्बे ॥ ५।९समवाप्तमनः स्थितिश्च सद्यो विषयेच्छादिभिराधिभिश्च मुक्तः ।सवितर्कविचारमाप शान्तं प्रथमं ध्यानमनाश्रवप्रकारम् ॥ ५।१०अधिगम्य ततो विवेकजं तु परमप्रीतिसुखं [मनः] समाधिम् ।इदमेव ततः परं प्रदध्यौ मनसा लोकगतिं निशम्य सम्यक् ॥ ५।११कृपणं वत यज्जनः स्वयं सन्नरसो व्याधिजराविनाशधर्मः ।जरयार्दितमातुरं मृतं वा परमज्ञो विजुगुप्सते मदान्धः ॥ ५।१२इह चेदहमीदृशः स्वयं सन् विजुगुप्सेय परं तथास्वभावम् ।न भवेत्सदृशं हि तत्क्षमं वा परमं धर्ममिमं विजानतो मे ॥ ५।१३इति तस्य विपश्यतो यथावज्जगतो व्याधिजराविपत्तिदोषान् ।बलयौवनजीवितप्रवृत्तौ विजगामात्मगतो मदः क्षणेन ॥ ५।१४न जहर्ष न चापि चानुतेपे विचिकित्सां न ययौ न तन्द्रिनिद्रे ।न च कामगुणेषु संररञ्जे न च दिद्वेष परं न चावमेने ॥ ५।१५इति बुद्धिरियं च नीरजस्का ववृधे तस्य महात्मनो विशुद्धा ।पुरुषैरपरैरदृश्यमानः पुरुषश्चोपससर्प भिक्षुवेशः ॥ ५।१६नरदेवसुतस्तमभ्यपृच्चद्वद कोऽसीति शशंस सोऽथ तस्मै ।स च पुङ्गव जन्ममृत्युभीतः श्रमणः प्रव्रजितोऽस्मि मोक्षहेतोः ॥ ५।१७जगति क्षयधर्मके मुमुक्षुर्मृगयेऽहं शिवमक्षयं पदं तत् ।अजनोऽन्यजनैरतुल्यबुद्धिर्विषयेभ्यो विनिवृत्तरागदोषः ॥ ५।१८निवसन् क्वचिदेव वृक्षमूले विजने वायतने गिरौ वने वा ।विचराम्यपरिग्रहो निराशः परमार्थाय यथोपपन्नभिक्षुः ॥ ५।१९इति पश्यत एव राजसूनोरिदमुक्त्वा स नभः समुत्पपात ।स हि तद्वपुरन्यबुद्धिदर्शी स्मृतये तस्य समेयिवान् दिवौकाः ॥ ५।२०गगनं खगवद्गते च तस्मिन् नृवरः सञ्जहृषे विसिस्मिये च ।उपलभ्य ततश्च धर्मसञ्ज्ञामभिनिर्याणविधौ मतिं चकार ॥ ५।२१तत इन्द्रसमो जितेन्द्रियश्च प्रविविक्षुः परमाश्वमारुरोह ।परिवर्त्य जनं त्ववेक्षमाणस्तत एवाभिमतं वनं न भेजे ॥ ५।२२स जरामरणक्षयं चिकीर्षुर्वनवासाय मतिं स्मृतौ निधाय ।प्रविवेश पुनः पुरं न कामाद्वनभूमेरिव मण्डलं द्विपेन्द्रः ॥ ५।२३सुखिता वत निर्वृता च सा स्त्री पतिरीदृक्त्वमिवायताक्ष यस्याः ।इति तं समुदीक्ष्य राजकन्या प्रविशन्तं पथि साञ्जलिर्जगाद ॥ ५।२४अथ घोषमिमं महाभ्रघोषः परिशुश्राव शमं परं च लेभे ।श्रुतवांश्च हि निर्वृतेति शब्दं परिनिर्वाणविधौ मतिं चकार ॥ ५।२५अथ काञ्चनशैलशृङ्गवर्ष्मा गजमेघर्षभबाहुनिस्वनाक्षः ।क्षयमक्षयधर्मजातरागः शशिसिंहाननविक्रमः प्रपेदे ॥ ५।२६मृगराजगतिस्ततोऽभ्यगच्चन्नृपतिं मन्त्रिगणैरुपास्यमानम् ।समितौ मरुतामिव ज्वलन्तं मघवन्तं त्रिदिवे सनत्कुमारः ॥ ५।२७प्रणिपत्य च साञ्जलिर्बभाषे दिश मह्यं नरदेव साध्वनुज्ञाम् ।परिविव्रजिषामि मोक्षहेतोर्नियतो ह्यस्य जनस्य विप्रयोगः ॥ ५।२८इति तस्य वचो निशम्य राजा करिणेवाभिहतो द्रुमश्चचाल ।कमलप्रतिमेऽञ्जलौ गृहीत्वा वचनं चेदमुवाच वाष्पकण्ठः ॥ ५।२९प्रतिसंहर तात बुद्धिमेतां न हि कालस्तव धर्मसंश्रयस्य ।वयसि प्रथमे मतौ चलायां बहुदोषां हि वदन्ति धर्मचर्याम् ॥ ५।३०विषयेषु कुतूहलेन्द्रियस्य व्रतखेदेष्वसमर्थनिश्चयस्य ।तरुणस्य मनश्चलत्यरण्यादनभिज्ञस्य विशेषतोऽविवेकम् ॥ ५।३१मम तु प्रियधर्म धर्मकालस्त्वयि लक्ष्मीमवसृज्य लक्ष्यभूते ।स्थिरविक्रम विक्रमेण धर्मस्तव हित्वा तु गुरुं भवेदधर्मः ॥ ५।३२तदिमं व्यवसायमुत्सृज त्वं भव तावन्निरतो गृहस्थधर्मे ।पुरुषस्य वयःसुखानि भुक्त्वा रमणीयो हि तपोवनप्रवेशः ॥ ५।३३इति वाक्यमिदं निशम्य राज्ञः कलविङ्कस्वर उत्तरं बभाषे ।यदि मे प्रतिभूश्चतुर्षु राजन् भवसि त्वं न तपोवनं श्रयिष्ये ॥ ५।३४न भवेन्मरणाय जीवितं मे विहरेत्स्वास्थ्यमिदं च मे न रोगः ।न च यौवनमाक्षिपेज्जरा मे न च सम्पत्तिमपाहरेद्विपत्तिः ॥ ५।३५इति दुर्लभमर्थमूचिवांसं तनयं वाक्यमुवाच शाक्यराजः ।त्यज बुद्धिमतिमां गतिप्रवृत्तामवहास्योऽतिमनोरथक्रमश्च ॥ ५।३६अथ मेरुगुरुर्गुरुं बभाषे यदि नास्ति क्रम एष नास्ति वार्यः ।शरणाज्ज्वलनेन दह्यमानान्न हि निश्चिक्रमिषुं क्षमं ग्रहीतुम् ॥ ५।३७जगतश्च यथा ध्रुवो वियोगो न तु धर्माय वरं त्वयं वियोगः ।अवशं ननु विप्रयोजयेन्मामकृतस्वार्थमतृप्तमेव मृत्युः ॥ ५।३८इति भूमिपतिर्निशम्य तस्य व्यवसायं तनयस्य निर्मुमुक्षोः ।अभिधाय न यास्यतीति भूयो विदधे रक्षणमुत्तमांश्च कामान् ॥ ५।३९सचिवैस्तु निदर्शितो यथावद्बहुमानात् प्रणयाच्च शास्त्रपूर्वम् ।गुरुणा च निवारितोऽश्रुपातैः प्रविवेशावसथं ततः स शोचन् ॥ ५।४०चलकुण्डलचुम्बिताननाभिर्घननिश्वासविकम्पितस्तनीभिः ।वनिताभिरधीरलोचनाभिर्मृगशावाभिरिवाभ्युदीक्ष्यमाणः ॥ ५।४१स हि काञ्चनपर्वतावदातो हृदयोन्मादकरो वराङ्गनानाम् ।श्रवनाङ्गविलोचनात्मभावान् वचनस्पर्शवपुर्गुणैर्जहार ॥ ५।४२विगते दिवसे ततो विमानं वपुषा सूर्य इव प्रदीप्यमानः ।तिमिरं विजिघांसुरात्मभासा रविरुद्यन्निव मेरुमारुरोह ॥ ५।४३कनकोज्ज्वलदीप्तदीपवृक्षं वरकालागुरुधूपपूर्णगर्भम् ।अधिरुह्य स वज्रभक्तिचित्रं प्रवरं काञ्चनमासनं सिषेवे ॥ ५।४४तत उत्तममुत्तमाश्च नार्यो निशि तूर्यैरुपतस्थुरिन्द्रकल्पम् ।हिमवच्चिरसीव चन्द्रगौरे द्रविणेन्द्रात्मजमप्सरोगणौघाः ॥ ५।४५परमैरपि दिव्यतूर्यकल्पैः स तु तैर्नैव रतिं ययौ न हर्षम् ।परमार्थसुखाय तस्य साधोरभिनिश्चिक्रमिषा यतो न रेमे ॥ ५।४६अथ तत्र सुरैस्तपोवरिष्ठैरकनिष्ठैर्व्यवसायमस्य बुद्ध्वा ।युगपत्प्रमदाजनस्य निद्रा विहितासीद्विकृताश्च गात्रचेष्टाः ॥ ५।४७अभवच्चयिता हि तत्र काचिद्विनिवेश्य प्रचले करे कपोलम् ।दयितामपि रुक्मपत्त्रचित्रां कुपितेवाङ्कगतां विहाय वीणाम् ॥ ५।४८विबभौ करलग्नवेणुरन्या स्तनविस्रस्तसितांशुका शयाना ।ऋजुषट्पदपङ्क्तिजुष्टपद्मा जलफेनप्रहसत्तटा नदीव ॥ ५।४९नवपुष्करगर्भकोमलाभ्यां तपनीयोज्ज्वलसङ्गताङ्गदाभ्याम् ।स्वपिति स्म तथा पुरा भुजाभ्यां परिरभ्य प्रियवन्मृदङ्गमेव ॥ ५।५०नवहाटकभूषणास्तथान्या वसनं पीतमनुत्तमं वसानाः ।अवशा वत निद्रया निपेतुर्गजभग्ना इव कर्णिकारशाखाः ॥ ५।५१अवलम्ब्य गवाक्षपार्श्वमन्या शयिता चापविभुग्नगात्रयष्टिः ।विरराज विलम्बिचारुहारा रचिता तोरणशालभञ्जिकेव ॥ ५।५२मणिकुण्डलदष्टपत्रलेखं मुखपद्मं विनतं तथापरस्याः ।शतपत्रमिवार्धचक्रनाडं स्थितकारण्डवघट्टितं चकाशे ॥ ५।५३अपराः शयिता यथोपविष्टाः स्तनभारैरवमन्यमानगात्राः ।उपगुह्य परस्परं विरेजुर्भुजपाशैस्तपनीयपारिहार्यैः ॥ ५।५४महतीं परिवादिनीं च काचिद्वनितालिङ्ग्य सखीमिव प्रसुप्ता ।विजुघूर्ण चलत्सुवर्णसूत्रां वदनेनाकुलकर्णिकोज्ज्वलेन ॥ ५।५५पणवं युवतिर्भुजांसदेशादवविस्रंसितचारुपाशमन्या ।सविलासरतान्ततान्तमूर्वोर्विवरे कान्तमिवाभिनीय शिश्ये ॥ ५।५६अपरा न बभुर्निमीलिताक्ष्यो विपुलाक्ष्योऽपि शुभभ्रुवोऽपि सत्यः ।प्रतिसङ्कुचितारविन्दकोशाः सवितर्यस्तमिते यथा नलिन्यः ॥ ५।५७शिथिलाकुलमूर्धजा तथान्या जघनस्रस्तविभूषणांशुकान्ता ।अशयिष्ट विकीर्णकण्ठसूत्रा गजभग्ना प्रतिपातिताङ्गनेव ॥ ५।५८अपरास्त्ववशा ह्रिया वियुक्ता धृतिमत्योऽपि वपुर्गुणैरुपेताः ।विनिशश्वसुरुल्वणं शयाना विकृताक्षिप्तभुजा जजृम्भिरे च ॥ ५।५९व्यपविद्धविभूषणस्रजोऽन्या विसृताग्रन्थनवाससो विसञ्ज्ञाः ।अनिमीलितशुक्लनिश्चलाक्ष्यो न विरेजुः शयिता गतासुकल्पाः ॥ ५।६०विवृतास्यपुटा विवृद्धगात्रा प्रपतद्वक्त्रजला प्रकाशगुह्या ।अपरा मदघूर्णितेव शिश्ये न बभाषे विकृतं वपुः पुपोष ॥ ५।६१इति सत्त्वकुलानुरूपरूपं विविधं स प्रमदाजनः शयानः ।सरसः सदृशं बभार रूपं पवनावर्जितरुग्णपुष्करस्य ॥ ५।६२समवेक्ष्य ततश्च ताः शयाना विकृतास्ता युवतीरधीरचेष्टाः ।गुणवद्वपुषोऽपि वल्गुभासो नृपसूनुः स विगर्हयां बभूव ॥ ५।६३अशुचिर्विकृतश्च जीवलोके वनितानामयमीदृशः स्वभावः ।वसनाभरणैस्तु वञ्च्यमानः पुरुषः स्त्रीविषयेषु रागमेति ॥ ५।६४विमृशेद्यदि योषितां मनुष्यः प्रकृतिं स्वप्नविकारमीदृशं च ।ध्रुवमत्र न वर्धयेत्प्रमादं गुणसङ्कल्पहतस्तु रागमेति ॥ ५।६५इति तस्य तदन्तरं विदित्वा निशि निश्चिक्रमिषा समुद्बभूव ।अवगम्य मनस्ततोऽस्य देवैर्भवनद्वारमपावृतं बभूव ॥ ५।६६अथ सोऽवततार हर्म्यपृष्ठाद्युवतीस्ताः शयिता विगर्हमाणः ।अवतीर्य ततश्च निर्विशङ्को गृहकक्ष्यां प्रथमं विनिर्जगाम ॥ ५।६७तुरगावचरं स बोधयित्वा जविनं चन्दकमित्थमित्युवाच ।हयमानय कन्थकं त्वरावान् अमृतं प्राप्तुमितोऽद्य मे यियासा ॥ ५।६८हृदि या मम तुष्टिरद्य जाता व्यवसायश्च यथा धृतौ निविष्टः ।विजनेऽपि च नाथवानिवास्मि ध्रुवमर्थोऽभिमुखः स मे य इष्टः ॥ ५।६९ह्रियमेव च सन्नतिं च हित्वा शयिता मत्प्रमुखे यथा युवत्यः ।विवृते च यथा स्वयं कपाटे नियतं यातुमनामयाय कालः ॥ ५।७०प्रतिगृह्य ततः स भर्तुराज्ञां विदितार्थोऽपि नरेन्द्रशासनस्य ।मनसीव परेण चोद्यमानस्तुरगस्यानयने मतिं चकार ॥ ५।७१अथ हेमखलीनपूर्णवक्त्रं लघुशय्यास्तरणोपगूढपृष्ठम् ।बलसत्त्वजवत्वरोपपन्नं स वराश्वं तमुपानिनाय भर्त्रे ॥ ५।७२प्रततत्रिकपुच्चमूलपार्ष्णिं निभृतं ह्रस्वतनूजपृष्ठकर्णम् ।विनतोन्नतपृष्ठकुक्षिपार्श्वं विपुलप्रोथललाटकठ्युरस्कम् ॥ ५।७३उपगुह्य स तं विशालवक्षाः कमलाभेन च सान्त्वयन् करेण ।मधुराक्षरया गिरा शशास ध्वजिनीमध्यमिव प्रवेष्टुकामः ॥ ५।७४बहुशः कलिशत्रवो निरस्ताः समरे त्वामधिरुह्य पार्थिवेन ।अहमप्यमृतं परं यथावत्तुरगश्रेष्ठ लभेय तत्कुरुष्व ॥ ५।७५सुलभाः खलु संयुगे सहाया विषयावाप्तसुखे धनार्जने वा ।पुरुषस्य तु दुर्लभाः सहायाः पतितस्यापदि धर्मसंश्रये वा ॥ ५।७६इह चैव भवन्ति ये सहायाः कलुषे धर्मणि धर्मसंश्रये वा ।अवगच्चति मे यथान्तरात्मा नियतं तेऽपि जनास्तदंशभाजः ॥ ५।७७तदिदं परिगम्य धर्मयुक्तं मम निर्याणमतो जगद्धिताय ।तुरगोत्तम वेगविक्रमाभ्यां प्रयतस्वात्महिते जगद्धिते च ॥ ५।७८इति सुहृदमिवानुशिष्य कृत्ये तुरगवरं नृवरो वनं यियासुः ।सितमसितगतिद्युतिर्वपुष्मान् रविरिव शारदमभ्रमारुरोह ॥ ५।७९अथ स परिहरन्निशीथचण्डं परिजनबोधकरं ध्वनिं सदश्वः ।विगतहनुरवः प्रशान्तहेषश्चकितविमुक्तपदक्रमा जगाम ॥ ५।८०कनकवलयभूषितप्रकोष्ठैः कमलनिभैः कमलानि च प्रविध्य ।अवनततनवस्ततोऽस्य यक्षाश्चकितगतेर्दधिरे खुरान् कराग्रैः ॥ ५।८१गुरुपरिघकपाटसंवृता या न सुखमपि द्विरदैरपाव्रियन्ते ।व्रजति नृपसुते गतस्वनास्ताः स्वयमभवन् विवृताः पुरः प्रतोल्यः ॥ ५।८२पितरमभिमुखं सुतं च बालं जनमनुरक्तमनुत्तमां च लक्ष्मीम् ।कृतमतिरपहाय निर्व्यपेक्षः पितृनगरात् स ततो विनिर्जगाम ॥ ५।८३अथ स विकचपङ्कजायताक्षः पुरमवलोक्य ननाद सिंहनादम् ।जननमरणयोरदृष्टपारो न पुनरहं कपिलाह्वयं प्रविष्टा ॥ ५।८४इति वचनमिदं निशम्य तस्य द्रविणपतेः परिषद्गणा ननन्दुः ॥ ५।८५प्रमुदितमनसश्च देवसङ्घा व्यवसितपारणमाशशंसिरेऽस्मै ॥हुतवहवपुषो दिवौकसोऽन्ये व्यवसितमस्य दुष्करं विदित्वा ।अकुरुत तुहिने पथि प्रकाशं घनविवरप्रषृता इवेन्दुपादाः ॥ ५।८६हरितुरगतुरङ्गवत्तुरङ्गः स तु विचरन् मनसीव चोद्यमानः ।अरुणपरुषभारमन्तरीक्षं सरसबहूनि जगाम योजनानि ॥ ५।८७इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽभिनिष्क्रमणो नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥

sa tathā viṣayairvilobhyamānaḥ paramohairapi śākyarājasūnuḥ |na jagāma ratiṃ na śarma lebhe hṛdaye siṃha ivātidigdhaviddhaḥ || 5|1atha mantrisutaiḥ kṣamaiḥ kadācitsakhibhiścitrakathaiḥ kṛtānuyātraḥ |vanabhūmididṛkṣayā śamepsurnaradevānumato vahiḥ pratasthe || 5|2navarukmakhalīnakiṅkiṇīkaṃ pracalacchāmaracāruhemabhāṇḍam |abhiruhya sa kaṇṭhakaṃ sadaśvaṃ prayayau ketumiva drumābjaketuḥ || 5|3sa nikṛṣṭatarāṃ vanāntabhūmiṃ vanalobhācca yayau mahīguṇecchuḥ |salilormivikārasīramārgāṃ vasudhāṃ caiva dadarśa kṛṣyamāṇām || 5|4halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhāṃ hatasūkṣmakrimikāṇḍajantukīrṇām |samavekṣya rasāṃ tathāvidhāṃ tāṃ svajanasyeva badhe bhṛśaṃ śuśoca || 5|5kṛṣataḥ puruṣāṃśca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāṃśurajovibhinnavarṇān |vahanaklamaviklavāṃśca dhuryān paramāryaḥ paramāṃ kṛpāṃ cakāra || 5|6avatīrya tatasturaṅgapṛṣṭhāccanakairgāṃ vyacarat śucā parītaḥ |jagato jananavyayaṃ vicinvan kṛpaṇaṃ khalvidamityuvāca cārttaḥ || 5|7manasā ca viviktatāmabhīpsuḥ suhṛdastānanuyāyino nivārya |abhitāralacāruparṇavatyā vijane mūlamupeyivān sa jambvāḥ || 5|8niṣasāda ca patrakhoravatyāṃ bhuvi vaidūryanikāśaśādvalāyām |jagataḥ prabhavavyayau vicintya manasaśca sthitimārgamālalambe || 5|9samavāptamanaḥ sthitiśca sadyo viṣayecchādibhirādhibhiśca muktaḥ |savitarkavicāramāpa śāntaṃ prathamaṃ dhyānamanāśravaprakāram || 5|10adhigamya tato vivekajaṃ tu paramaprītisukhaṃ [manaḥ] samādhim |idameva tataḥ paraṃ pradadhyau manasā lokagatiṃ niśamya samyak || 5|11kṛpaṇaṃ vata yajjanaḥ svayaṃ sannaraso vyādhijarāvināśadharmaḥ |jarayārditamāturaṃ mṛtaṃ vā paramajño vijugupsate madāndhaḥ || 5|12iha cedahamīdṛśaḥ svayaṃ san vijugupseya paraṃ tathāsvabhāvam |na bhavetsadṛśaṃ hi tatkṣamaṃ vā paramaṃ dharmamimaṃ vijānato me || 5|13iti tasya vipaśyato yathāvajjagato vyādhijarāvipattidoṣān |balayauvanajīvitapravṛttau vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena || 5|14na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṃ na yayau na tandrinidre |na ca kāmaguṇeṣu saṃrarañje na ca didveṣa paraṃ na cāvamene || 5|15iti buddhiriyaṃ ca nīrajaskā vavṛdhe tasya mahātmano viśuddhā |puruṣairaparairadṛśyamānaḥ puruṣaścopasasarpa bhikṣuveśaḥ || 5|16naradevasutastamabhyapṛccadvada ko'sīti śaśaṃsa so'tha tasmai |sa ca puṅgava janmamṛtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito'smi mokṣahetoḥ || 5|17jagati kṣayadharmake mumukṣurmṛgaye'haṃ śivamakṣayaṃ padaṃ tat |ajano'nyajanairatulyabuddhirviṣayebhyo vinivṛttarāgadoṣaḥ || 5|18nivasan kvacideva vṛkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā |vicarāmyaparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapannabhikṣuḥ || 5|19iti paśyata eva rājasūnoridamuktvā sa nabhaḥ samutpapāta |sa hi tadvapuranyabuddhidarśī smṛtaye tasya sameyivān divaukāḥ || 5|20gaganaṃ khagavadgate ca tasmin nṛvaraḥ sañjahṛṣe visismiye ca |upalabhya tataśca dharmasañjñāmabhiniryāṇavidhau matiṃ cakāra || 5|21tata indrasamo jitendriyaśca pravivikṣuḥ paramāśvamāruroha |parivartya janaṃ tvavekṣamāṇastata evābhimataṃ vanaṃ na bheje || 5|22sa jarāmaraṇakṣayaṃ cikīrṣurvanavāsāya matiṃ smṛtau nidhāya |praviveśa punaḥ puraṃ na kāmādvanabhūmeriva maṇḍalaṃ dvipendraḥ || 5|23sukhitā vata nirvṛtā ca sā strī patirīdṛktvamivāyatākṣa yasyāḥ |iti taṃ samudīkṣya rājakanyā praviśantaṃ pathi sāñjalirjagāda || 5|24atha ghoṣamimaṃ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṃ paraṃ ca lebhe |śrutavāṃśca hi nirvṛteti śabdaṃ parinirvāṇavidhau matiṃ cakāra || 5|25atha kāñcanaśailaśṛṅgavarṣmā gajamegharṣabhabāhunisvanākṣaḥ |kṣayamakṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṃhānanavikramaḥ prapede || 5|26mṛgarājagatistato'bhyagaccannṛpatiṃ mantrigaṇairupāsyamānam |samitau marutāmiva jvalantaṃ maghavantaṃ tridive sanatkumāraḥ || 5|27praṇipatya ca sāñjalirbabhāṣe diśa mahyaṃ naradeva sādhvanujñām |parivivrajiṣāmi mokṣahetorniyato hyasya janasya viprayogaḥ || 5|28iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaścacāla |kamalapratime'ñjalau gṛhītvā vacanaṃ cedamuvāca vāṣpakaṇṭhaḥ || 5|29pratisaṃhara tāta buddhimetāṃ na hi kālastava dharmasaṃśrayasya |vayasi prathame matau calāyāṃ bahudoṣāṃ hi vadanti dharmacaryām || 5|30viṣayeṣu kutūhalendriyasya vratakhedeṣvasamarthaniścayasya |taruṇasya manaścalatyaraṇyādanabhijñasya viśeṣato'vivekam || 5|31mama tu priyadharma dharmakālastvayi lakṣmīmavasṛjya lakṣyabhūte |sthiravikrama vikrameṇa dharmastava hitvā tu guruṃ bhavedadharmaḥ || 5|32tadimaṃ vyavasāyamutsṛja tvaṃ bhava tāvannirato gṛhasthadharme |puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ || 5|33iti vākyamidaṃ niśamya rājñaḥ kalaviṅkasvara uttaraṃ babhāṣe |yadi me pratibhūścaturṣu rājan bhavasi tvaṃ na tapovanaṃ śrayiṣye || 5|34na bhavenmaraṇāya jīvitaṃ me viharetsvāsthyamidaṃ ca me na rogaḥ |na ca yauvanamākṣipejjarā me na ca sampattimapāharedvipattiḥ || 5|35iti durlabhamarthamūcivāṃsaṃ tanayaṃ vākyamuvāca śākyarājaḥ |tyaja buddhimatimāṃ gatipravṛttāmavahāsyo'timanorathakramaśca || 5|36atha merugururguruṃ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa nāsti vāryaḥ |śaraṇājjvalanena dahyamānānna hi niścikramiṣuṃ kṣamaṃ grahītum || 5|37jagataśca yathā dhruvo viyogo na tu dharmāya varaṃ tvayaṃ viyogaḥ |avaśaṃ nanu viprayojayenmāmakṛtasvārthamatṛptameva mṛtyuḥ || 5|38iti bhūmipatirniśamya tasya vyavasāyaṃ tanayasya nirmumukṣoḥ |abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇamuttamāṃśca kāmān || 5|39sacivaistu nidarśito yathāvadbahumānāt praṇayācca śāstrapūrvam |guruṇā ca nivārito'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṃ tataḥ sa śocan || 5|40calakuṇḍalacumbitānanābhirghananiśvāsavikampitastanībhiḥ |vanitābhiradhīralocanābhirmṛgaśāvābhirivābhyudīkṣyamāṇaḥ || 5|41sa hi kāñcanaparvatāvadāto hṛdayonmādakaro varāṅganānām |śravanāṅgavilocanātmabhāvān vacanasparśavapurguṇairjahāra || 5|42vigate divase tato vimānaṃ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ |timiraṃ vijighāṃsurātmabhāsā ravirudyanniva merumāruroha || 5|43kanakojjvaladīptadīpavṛkṣaṃ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham |adhiruhya sa vajrabhakticitraṃ pravaraṃ kāñcanamāsanaṃ siṣeve || 5|44tata uttamamuttamāśca nāryo niśi tūryairupatasthurindrakalpam |himavaccirasīva candragaure draviṇendrātmajamapsarogaṇaughāḥ || 5|45paramairapi divyatūryakalpaiḥ sa tu tairnaiva ratiṃ yayau na harṣam |paramārthasukhāya tasya sādhorabhiniścikramiṣā yato na reme || 5|46atha tatra suraistapovariṣṭhairakaniṣṭhairvyavasāyamasya buddhvā |yugapatpramadājanasya nidrā vihitāsīdvikṛtāśca gātraceṣṭāḥ || 5|47abhavaccayitā hi tatra kācidviniveśya pracale kare kapolam |dayitāmapi rukmapattracitrāṃ kupitevāṅkagatāṃ vihāya vīṇām || 5|48vibabhau karalagnaveṇuranyā stanavisrastasitāṃśukā śayānā |ṛjuṣaṭpadapaṅktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva || 5|49navapuṣkaragarbhakomalābhyāṃ tapanīyojjvalasaṅgatāṅgadābhyām |svapiti sma tathā purā bhujābhyāṃ parirabhya priyavanmṛdaṅgameva || 5|50navahāṭakabhūṣaṇāstathānyā vasanaṃ pītamanuttamaṃ vasānāḥ |avaśā vata nidrayā nipeturgajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ || 5|51avalambya gavākṣapārśvamanyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ |virarāja vilambicāruhārā racitā toraṇaśālabhañjikeva || 5|52maṇikuṇḍaladaṣṭapatralekhaṃ mukhapadmaṃ vinataṃ tathāparasyāḥ |śatapatramivārdhacakranāḍaṃ sthitakāraṇḍavaghaṭṭitaṃ cakāśe || 5|53aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārairavamanyamānagātrāḥ |upaguhya parasparaṃ virejurbhujapāśaistapanīyapārihāryaiḥ || 5|54mahatīṃ parivādinīṃ ca kācidvanitāliṅgya sakhīmiva prasuptā |vijughūrṇa calatsuvarṇasūtrāṃ vadanenākulakarṇikojjvalena || 5|55paṇavaṃ yuvatirbhujāṃsadeśādavavisraṃsitacārupāśamanyā |savilāsaratāntatāntamūrvorvivare kāntamivābhinīya śiśye || 5|56aparā na babhurnimīlitākṣyo vipulākṣyo'pi śubhabhruvo'pi satyaḥ |pratisaṅkucitāravindakośāḥ savitaryastamite yathā nalinyaḥ || 5|57śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṃśukāntā |aśayiṣṭa vikīrṇakaṇṭhasūtrā gajabhagnā pratipātitāṅganeva || 5|58aparāstvavaśā hriyā viyuktā dhṛtimatyo'pi vapurguṇairupetāḥ |viniśaśvasurulvaṇaṃ śayānā vikṛtākṣiptabhujā jajṛmbhire ca || 5|59vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo'nyā visṛtāgranthanavāsaso visañjñāḥ |animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ || 5|60vivṛtāsyapuṭā vivṛddhagātrā prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā |aparā madaghūrṇiteva śiśye na babhāṣe vikṛtaṃ vapuḥ pupoṣa || 5|61iti sattvakulānurūparūpaṃ vividhaṃ sa pramadājanaḥ śayānaḥ |sarasaḥ sadṛśaṃ babhāra rūpaṃ pavanāvarjitarugṇapuṣkarasya || 5|62samavekṣya tataśca tāḥ śayānā vikṛtāstā yuvatīradhīraceṣṭāḥ |guṇavadvapuṣo'pi valgubhāso nṛpasūnuḥ sa vigarhayāṃ babhūva || 5|63aśucirvikṛtaśca jīvaloke vanitānāmayamīdṛśaḥ svabhāvaḥ |vasanābharaṇaistu vañcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgameti || 5|64vimṛśedyadi yoṣitāṃ manuṣyaḥ prakṛtiṃ svapnavikāramīdṛśaṃ ca |dhruvamatra na vardhayetpramādaṃ guṇasaṅkalpahatastu rāgameti || 5|65iti tasya tadantaraṃ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva |avagamya manastato'sya devairbhavanadvāramapāvṛtaṃ babhūva || 5|66atha so'vatatāra harmyapṛṣṭhādyuvatīstāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ |avatīrya tataśca nirviśaṅko gṛhakakṣyāṃ prathamaṃ vinirjagāma || 5|67turagāvacaraṃ sa bodhayitvā javinaṃ candakamitthamityuvāca |hayamānaya kanthakaṃ tvarāvān amṛtaṃ prāptumito'dya me yiyāsā || 5|68hṛdi yā mama tuṣṭiradya jātā vyavasāyaśca yathā dhṛtau niviṣṭaḥ |vijane'pi ca nāthavānivāsmi dhruvamartho'bhimukhaḥ sa me ya iṣṭaḥ || 5|69hriyameva ca sannatiṃ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ |vivṛte ca yathā svayaṃ kapāṭe niyataṃ yātumanāmayāya kālaḥ || 5|70pratigṛhya tataḥ sa bharturājñāṃ viditārtho'pi narendraśāsanasya |manasīva pareṇa codyamānasturagasyānayane matiṃ cakāra || 5|71atha hemakhalīnapūrṇavaktraṃ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṛṣṭham |balasattvajavatvaropapannaṃ sa varāśvaṃ tamupānināya bhartre || 5|72pratatatrikapuccamūlapārṣṇiṃ nibhṛtaṃ hrasvatanūjapṛṣṭhakarṇam |vinatonnatapṛṣṭhakukṣipārśvaṃ vipulaprothalalāṭakaṭhyuraskam || 5|73upaguhya sa taṃ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāntvayan kareṇa |madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyamiva praveṣṭukāmaḥ || 5|74bahuśaḥ kaliśatravo nirastāḥ samare tvāmadhiruhya pārthivena |ahamapyamṛtaṃ paraṃ yathāvatturagaśreṣṭha labheya tatkuruṣva || 5|75sulabhāḥ khalu saṃyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā |puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṃśraye vā || 5|76iha caiva bhavanti ye sahāyāḥ kaluṣe dharmaṇi dharmasaṃśraye vā |avagaccati me yathāntarātmā niyataṃ te'pi janāstadaṃśabhājaḥ || 5|77tadidaṃ parigamya dharmayuktaṃ mama niryāṇamato jagaddhitāya |turagottama vegavikramābhyāṃ prayatasvātmahite jagaddhite ca || 5|78iti suhṛdamivānuśiṣya kṛtye turagavaraṃ nṛvaro vanaṃ yiyāsuḥ |sitamasitagatidyutirvapuṣmān raviriva śāradamabhramāruroha || 5|79atha sa pariharanniśīthacaṇḍaṃ parijanabodhakaraṃ dhvaniṃ sadaśvaḥ |vigatahanuravaḥ praśāntaheṣaścakitavimuktapadakramā jagāma || 5|80kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ kamalāni ca pravidhya |avanatatanavastato'sya yakṣāścakitagaterdadhire khurān karāgraiḥ || 5|81guruparighakapāṭasaṃvṛtā yā na sukhamapi dviradairapāvriyante |vrajati nṛpasute gatasvanāstāḥ svayamabhavan vivṛtāḥ puraḥ pratolyaḥ || 5|82pitaramabhimukhaṃ sutaṃ ca bālaṃ janamanuraktamanuttamāṃ ca lakṣmīm |kṛtamatirapahāya nirvyapekṣaḥ pitṛnagarāt sa tato vinirjagāma || 5|83atha sa vikacapaṅkajāyatākṣaḥ puramavalokya nanāda siṃhanādam |jananamaraṇayoradṛṣṭapāro na punarahaṃ kapilāhvayaṃ praviṣṭā || 5|84iti vacanamidaṃ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nananduḥ || 5|85pramuditamanasaśca devasaṅghā vyavasitapāraṇamāśaśaṃsire'smai ||hutavahavapuṣo divaukaso'nye vyavasitamasya duṣkaraṃ viditvā |akuruta tuhine pathi prakāśaṃ ghanavivarapraṣṛtā ivendupādāḥ || 5|86harituragaturaṅgavatturaṅgaḥ sa tu vicaran manasīva codyamānaḥ |aruṇaparuṣabhāramantarīkṣaṃ sarasabahūni jagāma yojanāni || 5|87iti śrībuddhacarite mahākāvye'bhiniṣkramaṇo nāma pañcamaḥ sargaḥ || 5 ||

ततो मुहूर्तेऽभ्युदिते जगच्चक्षुषि भास्करे ।भार्गवस्याश्रमपदं स ददर्श नृणां वरः ॥ ६।१सुप्तविश्वस्तहरिणं स्वस्थस्थितविहङ्गमम् ।विश्रान्त इव यद्दृष्टा कृतार्थ इव चाभवत् ॥ ६।२स विस्मयनिवृत्त्यर्थं तपःपूजार्थमेव च ।स्वां चानुवर्तितां रक्षन्नश्वपृष्ठादवातरत् ॥ ६।३अवतीर्य च पस्पर्श निस्तीर्णमिति वाजिनम् ।छन्दकं चाब्रवीत् प्रीतः स्नापयन्निव चक्षुषा ॥ ६।४इमं तार्क्ष्योपमजवं तुरङ्गमनुगच्चता ।दर्शिता सौम्य मद्भक्तिर्विक्रमश्चायमात्मनः ॥ ६।५सर्वथास्म्यन्यकार्योऽपि गृहीतो भवता हृदि ।भर्तृस्नेहश्च यस्यायमीदृशः शक्त एव च ॥ ६।६अस्निग्धोऽपि समर्थोऽस्ति निःसामर्थ्योऽपि भक्तिमान् ।भक्तिमांस्चैव शक्तश्च दुर्लभस्त्वद्विधो भुवि ॥ ६।७तत्प्रीतोऽस्मि तवानेन महाभागेन कर्मणा ।दृश्यते मयि भावोऽयं फलेभ्योऽपि पराङ्मुखे ॥ ६।८को जनस्य फलस्थस्य न स्यादभिमुखो जनः ।जनीभवति भूयिष्ठं स्वजनोऽपि विपर्यये ॥ ६।९कुलार्थं धार्यते पुत्रः पोषार्थं सेव्यते पिता ।आशयाश्लिष्यति जगन्नास्ति निष्कारणास्वता ॥ ६।१०किमुक्त्वा बहु सङ्क्षेपात्कृतं मे सुमहत्प्रियम् ।निवर्तस्वाश्वमादाय सम्प्राप्तोऽस्मीप्सितं वनम् ॥ ६।११इत्युक्त्वा स महाबाहुरनुशंसचिकीर्षया ।भूषणान्यवमुच्यास्मै सन्तप्तमनसे ददौ ॥ ६।१२मुकुटोद्दीप्तकर्माणं मणिमादाय भास्वरम् ।ब्रुवन् वाक्यमिदं तस्थौ सादित्य इव मन्दरः ॥ ६।१३अनेन मणिना छन्द प्रणम्य बहुशो नृपः ।विज्ञाप्योऽमुक्तविश्रम्भं सन्तापविनिवृत्तये ॥ ६।१४जरामरणनाशार्थं प्रविष्टोऽस्मि तपोवनम् ।न खलु स्वर्गतर्षेण नास्नेहेन न मन्युना ॥ ६।१५तदेवमभिनिष्क्रान्तं न मां शोचितुमर्हसि ।भूत्वापि हि चिरं श्लेषः कालेन न भविष्यति ॥ ६।१६ध्रुवो यस्माच्च विश्लेषस्तस्मान्मोक्षाय मे मतिः ।विप्रयोगः कथं न स्याद्भूयोऽपि स्वजनादिभिः ॥ ६।१७शोकत्यागाय निष्क्रान्तं न मां शोचितुमर्हसि ।शोकहेतुषु कामेषु सक्ताः शोच्यास्तु रागिणः ॥ ६।१८अयं च किल पूर्वेषामस्माकं निश्चयः स्थिरः ।इति दायादभूतेन न शोच्योऽस्मि पथा व्रजन् ॥ ६।१९भवन्ति ह्यर्थदायादाः पुरुषस्य विपर्यये ।पृथिव्यां धर्मदायादा दुर्लभास्तु न सन्ति वा ॥ ६।२०यदपि स्यादसमये यातो वनमसाविति ।अकालो नास्ति धर्मस्य जीविते चञ्चले सति ॥ ६।२१तस्मादद्यैव मे श्रेयश्चेतव्यमिति निश्चयः ।जीविते को हि विश्रम्भो मृत्यौ प्रत्यर्थिनि स्थिते ॥ ६।२२एवमादि त्वया सौम्य विज्ञाप्यो वसुधाधिपः ।प्रयतेथास्तथा चैव यथा मां न स्मरेदपि ॥ ६।२३अपि नैर्गुण्यमस्माकं वाच्यं नरपतौ त्वया ।नैर्गुण्यात्त्यज्यते स्नेहः स्नेहत्यागान्न शोच्यते ॥ ६।२४इति वाक्यमिदं श्रुत्वा छन्दः सन्तापविक्लवः ।वाष्पग्रथितया वाचा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ॥ ६।२५अनेन तव भावेन बान्धवायासदायिना ।भर्तः सीदति मे चेतो नदीपङ्क इव द्विपः ॥ ६।२६कस्य नोत्पादयेद्वाष्पं निश्चयस्तेऽयमीदृशः ।अयोमयेऽपि हृदये किं पुनः स्नेहविक्लवे ॥ ६।२७विमानशयनार्हं हि सौकुमार्यमिदं क्व च ।खरदर्भाङ्कुरवती तपोवनमही क्व च ॥ ६।२८श्रुत्वा तु व्यवसायं ते यदश्वोऽयं मया हृतः ।बलात्कारेण तन्नाथ दैवेनैवास्मि कारितः ॥ ६।२९कथं ह्यात्मवशो जानन् व्यवसायमिमं तव ।उपानयेयं तुरगं शोकं कपिलवस्तुनः ॥ ६।३०तन्नार्हसि महाबाहो विहातुं पुत्रलालसम् ।स्निग्धं वृद्धं च राजानं सद्धर्ममिव नास्तिकः ॥ ६।३१संवर्धनपरिश्रान्तां द्वितीयां तां च मातरम् ।देव नार्हसि विस्मर्तुं कृतघ्न इव सत्क्रियाम् ॥ ६।३२बालपुत्रां गुणवतीं कुलश्लाघ्यां पतिव्रताम् ।देवीमर्हसि न त्यक्तुं क्लीवः प्राप्तामिव श्रियम् ॥ ६।३३पुत्रं याशोधरं श्लाघ्यं यशोधर्मभृतां वरः ।बालमर्हसि न त्यक्तुं व्यसनीवोत्तमं यशः ॥ ६।३४अथ बन्धुं च राज्यं च त्यक्तुमेव कृता मतिः ।मां नार्हसि विभो त्यक्तुं त्वत्पादौ हि गतिर्मम ॥ ६।३५नास्मि यातुं पुरं शक्तो दह्यमानेन चेतसा ।त्वामरण्ये परित्यज्य सुमित्र इव राघवम् ॥ ६।३६किं हि वक्ष्यति राजा मां त्वदृते नगरं गतम् ।वक्ष्याम्युचितदर्शित्वात्किं तवान्तःपुराणि वा ॥ ६।३७यदप्यात्थापि नैर्गुण्यं वाच्यं नरपताविति ।किं तद्वक्ष्याम्यभूतं ते निर्दोषस्य मुनेरिव ॥ ६।३८हृदयेन सलज्जेन जिह्वया सज्जमानया ।अहं यद्यपि वा ब्रूयां कस्तच्च्रद्धातुमर्हति ॥ ६।३९यो हि चन्द्रमसस्तैक्ष्ण्य कथयेच्छ्रद्दधीत वा ।स दोषांस्तव दोषज्ञ कथयेच्च्रद्दधीत वा ॥ ६।४०सानुक्रोशस्य सततं नित्यं करुणवेदिनः ।स्निग्धत्यागो न सदृशो निवर्तस्व प्रसीद मे ॥ ६।४१इति शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा छन्दस्य भाषितम् ।स्वस्थः परमया धृत्या जगाद वदतां वरः ॥ ६।४२मद्वियोगं प्रति च्चन्द सन्तापस्त्यज्यतामयम् ।नानाभावो हि नियतं पृथग्जातिषु देहिषु ॥ ६।४३स्वजनं यद्यपि स्नेहान्न त्यजेयं मुमुक्षया ।मृत्युरन्योन्यमवशानस्मान् सन्त्याजयिष्यति ॥ ६।४४महत्या तृष्णया दुःखैर्गर्भेणास्मि यया धृतः ।तस्या निष्फलयत्नायाः क्वाहं मातुः क्व सा मम ॥ ६।४५वासवृक्षे समागम्य विगच्चन्ति यथाण्डजाः ।नियतं विप्रयोगान्तस्तथा भूतसमागमः ॥ ६।४६समेत्य च यथा भूयो व्यपयान्ति वलाहकाः ।संयोगो विप्रयोगश्च तथा मे प्राणिनां मतः ॥ ६।४७यस्माद्याति च लोकोऽयं विप्रलभ्य परस्परम् ।ममत्वं न क्षमं तस्मात्स्वप्नभूते समागमे ॥ ६।४८सहजेन वियुज्यन्ते पर्णरागेण पादपाः ।अन्येनान्यस्य विश्लेषः किं पुनर्न भविष्यति ॥ ६।४९तदेवं सति सन्तापं मा कार्षीः सौम्य गम्यताम् ।लम्बते यदि तु स्नेहो गत्वापि पुनराव्रज ॥ ६।५०ब्रूयाश्चास्मास्वनाक्षेपं जनं कपिलवस्तुनि ।त्यज्यतां तद्गतः स्नेहः श्रूयतां चास्य निश्चयः ॥ ६।५१क्षिप्रमेष्यति वा कृत्वा जरामृत्युक्षयं किल ।अकृतार्थो निरालम्बो निधनं यास्यतीति वा ॥ ६।५२इति तस्य वचः श्रुत्वा कन्थकस्तुरगोत्तमः ।जिह्वया लिलिहे पादौ वाष्पमुष्णं मुमोच च ॥ ६।५३जालिना स्वस्तिकाङ्केन वक्रमध्येन पाणिना ।आममर्श कुमारस्तं बभाषे च वयस्यवत् ॥ ६।५४मुञ्च कन्थक मा वाष्पं दर्शितेयं सदश्वता ।मृष्यतां सफलः शीघ्रं श्रमस्तेऽयं भविष्यति ॥ ६।५५मणित्सरुं छन्दकहस्तसंस्थं ततः स धीरो निशितं गृहीत्वा ।कोशादसिं काञ्चनभक्तिचित्रं विलादिवाशीविषमुद्बबर्ह ॥ ६।५६निष्कास्य तं चोत्पलपत्त्रनीलं चिच्छेद चित्रं मुकुटं सकेशम् ।विकीर्यमाणांशुकमन्तरीक्षे चिक्षेप चैनं सरसीव हंसम् ॥ ६।५७पूजाभिलाषेण च बाहुमान्याद्दिवौकसस्तं जगृहुः प्रविद्धम् ।यथावदेनं दिवि देवसङ्घा दिव्यैर्विशेषैर्महयां च चक्रुः ॥ ६।५८मुक्त्वा त्वलङ्कारकलत्रवत्तां श्रीविप्रवासं शिरसश्च कृत्वा ।दृष्ट्वांशुकं काञ्चनहंसचित्रम् वन्यं स धीरोऽभिचकाङ्क्ष वासः ॥ ६।५९ततो मृगव्याधवपुर्दिवौका भावं विदित्वास्य विशुद्धभावः ।काषायवस्त्रोऽभिययौ समीपं तं शाक्यराजप्रभवोऽभ्युवाच ॥ ६।६०शिवं च काषायमृषिध्वजस्ते न युज्यते हिंस्रमिदं धनुश्च ।तत्सौम्य यद्यस्ति न सक्तिरत्र मह्यं प्रयच्चेदमिदं गृहाण ॥ ६।६१व्याधोऽब्रवीत्कामद काममारादनेन विश्वास्य मृगान् निहत्य ।अर्थस्तु शक्रोपम यद्यनेन हन्त प्रतीच्चानय शुक्लमेतत् ॥ ६।६२परेण हर्षेण ततः स वन्यं जग्राह वासोऽंशुकमुत्ससर्ज ।व्याधस्तु दिव्यं वपुरेव बिभ्रत् तच्चुक्लमादाय दिवं जगाम ॥ ६।६३ततः कुमारश्च स चाश्वगोपस्तस्मिंस्तथा याति विसिस्मियाते ।आरण्यके वाससि चैव भूयस्तस्मिन्नकार्ष्टां बहुमानमाशु ॥ ६।६४छन्दं ततः साश्रुमुखं विसृज्य काषायसंविद्वृतकीर्तिभृत्सः ।येनाश्रमस्तेन ययौ महात्मा सन्ध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः ॥ ६।६५ततस्तथा भर्तरि राज्यनिःस्पृहे तपोवनं याति विवर्णवाससि ।भुजौ समुत्क्षिप्य ततः स वाजिभृद्भृशं विचुक्रोश पपात च क्षितौ ॥ ६।६६विलोक्य भूयश्च रुरोद सस्वरं हयं भुजाभ्यामुपगुह्य कन्थकम् ।ततो निराशो विलपन्मुहुर्मुहुर्ययौ शरीरेण पुरं न चेतसा ॥ ६।६७क्वचित्प्रदध्यौ विललाप च क्वचित् क्वचित्प्रचस्खाल पपात च क्वचित् ।अतो व्रजन् भक्तिवशेन दुःखितश्चचार बह्वीरवशः पथि क्रियाः ॥ ६।६८इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये चन्दकनिवर्तनं नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥

tato muhūrte'bhyudite jagaccakṣuṣi bhāskare |bhārgavasyāśramapadaṃ sa dadarśa nṛṇāṃ varaḥ || 6|1suptaviśvastahariṇaṃ svasthasthitavihaṅgamam |viśrānta iva yaddṛṣṭā kṛtārtha iva cābhavat || 6|2sa vismayanivṛttyarthaṃ tapaḥpūjārthameva ca |svāṃ cānuvartitāṃ rakṣannaśvapṛṣṭhādavātarat || 6|3avatīrya ca pasparśa nistīrṇamiti vājinam |chandakaṃ cābravīt prītaḥ snāpayanniva cakṣuṣā || 6|4imaṃ tārkṣyopamajavaṃ turaṅgamanugaccatā |darśitā saumya madbhaktirvikramaścāyamātmanaḥ || 6|5sarvathāsmyanyakāryo'pi gṛhīto bhavatā hṛdi |bhartṛsnehaśca yasyāyamīdṛśaḥ śakta eva ca || 6|6asnigdho'pi samartho'sti niḥsāmarthyo'pi bhaktimān |bhaktimāṃscaiva śaktaśca durlabhastvadvidho bhuvi || 6|7tatprīto'smi tavānena mahābhāgena karmaṇā |dṛśyate mayi bhāvo'yaṃ phalebhyo'pi parāṅmukhe || 6|8ko janasya phalasthasya na syādabhimukho janaḥ |janībhavati bhūyiṣṭhaṃ svajano'pi viparyaye || 6|9kulārthaṃ dhāryate putraḥ poṣārthaṃ sevyate pitā |āśayāśliṣyati jagannāsti niṣkāraṇāsvatā || 6|10kimuktvā bahu saṅkṣepātkṛtaṃ me sumahatpriyam |nivartasvāśvamādāya samprāpto'smīpsitaṃ vanam || 6|11ityuktvā sa mahābāhuranuśaṃsacikīrṣayā |bhūṣaṇānyavamucyāsmai santaptamanase dadau || 6|12mukuṭoddīptakarmāṇaṃ maṇimādāya bhāsvaram |bruvan vākyamidaṃ tasthau sāditya iva mandaraḥ || 6|13anena maṇinā chanda praṇamya bahuśo nṛpaḥ |vijñāpyo'muktaviśrambhaṃ santāpavinivṛttaye || 6|14jarāmaraṇanāśārthaṃ praviṣṭo'smi tapovanam |na khalu svargatarṣeṇa nāsnehena na manyunā || 6|15tadevamabhiniṣkrāntaṃ na māṃ śocitumarhasi |bhūtvāpi hi ciraṃ śleṣaḥ kālena na bhaviṣyati || 6|16dhruvo yasmācca viśleṣastasmānmokṣāya me matiḥ |viprayogaḥ kathaṃ na syādbhūyo'pi svajanādibhiḥ || 6|17śokatyāgāya niṣkrāntaṃ na māṃ śocitumarhasi |śokahetuṣu kāmeṣu saktāḥ śocyāstu rāgiṇaḥ || 6|18ayaṃ ca kila pūrveṣāmasmākaṃ niścayaḥ sthiraḥ |iti dāyādabhūtena na śocyo'smi pathā vrajan || 6|19bhavanti hyarthadāyādāḥ puruṣasya viparyaye |pṛthivyāṃ dharmadāyādā durlabhāstu na santi vā || 6|20yadapi syādasamaye yāto vanamasāviti |akālo nāsti dharmasya jīvite cañcale sati || 6|21tasmādadyaiva me śreyaścetavyamiti niścayaḥ |jīvite ko hi viśrambho mṛtyau pratyarthini sthite || 6|22evamādi tvayā saumya vijñāpyo vasudhādhipaḥ |prayatethāstathā caiva yathā māṃ na smaredapi || 6|23api nairguṇyamasmākaṃ vācyaṃ narapatau tvayā |nairguṇyāttyajyate snehaḥ snehatyāgānna śocyate || 6|24iti vākyamidaṃ śrutvā chandaḥ santāpaviklavaḥ |vāṣpagrathitayā vācā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ || 6|25anena tava bhāvena bāndhavāyāsadāyinā |bhartaḥ sīdati me ceto nadīpaṅka iva dvipaḥ || 6|26kasya notpādayedvāṣpaṃ niścayaste'yamīdṛśaḥ |ayomaye'pi hṛdaye kiṃ punaḥ snehaviklave || 6|27vimānaśayanārhaṃ hi saukumāryamidaṃ kva ca |kharadarbhāṅkuravatī tapovanamahī kva ca || 6|28śrutvā tu vyavasāyaṃ te yadaśvo'yaṃ mayā hṛtaḥ |balātkāreṇa tannātha daivenaivāsmi kāritaḥ || 6|29kathaṃ hyātmavaśo jānan vyavasāyamimaṃ tava |upānayeyaṃ turagaṃ śokaṃ kapilavastunaḥ || 6|30tannārhasi mahābāho vihātuṃ putralālasam |snigdhaṃ vṛddhaṃ ca rājānaṃ saddharmamiva nāstikaḥ || 6|31saṃvardhanapariśrāntāṃ dvitīyāṃ tāṃ ca mātaram |deva nārhasi vismartuṃ kṛtaghna iva satkriyām || 6|32bālaputrāṃ guṇavatīṃ kulaślāghyāṃ pativratām |devīmarhasi na tyaktuṃ klīvaḥ prāptāmiva śriyam || 6|33putraṃ yāśodharaṃ ślāghyaṃ yaśodharmabhṛtāṃ varaḥ |bālamarhasi na tyaktuṃ vyasanīvottamaṃ yaśaḥ || 6|34atha bandhuṃ ca rājyaṃ ca tyaktumeva kṛtā matiḥ |māṃ nārhasi vibho tyaktuṃ tvatpādau hi gatirmama || 6|35nāsmi yātuṃ puraṃ śakto dahyamānena cetasā |tvāmaraṇye parityajya sumitra iva rāghavam || 6|36kiṃ hi vakṣyati rājā māṃ tvadṛte nagaraṃ gatam |vakṣyāmyucitadarśitvātkiṃ tavāntaḥpurāṇi vā || 6|37yadapyātthāpi nairguṇyaṃ vācyaṃ narapatāviti |kiṃ tadvakṣyāmyabhūtaṃ te nirdoṣasya muneriva || 6|38hṛdayena salajjena jihvayā sajjamānayā |ahaṃ yadyapi vā brūyāṃ kastaccraddhātumarhati || 6|39yo hi candramasastaikṣṇya kathayecchraddadhīta vā |sa doṣāṃstava doṣajña kathayeccraddadhīta vā || 6|40sānukrośasya satataṃ nityaṃ karuṇavedinaḥ |snigdhatyāgo na sadṛśo nivartasva prasīda me || 6|41iti śokābhibhūtasya śrutvā chandasya bhāṣitam |svasthaḥ paramayā dhṛtyā jagāda vadatāṃ varaḥ || 6|42madviyogaṃ prati ccanda santāpastyajyatāmayam |nānābhāvo hi niyataṃ pṛthagjātiṣu dehiṣu || 6|43svajanaṃ yadyapi snehānna tyajeyaṃ mumukṣayā |mṛtyuranyonyamavaśānasmān santyājayiṣyati || 6|44mahatyā tṛṣṇayā duḥkhairgarbheṇāsmi yayā dhṛtaḥ |tasyā niṣphalayatnāyāḥ kvāhaṃ mātuḥ kva sā mama || 6|45vāsavṛkṣe samāgamya vigaccanti yathāṇḍajāḥ |niyataṃ viprayogāntastathā bhūtasamāgamaḥ || 6|46sametya ca yathā bhūyo vyapayānti valāhakāḥ |saṃyogo viprayogaśca tathā me prāṇināṃ mataḥ || 6|47yasmādyāti ca loko'yaṃ vipralabhya parasparam |mamatvaṃ na kṣamaṃ tasmātsvapnabhūte samāgame || 6|48sahajena viyujyante parṇarāgeṇa pādapāḥ |anyenānyasya viśleṣaḥ kiṃ punarna bhaviṣyati || 6|49tadevaṃ sati santāpaṃ mā kārṣīḥ saumya gamyatām |lambate yadi tu sneho gatvāpi punarāvraja || 6|50brūyāścāsmāsvanākṣepaṃ janaṃ kapilavastuni |tyajyatāṃ tadgataḥ snehaḥ śrūyatāṃ cāsya niścayaḥ || 6|51kṣiprameṣyati vā kṛtvā jarāmṛtyukṣayaṃ kila |akṛtārtho nirālambo nidhanaṃ yāsyatīti vā || 6|52iti tasya vacaḥ śrutvā kanthakasturagottamaḥ |jihvayā lilihe pādau vāṣpamuṣṇaṃ mumoca ca || 6|53jālinā svastikāṅkena vakramadhyena pāṇinā |āmamarśa kumārastaṃ babhāṣe ca vayasyavat || 6|54muñca kanthaka mā vāṣpaṃ darśiteyaṃ sadaśvatā |mṛṣyatāṃ saphalaḥ śīghraṃ śramaste'yaṃ bhaviṣyati || 6|55maṇitsaruṃ chandakahastasaṃsthaṃ tataḥ sa dhīro niśitaṃ gṛhītvā |kośādasiṃ kāñcanabhakticitraṃ vilādivāśīviṣamudbabarha || 6|56niṣkāsya taṃ cotpalapattranīlaṃ ciccheda citraṃ mukuṭaṃ sakeśam |vikīryamāṇāṃśukamantarīkṣe cikṣepa cainaṃ sarasīva haṃsam || 6|57pūjābhilāṣeṇa ca bāhumānyāddivaukasastaṃ jagṛhuḥ praviddham |yathāvadenaṃ divi devasaṅghā divyairviśeṣairmahayāṃ ca cakruḥ || 6|58muktvā tvalaṅkārakalatravattāṃ śrīvipravāsaṃ śirasaśca kṛtvā |dṛṣṭvāṃśukaṃ kāñcanahaṃsacitram vanyaṃ sa dhīro'bhicakāṅkṣa vāsaḥ || 6|59tato mṛgavyādhavapurdivaukā bhāvaṃ viditvāsya viśuddhabhāvaḥ |kāṣāyavastro'bhiyayau samīpaṃ taṃ śākyarājaprabhavo'bhyuvāca || 6|60śivaṃ ca kāṣāyamṛṣidhvajaste na yujyate hiṃsramidaṃ dhanuśca |tatsaumya yadyasti na saktiratra mahyaṃ prayaccedamidaṃ gṛhāṇa || 6|61vyādho'bravītkāmada kāmamārādanena viśvāsya mṛgān nihatya |arthastu śakropama yadyanena hanta pratīccānaya śuklametat || 6|62pareṇa harṣeṇa tataḥ sa vanyaṃ jagrāha vāso'ṃśukamutsasarja |vyādhastu divyaṃ vapureva bibhrat taccuklamādāya divaṃ jagāma || 6|63tataḥ kumāraśca sa cāśvagopastasmiṃstathā yāti visismiyāte |āraṇyake vāsasi caiva bhūyastasminnakārṣṭāṃ bahumānamāśu || 6|64chandaṃ tataḥ sāśrumukhaṃ visṛjya kāṣāyasaṃvidvṛtakīrtibhṛtsaḥ |yenāśramastena yayau mahātmā sandhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ || 6|65tatastathā bhartari rājyaniḥspṛhe tapovanaṃ yāti vivarṇavāsasi |bhujau samutkṣipya tataḥ sa vājibhṛdbhṛśaṃ vicukrośa papāta ca kṣitau || 6|66vilokya bhūyaśca ruroda sasvaraṃ hayaṃ bhujābhyāmupaguhya kanthakam |tato nirāśo vilapanmuhurmuhuryayau śarīreṇa puraṃ na cetasā || 6|67kvacitpradadhyau vilalāpa ca kvacit kvacitpracaskhāla papāta ca kvacit |ato vrajan bhaktivaśena duḥkhitaścacāra bahvīravaśaḥ pathi kriyāḥ || 6|68iti śrībuddhacarite mahākāvye candakanivartanaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ || 6 ||

ततो विसृज्याश्रुमुखं रुदन्तं छन्दं वनच्छन्दतया निरास्थः ।सर्वार्थसिद्धो वपुषाभिभूय तमाश्रमं सिद्धमिव प्रपेदे ॥ ७।१स राजसूनुर्मृगराजगामी मृगाजिरं तन्मृगवत् प्रविष्टः ।लक्ष्मीवियुक्तोऽपि शरीरलक्ष्म्या चक्षूंषि सर्वाश्रमिणां जहार ॥ ७।२स्थिता हि हस्तस्थयुगास्तथैव कौतूहलाच्चक्रधराः सदाराः ।तमिन्द्रकल्पं ददृशुर्न जग्मुर्धुर्या इवार्धावनतैः शिरोभिः ॥ ७।३विप्राश्च गत्वा बहिरिध्महेतोः प्राप्ताः समित्पुष्पपवित्रहस्ताः ।तपःप्रधानाः कृतबुद्धयोऽपि तं द्रष्टुमीयुर्न मठानभीयुः ॥ ७।४हृष्टाश्च केका मुमुचुर्मयूरा दृष्ट्वाम्बुदं नीलमिवोन्नमन्तम् ।शष्पाणि हित्वाभिमुखाश्च तस्थुर्मृगाश्चलाक्षा मृगचारिणश्च ॥ ७।५दृष्ट्वा तमिक्ष्वाकुकुलप्रदीपं ज्वलन्तमुद्यन्तमिवांशुमन्तम् ।कृतेऽपि दोहे जनितप्रमोदाः प्रसुस्रुवुर्होमदुहश्च गावः ॥ ७।६कश्चिद्वसूनामयमष्टमः स्यात्स्यादश्विनोरन्यतरश्च्युतोऽत्र ।उच्छेरुरुच्छैरिति तत्र वाचस्तद्दर्शनाद्विस्मयजा मुनीनाम् ॥ ७।७लेखर्षभस्येव वपुर्द्वितीयं धामेव लोकस्य चराचरस्य ।स द्योतयामास वनं हि कृत्स्नं यदृच्चया सूर्य इवावतीर्णः ॥ ७।८ततः स तैराश्रमिभिर्यथावदभ्यर्चितश्चोपनिमन्त्रितश्च ।प्रत्यर्चयां धर्मभृतो बभूव स्वरेण भाद्राम्बुधरोपमेन ॥ ७।९कीर्णं ततः पुण्यकृता जनेन स्वर्गाभिकामेन विमोक्षकामः ।तमाश्रमं सोऽनुचचार धीरस्तपांसि चित्राणि निरीक्षमाणः ॥ ७।१०तपोविकारांश्च निरीक्ष्य सौम्यस्तपोवने तत्र तपोधनानाम् ।तपस्विनं कञ्चिदनुव्रजन्तं तत्त्वं विजिज्ञासुरिदं बभाषे ॥ ७।११तत्पूर्वमद्याश्रमदर्शनं मे यस्मादिमं धर्मविधिं न जाने ।तस्माद्भवानर्हति भाषितुं मे यो निश्चयो यं प्रति वः प्रवृत्तः ॥ ७।१२ततो द्विजातिः स तपोविहारः शाक्यर्षभायर्षभविक्रमाय ।क्रमेन तस्मै कथयाञ्चकार तपोविशेषं तपसः फलं च ॥ ७।१३अग्राम्यमन्नं सलिलप्ररूढं पर्णानि तोयं फलमूलमेव ।यथागमं वृत्तिरियं मुनीनां भिन्नास्तु ते ते तपसां विकल्पाः ॥ ७।१४उञ्छेन जीवन्ति खगा इवान्ये तृणानि केचिन्मृगवच्छरन्ति ।केचिद्भुजङ्गैः सह वर्तयन्ति वल्मीकभूता इव मारुतेन ॥ ७।१५अश्मप्रयत्नार्जितवृत्तयोऽन्ये केचित्स्वदन्तापहतान्नभक्षाः ।कृत्वा परार्थं श्रपणं तथान्ये कुर्वन्ति कार्यं यदि शेषमस्ति ॥ ७।१६केचिज्जलक्लिन्नजटाकलापा द्विः पावकं जुह्वति मन्त्रपूर्वम् ।मीनैः समं केचिदपो विगाह्य वसन्ति कूर्मोल्लिखितैः शरीरैः ॥ ७।१७एवंविधैः कालचितैस्तपोभिः परैर्दिवं यान्त्यपरैर्नृलोकम् ।दुःखेन मार्गेण सुखं क्षियन्ति दुःखं हि धर्मस्य वदन्ति मूलम् ॥ ७।१८इत्येवमादि द्विपदेन्द्रवत्सः श्रुत्वा वचस्तस्य तपोधनस्य ।अदृष्टतत्त्वोऽपि न सन्तुतोष शनैरिदं चात्मगतं जगाद ॥ ७।१९दुःखात्मकं नैकविधं तपश्च स्वर्गप्रधानं तपसः फलं च ।लोकाश्च सर्वे परिणामवन्तः स्वल्पे श्रमः खल्वयमाश्रमाणाम् ॥ ७।२०श्रियं च बन्धून् विषयांश्च हित्वा ये स्वर्गहेतौ नियमं चरन्ति ।ते विप्रयुक्ताः खलु गन्तुकामा महत्तरं स्वं वनमेव भूयः ॥ ७।२१कायक्लमैर्यश्च तपोऽभिधानैः प्रवृत्तिमाकाङ्क्षति कामहेतोः ।संसारदोषानपरीक्षमाणो दुःखेन सोऽन्विच्चति दुःखमेव ॥ ७।२२त्रासश्च नित्यं मरणात्प्रजानां यत्नेन चेच्छन्ति पुनः प्रसूतिम् ।सत्यां प्रवृत्तौ नियतश्च मृत्युस्तत्रैव मग्नो यत एव भीतः ॥ ७।२३इहार्थमेके प्रविशन्ति खेदं स्वर्गार्थमन्ये श्रममाप्नुवन्ति ।सुखार्थमाशाकृपणोऽकृतार्थः पतत्यनर्थे खलु जीवलोकः ॥ ७।२४न खल्वयं गर्हित एव यत्नो यो हीनमुत्सृज्य विशेषगामी ।प्राज्ञैः समानेन परिश्रमेण कार्यं तु तद्यत्र पुनर्न कार्यम् ॥ ७।२५शरीरपीडा तु यदीह धर्मः सुखं शरीरस्य भवत्यधर्मः ।धर्मेण चाप्नोति सुखं परत्र तस्मादधर्मं फलतीह धर्मः ॥ ७।२६यतः शरीरं मनसो वशेन प्रवर्तते वापि निवर्तते वा ।युक्तो दमश्चेतस एव तस्माच्छित्तादृते काष्ठसमं शरीरम् ॥ ७।२७आहारशुद्ध्या यदि पुण्यमिष्टं तस्मान्मृगाणामपि पुण्यमस्ति ।ये चापि बाह्याः पुरुषाः फलेभ्यो भाग्यापराधेन पराङ्मुखत्वात् ॥ ७।२८दुःखेऽभिसन्धिस्त्वथ पुण्यहेतुः सुखेऽपि कार्यो ननु सोऽभिसन्धिः ।अथ प्रमाणं न सुखेऽभिसन्धिर्दुःखे प्रमाणं ननु नाभिसन्धिः ॥ ७।२९तथैव ये कर्मविशुद्धिहेतोः स्पृशन्त्यपस्तीर्थमिति प्रवृत्ताः ।तत्रापि तोषो हृदि केवलोऽयं न पावयिष्यन्ति हि पापमापः ॥ ७।३०स्पृष्टं हि यद्यद्गुणवद्भिरम्भस्तत्तत्पृथिव्यां यदि तीर्थमिष्टम् ।तस्माद्गुणानेव परैमि तीर्थमापस्तु निःसंशयमाप एव ॥ ७।३१इति स्म तत्तद्बहुयुक्तियुक्तं जगाद चास्तं च ययौ विवस्वान् ।ततो हविर्धूमविवर्णवृक्षं तपःप्रशान्तं स वनं विवेश ॥ ७।३२अभ्युद्धृतप्रज्वलिताग्निहोत्रं कृताभिषेकर्षिजनावकीर्णम् ।जाप्यस्वनाकूजितदेवकोष्ठं धर्मस्य कर्मान्तमिव प्रवृत्तम् ॥ ७।३३काश्चिन्निशास्तत्र निशाकराभः परीक्षमाणश्च तपांस्युवास ।सर्वं परिक्षेप्य तपश्च मत्वा तस्मात्तपःक्षेत्रतलाज्जगाम ॥ ७।३४अन्वव्रजन्नाश्रमिणस्ततस्तं तद्रूपमाहात्म्यगतैर्मनोभिः ।देशादनार्यैरभिभूयमानान्महार्षयो धर्ममिवापयान्तम् ॥ ७।३५ततो जटावल्कलचीरखेलांस्तपोधनांश्चैव स तान्ददर्श ।तपांसि चैषामनुबुध्यमानस्तस्थौ शिवे श्रीमति मार्गवृक्षे ॥ ७।३६अथोपसृत्याश्रमवासिनस्तं मनुष्यवर्यं परिवार्य तस्थुः ।वृद्धश्च तेषां बहुमानपूर्वं कलेन साम्ना गिरमित्युवाच ॥ ७।३७त्वय्यागते पूर्ण इवाश्रमोऽभूत्सम्पद्यते शून्य इव प्रयाते ।तस्मादिमं नार्हसि तात हातुं जिजीविषोर्देहमिवेष्टमायुः ॥ ७।३८ब्रह्मर्षिराजर्षिसुरर्षिजुष्टः पुण्यः समीपे हिमवान् हि शैलः ।तपांसि तान्येव तपोधनानां यत्सन्निकर्षाद्बहुलीभवन्ति ॥ ७।३९तीर्थानि पुण्यान्यभितस्तथैव सोपानभूतानि नभस्तलस्य ।जुष्टानि धर्मात्मभिरात्मवद्भिर्देवर्षिभिश्चैव महार्षिभिश्च ॥ ७।४०इतश्च भूयः क्षममुत्तरैव दिक्सेवितुं धर्मविशेषहेतोः ।न हि क्षमं दक्षिणतो बुधेन पदं भवेदेकमपि प्रयातुम् ॥ ७।४१तपोवनेऽस्मिन्नथ निष्क्रियो वा सङ्कीर्णधर्मा पतितोऽशुचिर्वा ।दृष्टस्त्वया येन न ते विवत्सा तद्ब्रूहि यावद्रुचितोऽस्तु वासः ॥ ७।४२इमे हि वांछन्ति तपःसहायं तपोनिधानप्रतिमं भवन्तम् ।वासस्त्वया हीन्द्रसमेन सार्धं बृहस्पतेरभ्युदयावहः स्यात् ॥ ७।४३इत्येवमुक्ते स तपस्विमध्ये तपस्विमुख्येन मनीषिमुख्यः ।भवप्रणाशाय कृतप्रतिज्ञः स्वं भावमन्तर्गतमाचचक्षे ॥ ७।४४ऋज्वात्मनां धर्मभृतां मुनीनामिष्टातिथित्वात्स्वजनोपमानम् ।एवंविधैर्मां प्रति भावजातैः प्रीतिः परात्मा जनितश्च मार्गः ॥ ७।४५स्निग्धाभिराभिर्हृदयङ्गमाभिः समासतः स्नात इवास्मि वाग्भिः ।रतिश्च मे धर्मनवग्रहस्य विस्पन्दिता सम्प्रति भूय एव ॥ ७।४६एवं प्रवृत्तान् भवतः शरण्यानतीव सन्दर्शितपक्षपातान् ।यास्यामि हित्वेति ममापि दुःखं यथैव बन्धूंस्त्यजतस्तथैव ॥ ७।४७स्वर्गाय युष्माकमयं तु धर्मो ममाभिलाषस्त्वपुनर्भवाय ।अस्मिन् वने येन न मे विवत्सा भिन्नः प्रवृत्त्या हि निवृत्तिधर्मः ॥ ७।४८तन्नारतिर्मे न परापचारो वनादितो येन परिव्रजामि ।धर्मे स्थिताः पूर्वयुगानुरूपे सर्वे भवन्तो हि महार्षिकल्पाः ॥ ७।४९ततो वचः सूनृतमर्थवच्छ सुश्लक्ष्णमोजस्वि च गर्वितं च ।श्रुत्वा कुमारस्य तपस्विनस्ते विशेषयुक्तं बहुमानमीयुः ॥ ७।५०कश्चिद्द्विजस्तत्र तु भस्मशायी प्रांशुः शिखी दारवचीरवासाः ।आपिङ्गलाक्षस्तनुदीर्घघोणः कुण्डोदहस्तो गिरमित्युवाच ॥ ७।५१धीमन्नुदारः खलु निश्चयस्ते यस्त्वं युवा जन्मनि दृष्टदोषः ।स्वर्गापवर्गौ हि विचार्य सम्यग्यस्यापवर्गे मतिरस्ति सोऽस्ति ॥ ७।५२यज्ञैस्तपोभिर्नियमैश्च तैस्तैः स्वर्गं यियासन्ति हि रागवन्तः ।रागेण सार्धं रिपुणेव युद्ध्वा मोक्षं परीप्सन्ति तु सत्त्ववन्तः ॥ ७।५३तद्बुद्धिरेषा यदि निश्चिता ते तूर्णं भवान् गच्छतु विन्ध्यकोष्ठम् ।असौ मुनिस्तत्र वसत्यराडो यो नैष्ठिके श्रेयसि लब्धचक्षुः ॥ ७।५४तस्माद्भवाञ्छ्रोष्यति तत्त्वमार्गं सत्यां रुचौ सम्प्रतिपत्स्यते च ।यथा तु पश्यामि मतिस्तवैषा तस्यापि यास्यत्यवधूय बुद्धिम् ॥ ७।५५पुष्टाश्वघोणं विपुलायताक्षं ताम्राधरोष्ठं सिततीक्ष्णदंष्ट्रम् ।इदं हि वक्त्रं तनुरक्तजिह्वं ज्ञेयार्णवं पास्यति कृत्स्नमेव ॥ ७।५६गम्भीरता या भवतस्त्वगाधा या दीप्तता यानि च लक्षणानि ।आचार्यकं प्राप्स्यसि तत्पृथिव्यां यन्नर्षिभिः पूर्वयुगेऽप्यवाप्तम् ॥ ७।५७परममिति ततो नृपात्मजस्तमृषिजनं प्रतिनन्द्य निर्ययौ ।विधिवदनुविधाय तेऽपि तं प्रविविशुराश्रमिणस्तपोवनम् ॥ ७।५८इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये तपोवनप्रवेशो नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥

tato visṛjyāśrumukhaṃ rudantaṃ chandaṃ vanacchandatayā nirāsthaḥ |sarvārthasiddho vapuṣābhibhūya tamāśramaṃ siddhamiva prapede || 7|1sa rājasūnurmṛgarājagāmī mṛgājiraṃ tanmṛgavat praviṣṭaḥ |lakṣmīviyukto'pi śarīralakṣmyā cakṣūṃṣi sarvāśramiṇāṃ jahāra || 7|2sthitā hi hastasthayugāstathaiva kautūhalāccakradharāḥ sadārāḥ |tamindrakalpaṃ dadṛśurna jagmurdhuryā ivārdhāvanataiḥ śirobhiḥ || 7|3viprāśca gatvā bahiridhmahetoḥ prāptāḥ samitpuṣpapavitrahastāḥ |tapaḥpradhānāḥ kṛtabuddhayo'pi taṃ draṣṭumīyurna maṭhānabhīyuḥ || 7|4hṛṣṭāśca kekā mumucurmayūrā dṛṣṭvāmbudaṃ nīlamivonnamantam |śaṣpāṇi hitvābhimukhāśca tasthurmṛgāścalākṣā mṛgacāriṇaśca || 7|5dṛṣṭvā tamikṣvākukulapradīpaṃ jvalantamudyantamivāṃśumantam |kṛte'pi dohe janitapramodāḥ prasusruvurhomaduhaśca gāvaḥ || 7|6kaścidvasūnāmayamaṣṭamaḥ syātsyādaśvinoranyataraścyuto'tra |uccherurucchairiti tatra vācastaddarśanādvismayajā munīnām || 7|7lekharṣabhasyeva vapurdvitīyaṃ dhāmeva lokasya carācarasya |sa dyotayāmāsa vanaṃ hi kṛtsnaṃ yadṛccayā sūrya ivāvatīrṇaḥ || 7|8tataḥ sa tairāśramibhiryathāvadabhyarcitaścopanimantritaśca |pratyarcayāṃ dharmabhṛto babhūva svareṇa bhādrāmbudharopamena || 7|9kīrṇaṃ tataḥ puṇyakṛtā janena svargābhikāmena vimokṣakāmaḥ |tamāśramaṃ so'nucacāra dhīrastapāṃsi citrāṇi nirīkṣamāṇaḥ || 7|10tapovikārāṃśca nirīkṣya saumyastapovane tatra tapodhanānām |tapasvinaṃ kañcidanuvrajantaṃ tattvaṃ vijijñāsuridaṃ babhāṣe || 7|11tatpūrvamadyāśramadarśanaṃ me yasmādimaṃ dharmavidhiṃ na jāne |tasmādbhavānarhati bhāṣituṃ me yo niścayo yaṃ prati vaḥ pravṛttaḥ || 7|12tato dvijātiḥ sa tapovihāraḥ śākyarṣabhāyarṣabhavikramāya |kramena tasmai kathayāñcakāra tapoviśeṣaṃ tapasaḥ phalaṃ ca || 7|13agrāmyamannaṃ salilaprarūḍhaṃ parṇāni toyaṃ phalamūlameva |yathāgamaṃ vṛttiriyaṃ munīnāṃ bhinnāstu te te tapasāṃ vikalpāḥ || 7|14uñchena jīvanti khagā ivānye tṛṇāni kecinmṛgavaccharanti |kecidbhujaṅgaiḥ saha vartayanti valmīkabhūtā iva mārutena || 7|15aśmaprayatnārjitavṛttayo'nye kecitsvadantāpahatānnabhakṣāḥ |kṛtvā parārthaṃ śrapaṇaṃ tathānye kurvanti kāryaṃ yadi śeṣamasti || 7|16kecijjalaklinnajaṭākalāpā dviḥ pāvakaṃ juhvati mantrapūrvam |mīnaiḥ samaṃ kecidapo vigāhya vasanti kūrmollikhitaiḥ śarīraiḥ || 7|17evaṃvidhaiḥ kālacitaistapobhiḥ parairdivaṃ yāntyaparairnṛlokam |duḥkhena mārgeṇa sukhaṃ kṣiyanti duḥkhaṃ hi dharmasya vadanti mūlam || 7|18ityevamādi dvipadendravatsaḥ śrutvā vacastasya tapodhanasya |adṛṣṭatattvo'pi na santutoṣa śanairidaṃ cātmagataṃ jagāda || 7|19duḥkhātmakaṃ naikavidhaṃ tapaśca svargapradhānaṃ tapasaḥ phalaṃ ca |lokāśca sarve pariṇāmavantaḥ svalpe śramaḥ khalvayamāśramāṇām || 7|20śriyaṃ ca bandhūn viṣayāṃśca hitvā ye svargahetau niyamaṃ caranti |te viprayuktāḥ khalu gantukāmā mahattaraṃ svaṃ vanameva bhūyaḥ || 7|21kāyaklamairyaśca tapo'bhidhānaiḥ pravṛttimākāṅkṣati kāmahetoḥ |saṃsāradoṣānaparīkṣamāṇo duḥkhena so'nviccati duḥkhameva || 7|22trāsaśca nityaṃ maraṇātprajānāṃ yatnena cecchanti punaḥ prasūtim |satyāṃ pravṛttau niyataśca mṛtyustatraiva magno yata eva bhītaḥ || 7|23ihārthameke praviśanti khedaṃ svargārthamanye śramamāpnuvanti |sukhārthamāśākṛpaṇo'kṛtārthaḥ patatyanarthe khalu jīvalokaḥ || 7|24na khalvayaṃ garhita eva yatno yo hīnamutsṛjya viśeṣagāmī |prājñaiḥ samānena pariśrameṇa kāryaṃ tu tadyatra punarna kāryam || 7|25śarīrapīḍā tu yadīha dharmaḥ sukhaṃ śarīrasya bhavatyadharmaḥ |dharmeṇa cāpnoti sukhaṃ paratra tasmādadharmaṃ phalatīha dharmaḥ || 7|26yataḥ śarīraṃ manaso vaśena pravartate vāpi nivartate vā |yukto damaścetasa eva tasmācchittādṛte kāṣṭhasamaṃ śarīram || 7|27āhāraśuddhyā yadi puṇyamiṣṭaṃ tasmānmṛgāṇāmapi puṇyamasti |ye cāpi bāhyāḥ puruṣāḥ phalebhyo bhāgyāparādhena parāṅmukhatvāt || 7|28duḥkhe'bhisandhistvatha puṇyahetuḥ sukhe'pi kāryo nanu so'bhisandhiḥ |atha pramāṇaṃ na sukhe'bhisandhirduḥkhe pramāṇaṃ nanu nābhisandhiḥ || 7|29tathaiva ye karmaviśuddhihetoḥ spṛśantyapastīrthamiti pravṛttāḥ |tatrāpi toṣo hṛdi kevalo'yaṃ na pāvayiṣyanti hi pāpamāpaḥ || 7|30spṛṣṭaṃ hi yadyadguṇavadbhirambhastattatpṛthivyāṃ yadi tīrthamiṣṭam |tasmādguṇāneva paraimi tīrthamāpastu niḥsaṃśayamāpa eva || 7|31iti sma tattadbahuyuktiyuktaṃ jagāda cāstaṃ ca yayau vivasvān |tato havirdhūmavivarṇavṛkṣaṃ tapaḥpraśāntaṃ sa vanaṃ viveśa || 7|32abhyuddhṛtaprajvalitāgnihotraṃ kṛtābhiṣekarṣijanāvakīrṇam |jāpyasvanākūjitadevakoṣṭhaṃ dharmasya karmāntamiva pravṛttam || 7|33kāścinniśāstatra niśākarābhaḥ parīkṣamāṇaśca tapāṃsyuvāsa |sarvaṃ parikṣepya tapaśca matvā tasmāttapaḥkṣetratalājjagāma || 7|34anvavrajannāśramiṇastatastaṃ tadrūpamāhātmyagatairmanobhiḥ |deśādanāryairabhibhūyamānānmahārṣayo dharmamivāpayāntam || 7|35tato jaṭāvalkalacīrakhelāṃstapodhanāṃścaiva sa tāndadarśa |tapāṃsi caiṣāmanubudhyamānastasthau śive śrīmati mārgavṛkṣe || 7|36athopasṛtyāśramavāsinastaṃ manuṣyavaryaṃ parivārya tasthuḥ |vṛddhaśca teṣāṃ bahumānapūrvaṃ kalena sāmnā giramityuvāca || 7|37tvayyāgate pūrṇa ivāśramo'bhūtsampadyate śūnya iva prayāte |tasmādimaṃ nārhasi tāta hātuṃ jijīviṣordehamiveṣṭamāyuḥ || 7|38brahmarṣirājarṣisurarṣijuṣṭaḥ puṇyaḥ samīpe himavān hi śailaḥ |tapāṃsi tānyeva tapodhanānāṃ yatsannikarṣādbahulībhavanti || 7|39tīrthāni puṇyānyabhitastathaiva sopānabhūtāni nabhastalasya |juṣṭāni dharmātmabhirātmavadbhirdevarṣibhiścaiva mahārṣibhiśca || 7|40itaśca bhūyaḥ kṣamamuttaraiva diksevituṃ dharmaviśeṣahetoḥ |na hi kṣamaṃ dakṣiṇato budhena padaṃ bhavedekamapi prayātum || 7|41tapovane'sminnatha niṣkriyo vā saṅkīrṇadharmā patito'śucirvā |dṛṣṭastvayā yena na te vivatsā tadbrūhi yāvadrucito'stu vāsaḥ || 7|42ime hi vāṃchanti tapaḥsahāyaṃ taponidhānapratimaṃ bhavantam |vāsastvayā hīndrasamena sārdhaṃ bṛhaspaterabhyudayāvahaḥ syāt || 7|43ityevamukte sa tapasvimadhye tapasvimukhyena manīṣimukhyaḥ |bhavapraṇāśāya kṛtapratijñaḥ svaṃ bhāvamantargatamācacakṣe || 7|44ṛjvātmanāṃ dharmabhṛtāṃ munīnāmiṣṭātithitvātsvajanopamānam |evaṃvidhairmāṃ prati bhāvajātaiḥ prītiḥ parātmā janitaśca mārgaḥ || 7|45snigdhābhirābhirhṛdayaṅgamābhiḥ samāsataḥ snāta ivāsmi vāgbhiḥ |ratiśca me dharmanavagrahasya vispanditā samprati bhūya eva || 7|46evaṃ pravṛttān bhavataḥ śaraṇyānatīva sandarśitapakṣapātān |yāsyāmi hitveti mamāpi duḥkhaṃ yathaiva bandhūṃstyajatastathaiva || 7|47svargāya yuṣmākamayaṃ tu dharmo mamābhilāṣastvapunarbhavāya |asmin vane yena na me vivatsā bhinnaḥ pravṛttyā hi nivṛttidharmaḥ || 7|48tannāratirme na parāpacāro vanādito yena parivrajāmi |dharme sthitāḥ pūrvayugānurūpe sarve bhavanto hi mahārṣikalpāḥ || 7|49tato vacaḥ sūnṛtamarthavaccha suślakṣṇamojasvi ca garvitaṃ ca |śrutvā kumārasya tapasvinaste viśeṣayuktaṃ bahumānamīyuḥ || 7|50kaściddvijastatra tu bhasmaśāyī prāṃśuḥ śikhī dāravacīravāsāḥ |āpiṅgalākṣastanudīrghaghoṇaḥ kuṇḍodahasto giramityuvāca || 7|51dhīmannudāraḥ khalu niścayaste yastvaṃ yuvā janmani dṛṣṭadoṣaḥ |svargāpavargau hi vicārya samyagyasyāpavarge matirasti so'sti || 7|52yajñaistapobhirniyamaiśca taistaiḥ svargaṃ yiyāsanti hi rāgavantaḥ |rāgeṇa sārdhaṃ ripuṇeva yuddhvā mokṣaṃ parīpsanti tu sattvavantaḥ || 7|53tadbuddhireṣā yadi niścitā te tūrṇaṃ bhavān gacchatu vindhyakoṣṭham |asau munistatra vasatyarāḍo yo naiṣṭhike śreyasi labdhacakṣuḥ || 7|54tasmādbhavāñchroṣyati tattvamārgaṃ satyāṃ rucau sampratipatsyate ca |yathā tu paśyāmi matistavaiṣā tasyāpi yāsyatyavadhūya buddhim || 7|55puṣṭāśvaghoṇaṃ vipulāyatākṣaṃ tāmrādharoṣṭhaṃ sitatīkṣṇadaṃṣṭram |idaṃ hi vaktraṃ tanuraktajihvaṃ jñeyārṇavaṃ pāsyati kṛtsnameva || 7|56gambhīratā yā bhavatastvagādhā yā dīptatā yāni ca lakṣaṇāni |ācāryakaṃ prāpsyasi tatpṛthivyāṃ yannarṣibhiḥ pūrvayuge'pyavāptam || 7|57paramamiti tato nṛpātmajastamṛṣijanaṃ pratinandya niryayau |vidhivadanuvidhāya te'pi taṃ praviviśurāśramiṇastapovanam || 7|58iti śrībuddhacarite mahākāvye tapovanapraveśo nāma saptamaḥ sargaḥ || 7 ||

ततस्तुरङ्गावचरः स दुर्मनास्तथा वनं भर्तरि निर्ममे गते ।चकार यत्नं पथि शोकविग्रहे तथापि चैवाश्रु न तस्य चिक्षिपे ॥ ८।१यमेकरात्रेण तु भर्तुराज्ञया जगाम मार्गं सह तेन वाजिना ।इयाय भर्तुर्विरहं विचिन्तयंस्तमेव पन्थानमहोभिरष्टभिः ॥ ८।२हयश्च सौजस्वि चचार कन्थकस्तताम भावेन बभूव निर्मदः ।अलङ्कृतश्चापि तथैव भूषणैरभूद्गतश्रीरिव तेन वर्जितः ॥ ८।३निवृत्य चैवाभिमुखस्तपोवनं भृशं जिहेषे करुणं मुहुर्मुहुः ।क्षुधान्वितोऽप्यध्वनि शष्पमम्बु वा यथा पुरा नाभिननन्द नाददे ॥ ८।४ततो विहीनं कपिलाह्वयं पुरं महात्मना तेन जगद्धितात्मना ।क्रमेण तौ शून्यमिवोपजग्मतुर्दिवाकरेणेव विनाकृतं नभः ॥ ८।५सपुण्डरीकैरपि शोभितं जलैरलङ्कृतं पुष्पधरैर्नगैरपि ।तदेव तस्योपवनं वनोपमं गतप्रहर्षैर्न रराज नागरैः ॥ ८।६ततो भ्रमद्भिर्दिशि दीनमानसैरनुज्ज्वलैर्वाष्पहतेक्षणैर्नरैः ।निवार्यमाणाविव तावुभौ पुरं शनैरजःस्नातमिवाभिजग्मतुः ॥ ८।७निशम्य च स्रस्तशरीरगामिनौ विनागतौ शाक्यकुलर्षभेण तौ ।मुमोच वाष्पं पथि नागरो जनः पुरा रथे दाशरथेरिवागते ॥ ८।८अथ ब्रुवन्तः समुपेतमन्यवो जनाः पथि च्चन्दकमागताश्रवः ।क्व राजपुत्रः कुलराष्ट्रवर्धनो हृतस्त्वयासाविति पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ८।९ततः स तान् भक्तिमतोऽब्रवीज्जनान्नरेन्द्रपुत्रं न परित्यजाम्यहम् ।रुदन्नहं तेन तु निर्जने वने गृहस्थवेशश्च विसर्जिताविति ॥ ८।१०इदं वचस्तस्य निशम्य ते जनाः सुदुष्करं खल्विति निश्चयं ययुः ।पतद्विजह्रुः सलिलं न नेत्रजं मनो निनिन्दुश्च फलार्थमात्मनः ॥ ८।११अथोचुरद्यैव विशाम तद्वनं गतः स यत्र द्विपराजविक्रमः ।जिजीविषा नास्ति हि तेन नो विना यथेन्द्रियाणां विगमे शरीरिणाम् ॥ ८।१२इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च तत्तेन समन्वितं पुरम् ।न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम् ॥ ८।१३पुनः कुमारो विनिवृत्त इत्यथौ गवाक्षमालाः प्रतिपेदिरेऽङ्गनाः ।विविक्तपृष्ठं च निशम्य वाजिनं पुनर्गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः ॥ ८।१४प्रविष्टदीक्षस्तु सुतोपलब्धये व्रतेन शोकेन च खिन्नमानसः ।जजाप देवायतने नराधिपश्चकार तास्ताश्च यथाश्रयाः क्रियाः ॥ ८।१५ततः स वाष्पप्रतिपूर्णलोचनस्तुरङ्गमादाय तुरङ्गमानसः ॥ ८।१६विवेश शोकाभिहतो नृपालयं क्षयं विनीते रिपुणेव भर्तरि ॥विगाहमानश्च नरेन्द्रमन्दिरं विलोकयन्नश्रुवहेन चक्षुषा ।स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्थको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्निव ॥ ८।१७ततः खगाश्च क्षयमध्यगोचराः समीपबद्धास्तुरगाश्च सत्कृताः ।हयस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नरेन्द्रसूनोरुपयानशङ्किताः ॥ ८।१८जनाश्च हर्षातिशयेन वञ्चिता जनाधिपान्तःपुरसन्निकर्षगाः ।यथा हयः कन्थक एष हेषते ध्रुवं कुमारो विशतीति मेनिरे ॥ ८।१९अतिप्रहर्षादथ शोकमूर्छिताः कुमारसन्दर्शनलोललोचनाः ।गृहाद्विनिश्चक्रमुराशया स्त्रियः शरत्पयोदादिव विद्युतश्चलाः ॥ ८।२०विलम्बवेश्यो मलिनांशुकांबरा निरञ्जनैर्वाष्पहतेक्षणैर्मुखैः ।स्त्रियो न रेजुर्मृजया विनाकृता दिवीव तारा रजनीक्षयारुणाः ॥ ८।२१अरक्तताम्रैश्चरणैरनूपुरैरकुण्डलैरार्जवकर्णिकैर्मुखैः ।स्वभावपीनैर्जघनैरमेखलैरहारयोक्त्रैर्मुषितैरिव स्तनैः ॥ ८।२२निरीक्षिता वाष्पपरीतलोचनं निराश्रयं चन्दकमश्वमेव च ।विवर्णवक्त्रा रुरुदुर्वराङ्गना वनान्तरे गाव इवर्षभोज्झिताः ॥ ८।२३ततः सवाष्पा महिषी महीपतेः प्रनष्टवत्सा महिषीव वत्सला ।प्रगृह्य बाहू निपपात गौतमी विलोलपर्णा कदलीव काञ्चनी ॥ ८।२४हतत्विषोऽन्याः शिथिलात्मबाहवः स्त्रियो विषादेन विचेतना इव ।न चुक्रुशुर्नाश्रु जहुर्न शश्वसुर्न चेतना उल्लिखिता इव स्थिताः ॥ ८।२५अधीरमन्याः पतिशोकमूर्छिता विलोचनप्रस्रवणैर्मुखैः स्त्रियः ।सिषिञ्चिरे प्रोषितचन्दनान् स्तनान् धराधरः प्रस्रवणैरिवोपलान् ॥ ८।२६मुखैश्च तासां नयनाम्बुताडितैः रराज तद्राजनिवेशनं तदा ।नवाम्बुकालेऽंबुदवृष्टिताडितैः स्रवज्जलैस्तामरसैर्यथा सरः ॥ ८।२७सुवृत्तपीनाङ्गुलिभिर्निरन्तरैरभूषणैर्गूढशिरैर्वराङ्गनाः ।उरांसि जघ्नुः कमलोपमैः करैः स्वपल्लवैर्वातचला लता इव ॥ ८।२८करप्रहारप्रचलैश्च ता बभुर्यथापि नार्यः सहितोन्नतैः स्तनैः ।वनानिलाघूर्णितपद्मकम्पितैः रथाङ्गनाम्नां मिथुनैरिवापगाः ॥ ८।२९यथा च वक्षांसि करैरपीडयंस्तथैव वक्षोभिरपीडयन् करान् ।अकारयंस्तत्र परस्परं व्यथाः कराग्रवक्षांस्यबला दयालसाः ॥ ८।३०ततस्तु रोषप्रविरक्तलोचना विषादसम्बन्धकषायगद्गदम् ।उवाच निःश्वासचलत्पयोधरा विगाधशोकाश्रुधरा यशोधरा ॥ ८।३१निशि प्रसुप्तामवशां विहाय मां गतः क्व स च्चन्दक मन्मनोरथः ।उपागते च त्वयि कन्थके च मे समं गतेषु त्रिषु कम्पते मनः ॥ ८।३२अनार्यमस्निद्घममित्रकर्म मे नृशंस कृत्वा किमिहाद्य रोदिषि ।नियच्च वाष्पं भव तुष्टमानसो न संवदत्यश्रु च तच्छ कर्म ते ॥ ८।३३प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थकारिणा ।गतोऽर्यपुत्रो ह्यपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या सफलः श्रमस्तव ॥ ८।३४वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुर्न मित्रमप्राज्ञमयोगपेशलम् ।सुहृद्ब्रुवेण ह्यविपश्चिता त्वया कृतः कुलस्यास्य महानुपप्लवः ॥ ८।३५इमा हि शोच्या व्यवमुक्तभूषणाः प्रसक्तवाष्पाविलरक्तलोचनाः ।स्थितेऽपि पत्यौ हिमवन्महीसमे प्रनष्टशोभा विधवा इव स्त्रियः ॥ ८।३६इमाश्च विक्षिप्तविटङ्कबाहवः प्रसक्तपारावतदीर्घनिस्वनाः ।विनाकृतास्तेन सहैव रोधनैर्भृशं रुदन्तीव विमानपङ्क्तयः ॥ ८।३७अनर्थकामोऽस्य जनस्य सर्वथा तुरङ्गमोऽपि ध्रुवमेष कन्थकः ।जहार सर्वस्वमितस्तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्नचौरवत् ॥ ८।३८यदा समर्थः खलु सोढुमागतानिषुप्रहारानपि किं पुनः कशाः ।गतः कशापातभयात् कथं त्वयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम् ॥ ८।३९अनार्यकर्मा भृशमद्य हेषते नरेन्द्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्निव ।यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकस्तुरगाधमोऽभवत् ॥ ८।४०यदि ह्यहेषिष्यत बोधयञ्जनं खुरैः क्षितौ वाप्यकरिष्यत ध्वनिम् ।हनुस्वनं वाजनयिष्यदुत्तमं न चाभविष्यन्मम दुःखमीदृशम् ॥ ८।४१इतीह देव्याः परिदेविताश्रयं निशम्य वाष्पग्रथिताक्षरं वचः ।अधोमुखः साश्रुकलः कृताञ्जलिः शनैरिदं छन्दक उत्तरं जगौ ॥ ८।४२विगर्हितुं नार्हसि देवि कन्थकं न चापि रोषं मयि कर्तुमर्हसि ।अनागसौ स्वः समवेहि सर्वशो गतो नृदेवः स हि देवि देववत् ॥ ८।४३अहं हि जानन्नपि राजशासनं बलात्कृतः कैरपि दैवतैरिव ।उपानयं तूर्णमिमं तुरङ्गमं तथान्वगच्चं विगतश्रमोऽध्वनि ॥ ८।४४व्रजन्नयं वाजिवरोऽपि नास्पृशन्महीं खुराग्रैर्विधृतैरिवान्तरा ।तथैव दैवादिव संयताननो हनुस्वनं नाकृत नाप्यहेषत ॥ ८।४५यदा वहिर्गच्चति पार्थिवात्मजस्तदाभवद्द्वारमपावृतं स्वयम् ।तमश्च नैशं रविणेव पाटितं ततोऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम् ॥ ८।४६यदाप्रमत्तोऽपि नरेन्द्रशासनाद्गृहे पुरे चैव सहस्रशो जनः ।तदा स नाबुध्यत निद्रया हृतस्ततोऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम् ॥ ८।४७यतश्च वासो वनवाससम्मतं विसृष्टमस्मै समये दिवौकसा ।दिवि प्रविद्धं मुकुटं च तद्धृतं ततोऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम् ॥ ८।४८तदेवमावां नरदेवि दोषतो न तत्प्रयातं प्रतिगन्तुमर्हसि ।न कामकारो मम नास्य वाजिनः कृतानुयात्रः स हि दैवतैर्गतः ॥ ८।४९इति प्रयाणं बहुधैवमद्भुतं निशम्य तास्तस्य महात्मनः स्त्रियः ।प्रनष्टशोका इव विस्मयं ययुर्मनोज्वरं प्रव्रजनात्तु लेभिरे ॥ ८।५०विषादपारिप्लवलोचना ततः प्रनष्टपोता कुररीव दुःखिता ।विहाय धैर्यं विरुराव गौतमी तताम चैवाश्रुमुखी जगाद च ॥ ८।५१महोर्मिमन्तो मृदवोऽसिताः शुभाः पृथक्पृथग्मूलरुहाः समुद्गताः ।प्रचेरितास्ते भुवि तस्य मूर्धजा नरेन्द्रमौलीपरिवेष्टनक्षमाः ॥ ८।५२प्रलम्बबाहुर्मृगराजविक्रमो महार्षभाक्षः कनकोज्ज्वलद्युतिः ।विशालवक्षा घनदुन्दुभिस्वनस्तथाविधोऽप्याश्रमवासमर्हति ॥ ८।५३अभागिनी नूनमियं वसुन्धरा तमार्यकर्माणमनुत्तमं प्रति ।गतस्ततोऽसौ गुणवान् हि तादृशो नृपः प्रजाभाग्यगुणैः प्रसूयते ॥ ८।५४सुजातजालावतताङ्गुली मृदू निगूढगुल्फौ विषपुष्पकोमलौ ।वनान्तभूमिं कठिनां कथं नु तौ सचक्रमध्यौ चरणौ गमिष्यतः ॥ ८।५५विमानपृष्ठे शयनासनोचितं महार्हवस्त्रागुरुचन्दनार्चितम् ।कथं नु शीतोष्णजलागमेषु तच्चरीरमोजस्वि वने भविष्यति ॥ ८।५६कुलेन सत्त्वेन बलेन वर्चसा श्रुतेन लक्ष्म्या वयसा च गर्वितः ।प्रदातुमेवाभ्युदितो न याचितुं कथं स भिक्षां परतश्चरिष्यति ॥ ८।५७शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्यनिस्वनैः ।कथं वत स्वप्स्यति सोऽद्य मे व्रती पटौकदेशान्तरिते महीतले ॥ ८।५८इमं विलापं करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्परं स्त्रियः ।विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुर्मधूनि पुष्पेभ्य इवेरिता लताः ॥ ८।५९ततो धरायामपतद्यशोधरा विचक्रवाकेव रथाङ्गसाह्वया ।शनैश्च तत्तद्विललाप विक्लवा मुहुर्मुहुर्गद्गदरुद्धया गिरा ॥ ८।६०स मामनाथां सहधर्मचारिणीमपास्य धर्मं यदि कर्तुमिच्छति ।कुतोऽस्य धर्मः सहधर्मचारिणीं विना तपो यः परिभोक्तुमिच्छति ॥ ८।६१शृणोति नूनं स न पूर्वपार्थिवान् महासुदर्शप्रभृतीन् पितामहान् ।वनानि पत्नीसहितानुपेयुषस्तथा स धर्मं मदृते चिकीर्षति ॥ ८।६२मखेषु वा वेदविधानसंस्कृतौ न दम्पती पश्यति दीक्षितावुभौ ।समं बुभुक्षू परतोऽपि तत्फलं ततोऽस्य जातो मयि धर्ममत्सरः ॥ ८।६३ध्रुवं स जानन् मम धर्मवल्लभो मनः प्रियेऽप्याकलहं मुहुर्मिथः ।सुखं विभीर्मामपहाय रोसणां महेन्द्रलोकेऽप्सरसो जिघृक्षति ॥ ८।६४इयं तु चिन्ता मम कीदृशं नु ता वपुर्गुणं बिभ्रति तत्र योषितः ।वने यदर्थं स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिमेव च ॥ ८।६५न खल्वियं स्वर्गसुखाय मे स्पृहा न तज्जनस्यात्मवतोऽपि दुर्लभम् ।स तु प्रियो मामिह वा परत्र वा कथं न जह्यादिति मे मनोरथः ॥ ८।६६अभागिनी यद्यहमायतेक्षणं शुचिस्मितं भर्तुरुदीक्षितुं मुखम् ।न मन्दभाग्योऽर्हति राहुलोऽप्ययं कदाचिदङ्के परिवर्तितुं पितुः ॥ ८।६७अहो नृशंसं सुकुमारवर्चसः सुदारुणं तस्य मनस्विनो मनः ।कलप्रलापं द्विषतोऽपि हर्षणं शिशुं सुतं यस्त्यजतीदृशं स्वतः ॥ ८।६८ममापि कामं हृदयं सुदारुणं शिलामयं वाप्ययसापि वा कृतम् ।अनाथवच्च्रीरहिते सुखोचिते वनं गते भर्तरि यन्न दीर्यते ॥ ८।६९इतीह देवी पतिशोकमूर्छिता रुरोद दध्यौ विललाप चासकृत् ।स्वभावधीरापि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार नो ह्रियम् ॥ ८।७०ततस्तथा शोकविलापविक्लवां यशोधरां प्रेक्ष्य वसुन्धरागताम् ।महारविन्दैरिव वृष्टिताडितैर्मुखैः सवाष्पैर्वनिता विचुक्रुशुः ॥ ८।७१समाप्तजाप्यः कृतहोममङ्गलो नृपस्तु देवायतनाद्विनिर्ययौ ।जनस्य तेनार्त्तरवेण चाहतश्चचाल वज्रध्वनिनेव वारणः ॥ ८।७२निशाम्य च च्छन्दककन्थकावुभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् ।पपात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेर्वृत्त इवोत्सवे ध्वजः ॥ ८।७३ततो मुहूर्तं सुतशोकमोहितो जनेन तुल्याभिजनेन धारितः ।निरीक्ष्य दृष्ट्या जलपूर्णया हयं महीतलस्थो विललाप पार्थिवः ॥ ८।७४बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत्त्वया कन्थक विप्रियं कृतम् ।गुणप्रियो येन वने स मे प्रियः प्रियोऽपि सन्नप्रियवत् प्रचेरितः ॥ ८।७५तदद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनरेनमानय ।ऋते हि तस्मान्मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौषधादिव ॥ ८।७६सुवर्णनिष्ठीविनि मृत्युना हृते सुदुष्करं यन्न ममार सृञ्जयः ।अहं पुनर्धर्मरतौ सुते गतेऽमुमुक्षुरात्मानमनात्मवानिव ॥ ८।७७विभोर्दशक्षत्रकृतः प्रजापतेः परापरज्ञस्य विवस्वदात्मनः ।प्रियेण पुत्रेण सता विनाकृतं कथं न मुह्येद्धि मनो मनोरपि ॥ ८।७८अजस्य राज्ञस्तनयाय धीमते नराधिपायेन्द्रसखाय मे स्पृहा ।गते वनं यस्तनये दिवं गतो न मोघवाष्पः कृपणं जिजीव ह ॥ ८।७९प्रचक्ष्व मे भद्र तदाश्रमाजिरं हृतस्त्वया यत्र स मे जलाञ्जलिः ।इमे परीप्सन्ति हि ते पिपासवो ममासवः प्रेतगतिं यियासवः ॥ ८।८०इति तनयवियोगजातदुःखं क्षितिसदृशं सहजं विहाय धैर्यम् ।दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसञ्ज्ञकल्पः ॥ ८।८१श्रुतविनयगुणान्वितस्ततस्तं मतिसचिवः प्रवयाः पुरोहितश्च ।अवधृतमिदमूचतुर्यथावन्न च परितप्तमुखौ न चाप्यशोकौ ॥ ८।८२त्यज नरवर शोकमेहि धैर्यं कुधृतिरिवार्हसि धीर नाश्रु मोक्तुम् ।स्रजमिव मृदितामपास्य लक्ष्मीं भुवि बहवो हि नृपा वनान्यतीयुः ॥ ८।८३अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तदृषेः पुरासितस्य ।न हि स दिवि न चक्रवर्तिराज्ये क्षणमपि वासयितुं सुखेन शक्यः ॥ ८।८४यदि तु नृवर कार्य एव यत्नस्त्वरितमुदाहर यावदत्र यावः ।बहुविधमिह युद्धमस्तु तावत्तव तनयस्य विधेश्च तस्य तस्य ॥ ८।८५नरपतिरथ तौ शशास तस्माद्द्रुतमित एव युवामभिप्रयातम् ।न हि मम हृदयं प्रयाति शान्तिं वनशकुनेरिव पुत्रलालसस्य ॥ ८।८६परममिति नरेन्द्रशासनात्तौ ययतुरमात्यपुरोहितौ वनं तत् ।कृतमिति सवधूजनः सदारो नृपतिरपि प्रचकार शेषकार्यम् ॥ ८।८७इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽन्तःपुरविलापो नामाष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥

tatasturaṅgāvacaraḥ sa durmanāstathā vanaṃ bhartari nirmame gate |cakāra yatnaṃ pathi śokavigrahe tathāpi caivāśru na tasya cikṣipe || 8|1yamekarātreṇa tu bharturājñayā jagāma mārgaṃ saha tena vājinā |iyāya bharturvirahaṃ vicintayaṃstameva panthānamahobhiraṣṭabhiḥ || 8|2hayaśca saujasvi cacāra kanthakastatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ |alaṅkṛtaścāpi tathaiva bhūṣaṇairabhūdgataśrīriva tena varjitaḥ || 8|3nivṛtya caivābhimukhastapovanaṃ bhṛśaṃ jiheṣe karuṇaṃ muhurmuhuḥ |kṣudhānvito'pyadhvani śaṣpamambu vā yathā purā nābhinananda nādade || 8|4tato vihīnaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ mahātmanā tena jagaddhitātmanā |krameṇa tau śūnyamivopajagmaturdivākareṇeva vinākṛtaṃ nabhaḥ || 8|5sapuṇḍarīkairapi śobhitaṃ jalairalaṅkṛtaṃ puṣpadharairnagairapi |tadeva tasyopavanaṃ vanopamaṃ gatapraharṣairna rarāja nāgaraiḥ || 8|6tato bhramadbhirdiśi dīnamānasairanujjvalairvāṣpahatekṣaṇairnaraiḥ |nivāryamāṇāviva tāvubhau puraṃ śanairajaḥsnātamivābhijagmatuḥ || 8|7niśamya ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakularṣabheṇa tau |mumoca vāṣpaṃ pathi nāgaro janaḥ purā rathe dāśaratherivāgate || 8|8atha bruvantaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi ccandakamāgatāśravaḥ |kva rājaputraḥ kularāṣṭravardhano hṛtastvayāsāviti pṛṣṭhato'nvayuḥ || 8|9tataḥ sa tān bhaktimato'bravījjanānnarendraputraṃ na parityajāmyaham |rudannahaṃ tena tu nirjane vane gṛhasthaveśaśca visarjitāviti || 8|10idaṃ vacastasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṃ khalviti niścayaṃ yayuḥ |patadvijahruḥ salilaṃ na netrajaṃ mano nininduśca phalārthamātmanaḥ || 8|11athocuradyaiva viśāma tadvanaṃ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ |jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yathendriyāṇāṃ vigame śarīriṇām || 8|12idaṃ puraṃ tena vivarjitaṃ vanaṃ vanaṃ ca tattena samanvitaṃ puram |na śobhate tena hi no vinā puraṃ marutvatā vṛtravadhe yathā divam || 8|13punaḥ kumāro vinivṛtta ityathau gavākṣamālāḥ pratipedire'ṅganāḥ |viviktapṛṣṭhaṃ ca niśamya vājinaṃ punargavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ || 8|14praviṣṭadīkṣastu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ |jajāpa devāyatane narādhipaścakāra tāstāśca yathāśrayāḥ kriyāḥ || 8|15tataḥ sa vāṣpapratipūrṇalocanasturaṅgamādāya turaṅgamānasaḥ || 8|16viveśa śokābhihato nṛpālayaṃ kṣayaṃ vinīte ripuṇeva bhartari ||vigāhamānaśca narendramandiraṃ vilokayannaśruvahena cakṣuṣā |svareṇa puṣṭena rurāva kanthako janāya duḥkhaṃ prativedayanniva || 8|17tataḥ khagāśca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhāsturagāśca satkṛtāḥ |hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṃ narendrasūnorupayānaśaṅkitāḥ || 8|18janāśca harṣātiśayena vañcitā janādhipāntaḥpurasannikarṣagāḥ |yathā hayaḥ kanthaka eṣa heṣate dhruvaṃ kumāro viśatīti menire || 8|19atipraharṣādatha śokamūrchitāḥ kumārasandarśanalolalocanāḥ |gṛhādviniścakramurāśayā striyaḥ śaratpayodādiva vidyutaścalāḥ || 8|20vilambaveśyo malināṃśukāṃbarā nirañjanairvāṣpahatekṣaṇairmukhaiḥ |striyo na rejurmṛjayā vinākṛtā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ || 8|21araktatāmraiścaraṇairanūpurairakuṇḍalairārjavakarṇikairmukhaiḥ |svabhāvapīnairjaghanairamekhalairahārayoktrairmuṣitairiva stanaiḥ || 8|22nirīkṣitā vāṣpaparītalocanaṃ nirāśrayaṃ candakamaśvameva ca |vivarṇavaktrā rurudurvarāṅganā vanāntare gāva ivarṣabhojjhitāḥ || 8|23tataḥ savāṣpā mahiṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā |pragṛhya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāñcanī || 8|24hatatviṣo'nyāḥ śithilātmabāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva |na cukruśurnāśru jahurna śaśvasurna cetanā ullikhitā iva sthitāḥ || 8|25adhīramanyāḥ patiśokamūrchitā vilocanaprasravaṇairmukhaiḥ striyaḥ |siṣiñcire proṣitacandanān stanān dharādharaḥ prasravaṇairivopalān || 8|26mukhaiśca tāsāṃ nayanāmbutāḍitaiḥ rarāja tadrājaniveśanaṃ tadā |navāmbukāle'ṃbudavṛṣṭitāḍitaiḥ sravajjalaistāmarasairyathā saraḥ || 8|27suvṛttapīnāṅgulibhirnirantarairabhūṣaṇairgūḍhaśirairvarāṅganāḥ |urāṃsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavairvātacalā latā iva || 8|28karaprahārapracalaiśca tā babhuryathāpi nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ |vanānilāghūrṇitapadmakampitaiḥ rathāṅganāmnāṃ mithunairivāpagāḥ || 8|29yathā ca vakṣāṃsi karairapīḍayaṃstathaiva vakṣobhirapīḍayan karān |akārayaṃstatra parasparaṃ vyathāḥ karāgravakṣāṃsyabalā dayālasāḥ || 8|30tatastu roṣapraviraktalocanā viṣādasambandhakaṣāyagadgadam |uvāca niḥśvāsacalatpayodharā vigādhaśokāśrudharā yaśodharā || 8|31niśi prasuptāmavaśāṃ vihāya māṃ gataḥ kva sa ccandaka manmanorathaḥ |upāgate ca tvayi kanthake ca me samaṃ gateṣu triṣu kampate manaḥ || 8|32anāryamasnidghamamitrakarma me nṛśaṃsa kṛtvā kimihādya rodiṣi |niyacca vāṣpaṃ bhava tuṣṭamānaso na saṃvadatyaśru ca taccha karma te || 8|33priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā |gato'ryaputro hyapunarnivṛttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramastava || 8|34varaṃ manuṣyasya vicakṣaṇo ripurna mitramaprājñamayogapeśalam |suhṛdbruveṇa hyavipaścitā tvayā kṛtaḥ kulasyāsya mahānupaplavaḥ || 8|35imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasaktavāṣpāvilaraktalocanāḥ |sthite'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ || 8|36imāśca vikṣiptaviṭaṅkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ |vinākṛtāstena sahaiva rodhanairbhṛśaṃ rudantīva vimānapaṅktayaḥ || 8|37anarthakāmo'sya janasya sarvathā turaṅgamo'pi dhruvameṣa kanthakaḥ |jahāra sarvasvamitastathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat || 8|38yadā samarthaḥ khalu soḍhumāgatāniṣuprahārānapi kiṃ punaḥ kaśāḥ |gataḥ kaśāpātabhayāt kathaṃ tvayaṃ śriyaṃ gṛhītvā hṛdayaṃ ca me samam || 8|39anāryakarmā bhṛśamadya heṣate narendradhiṣṇyaṃ pratipūrayanniva |yadā tu nirvāhayati sma me priyaṃ tadā hi mūkasturagādhamo'bhavat || 8|40yadi hyaheṣiṣyata bodhayañjanaṃ khuraiḥ kṣitau vāpyakariṣyata dhvanim |hanusvanaṃ vājanayiṣyaduttamaṃ na cābhaviṣyanmama duḥkhamīdṛśam || 8|41itīha devyāḥ paridevitāśrayaṃ niśamya vāṣpagrathitākṣaraṃ vacaḥ |adhomukhaḥ sāśrukalaḥ kṛtāñjaliḥ śanairidaṃ chandaka uttaraṃ jagau || 8|42vigarhituṃ nārhasi devi kanthakaṃ na cāpi roṣaṃ mayi kartumarhasi |anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato nṛdevaḥ sa hi devi devavat || 8|43ahaṃ hi jānannapi rājaśāsanaṃ balātkṛtaḥ kairapi daivatairiva |upānayaṃ tūrṇamimaṃ turaṅgamaṃ tathānvagaccaṃ vigataśramo'dhvani || 8|44vrajannayaṃ vājivaro'pi nāspṛśanmahīṃ khurāgrairvidhṛtairivāntarā |tathaiva daivādiva saṃyatānano hanusvanaṃ nākṛta nāpyaheṣata || 8|45yadā vahirgaccati pārthivātmajastadābhavaddvāramapāvṛtaṃ svayam |tamaśca naiśaṃ raviṇeva pāṭitaṃ tato'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām || 8|46yadāpramatto'pi narendraśāsanādgṛhe pure caiva sahasraśo janaḥ |tadā sa nābudhyata nidrayā hṛtastato'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām || 8|47yataśca vāso vanavāsasammataṃ visṛṣṭamasmai samaye divaukasā |divi praviddhaṃ mukuṭaṃ ca taddhṛtaṃ tato'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām || 8|48tadevamāvāṃ naradevi doṣato na tatprayātaṃ pratigantumarhasi |na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ kṛtānuyātraḥ sa hi daivatairgataḥ || 8|49iti prayāṇaṃ bahudhaivamadbhutaṃ niśamya tāstasya mahātmanaḥ striyaḥ |pranaṣṭaśokā iva vismayaṃ yayurmanojvaraṃ pravrajanāttu lebhire || 8|50viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā |vihāya dhairyaṃ virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca || 8|51mahormimanto mṛdavo'sitāḥ śubhāḥ pṛthakpṛthagmūlaruhāḥ samudgatāḥ |praceritāste bhuvi tasya mūrdhajā narendramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ || 8|52pralambabāhurmṛgarājavikramo mahārṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ |viśālavakṣā ghanadundubhisvanastathāvidho'pyāśramavāsamarhati || 8|53abhāginī nūnamiyaṃ vasundharā tamāryakarmāṇamanuttamaṃ prati |gatastato'sau guṇavān hi tādṛśo nṛpaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate || 8|54sujātajālāvatatāṅgulī mṛdū nigūḍhagulphau viṣapuṣpakomalau |vanāntabhūmiṃ kaṭhināṃ kathaṃ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ || 8|55vimānapṛṣṭhe śayanāsanocitaṃ mahārhavastrāgurucandanārcitam |kathaṃ nu śītoṣṇajalāgameṣu taccarīramojasvi vane bhaviṣyati || 8|56kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ |pradātumevābhyudito na yācituṃ kathaṃ sa bhikṣāṃ parataścariṣyati || 8|57śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ |kathaṃ vata svapsyati so'dya me vratī paṭaukadeśāntarite mahītale || 8|58imaṃ vilāpaṃ karuṇaṃ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṃ striyaḥ |vilocanebhyaḥ salilāni tatyajurmadhūni puṣpebhya iveritā latāḥ || 8|59tato dharāyāmapatadyaśodharā vicakravākeva rathāṅgasāhvayā |śanaiśca tattadvilalāpa viklavā muhurmuhurgadgadaruddhayā girā || 8|60sa māmanāthāṃ sahadharmacāriṇīmapāsya dharmaṃ yadi kartumicchati |kuto'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇīṃ vinā tapo yaḥ paribhoktumicchati || 8|61śṛṇoti nūnaṃ sa na pūrvapārthivān mahāsudarśaprabhṛtīn pitāmahān |vanāni patnīsahitānupeyuṣastathā sa dharmaṃ madṛte cikīrṣati || 8|62makheṣu vā vedavidhānasaṃskṛtau na dampatī paśyati dīkṣitāvubhau |samaṃ bubhukṣū parato'pi tatphalaṃ tato'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ || 8|63dhruvaṃ sa jānan mama dharmavallabho manaḥ priye'pyākalahaṃ muhurmithaḥ |sukhaṃ vibhīrmāmapahāya rosaṇāṃ mahendraloke'psaraso jighṛkṣati || 8|64iyaṃ tu cintā mama kīdṛśaṃ nu tā vapurguṇaṃ bibhrati tatra yoṣitaḥ |vane yadarthaṃ sa tapāṃsi tapyate śriyaṃ ca hitvā mama bhaktimeva ca || 8|65na khalviyaṃ svargasukhāya me spṛhā na tajjanasyātmavato'pi durlabham |sa tu priyo māmiha vā paratra vā kathaṃ na jahyāditi me manorathaḥ || 8|66abhāginī yadyahamāyatekṣaṇaṃ śucismitaṃ bharturudīkṣituṃ mukham |na mandabhāgyo'rhati rāhulo'pyayaṃ kadācidaṅke parivartituṃ pituḥ || 8|67aho nṛśaṃsaṃ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṃ tasya manasvino manaḥ |kalapralāpaṃ dviṣato'pi harṣaṇaṃ śiśuṃ sutaṃ yastyajatīdṛśaṃ svataḥ || 8|68mamāpi kāmaṃ hṛdayaṃ sudāruṇaṃ śilāmayaṃ vāpyayasāpi vā kṛtam |anāthavaccrīrahite sukhocite vanaṃ gate bhartari yanna dīryate || 8|69itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakṛt |svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhṛtiṃ na sasmāra cakāra no hriyam || 8|70tatastathā śokavilāpaviklavāṃ yaśodharāṃ prekṣya vasundharāgatām |mahāravindairiva vṛṣṭitāḍitairmukhaiḥ savāṣpairvanitā vicukruśuḥ || 8|71samāptajāpyaḥ kṛtahomamaṅgalo nṛpastu devāyatanādviniryayau |janasya tenārttaraveṇa cāhataścacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ || 8|72niśāmya ca cchandakakanthakāvubhau sutasya saṃśrutya ca niścayaṃ sthiram |papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpatervṛtta ivotsave dhvajaḥ || 8|73tato muhūrtaṃ sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ |nirīkṣya dṛṣṭyā jalapūrṇayā hayaṃ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ || 8|74bahūni kṛtvā samare priyāṇi me mahattvayā kanthaka vipriyaṃ kṛtam |guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo'pi sannapriyavat praceritaḥ || 8|75tadadya māṃ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṃ vā punarenamānaya |ṛte hi tasmānmama nāsti jīvitaṃ vigāḍharogasya sadauṣadhādiva || 8|76suvarṇaniṣṭhīvini mṛtyunā hṛte suduṣkaraṃ yanna mamāra sṛñjayaḥ |ahaṃ punardharmaratau sute gate'mumukṣurātmānamanātmavāniva || 8|77vibhordaśakṣatrakṛtaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ |priyeṇa putreṇa satā vinākṛtaṃ kathaṃ na muhyeddhi mano manorapi || 8|78ajasya rājñastanayāya dhīmate narādhipāyendrasakhāya me spṛhā |gate vanaṃ yastanaye divaṃ gato na moghavāṣpaḥ kṛpaṇaṃ jijīva ha || 8|79pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṃ hṛtastvayā yatra sa me jalāñjaliḥ |ime parīpsanti hi te pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṃ yiyāsavaḥ || 8|80iti tanayaviyogajātaduḥkhaṃ kṣitisadṛśaṃ sahajaṃ vihāya dhairyam |daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa nṛpo visañjñakalpaḥ || 8|81śrutavinayaguṇānvitastatastaṃ matisacivaḥ pravayāḥ purohitaśca |avadhṛtamidamūcaturyathāvanna ca paritaptamukhau na cāpyaśokau || 8|82tyaja naravara śokamehi dhairyaṃ kudhṛtirivārhasi dhīra nāśru moktum |srajamiva mṛditāmapāsya lakṣmīṃ bhuvi bahavo hi nṛpā vanānyatīyuḥ || 8|83api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṃ tadṛṣeḥ purāsitasya |na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇamapi vāsayituṃ sukhena śakyaḥ || 8|84yadi tu nṛvara kārya eva yatnastvaritamudāhara yāvadatra yāvaḥ |bahuvidhamiha yuddhamastu tāvattava tanayasya vidheśca tasya tasya || 8|85narapatiratha tau śaśāsa tasmāddrutamita eva yuvāmabhiprayātam |na hi mama hṛdayaṃ prayāti śāntiṃ vanaśakuneriva putralālasasya || 8|86paramamiti narendraśāsanāttau yayaturamātyapurohitau vanaṃ tat |kṛtamiti savadhūjanaḥ sadāro nṛpatirapi pracakāra śeṣakāryam || 8|87iti śrībuddhacarite mahākāvye'ntaḥpuravilāpo nāmāṣṭamaḥ sargaḥ || 8 ||

ततस्तदा मन्त्रिपुरोहितौ तौ वाष्पप्रतोदाभिहतौ नृपेण ।विद्धौ सदश्वाविव सर्वयत्नात्सौहार्दशीघ्रं ययतुर्वनं तत् ॥ ९।१तमाश्रमम् जातपरिश्रमौ तावुपेत्य काले सदृशानुयात्रौ ।राजर्द्धिमुत्सृज्य विनीतचेष्टावुपेयतुर्भार्गवधिष्ण्यमेव ॥ ९।२तौ न्यायतस्तं प्रतिपूज्य विप्रं तेनार्चितौ तावपि चानुरूपम् ।कृतासनौ भार्गवमासनस्थं छित्त्वा कथामूचतुरात्मकृत्यम् ॥ ९।३शुद्धौजसः शुद्धविशालकीर्तेरिक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः ।इमं जनं वेत्तु भवानधीरं श्रुतग्रहे मन्त्रपरिग्रहे च ॥ ९।४तस्येन्द्रकल्पस्य जयन्तकल्पः पुत्रो जरामृत्युभयं तितीर्षुः ।इहाभ्युपेतः किल तस्य हेतोरावामुपेतौ भगवानवैतु ॥ ९।५तौ सोऽब्रवीदस्ति स दीर्घबाहुः प्राप्तः कुमारो न तु नावबुद्धः ।धर्मोऽयमावर्तक इत्यवेत्य यातस्त्वराडाभिमुखो मुमुक्षुः ॥ ९।६तस्मात्ततस्तावुपलभ्य तत्त्वं तं विप्रमामन्त्त्य तदैव सद्यः ।खिन्नावखिन्नाविव राजपुत्रः प्रसस्रतुस्तेन यतः स यातः ॥ ९।७यान्तौ ततस्तौ सृजया विहीनमपश्यतां तं वपुषा ज्वलन्तम् ।नृपोपविष्टं पथि वृक्षमूले सूर्यं घनाभोगमिव प्रविष्टम् ॥ ९।८यानं विहायोपययौ ततस्तं पुरोहितो मन्त्रधरेण सार्धम् ।यथा वनस्थं सहवामदेवो रामं दिदृक्षुर्मुनिरौर्वशेयः ॥ ९।९तावर्चयामासतुरर्हतस्तं दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रम् ।प्रत्यर्चयामास स चार्हतस्तौ दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रः ॥ ९।१०कृताभ्यनुज्ञावभितस्ततस्तौ निषीदतुः शाक्यकुलध्वजस्य ।विरेजतुस्तस्य च सन्निकर्षे पुनर्वसू योगगताविवेन्दोः ॥ ९।११तं वृक्षमूलस्थमभिज्वलन्तं पुरोहितो राजसुतं बभाषे ।यथोपविष्टं दिवि पारिजाते बृहस्पतिः शक्रसुतं जयन्तम् ॥ ९।१२त्वच्चोकशल्ये हृदयावगाढे मोहं गतो भूमितले मुहूर्तम् ।कुमार राजा नयनाम्बुवर्षो यत्त्वामवोचत्तदिदं निबोध ॥ ९।१३जानामि धर्मं प्रति निश्चयं ते परैमि तेऽच्याविनमेतमर्थम् ।अहं त्वकाले वनसंश्रयात्ते शोकाग्निनाग्निप्रतिमेन दह्ये ॥ ९।१४तदेहि धर्मप्रिय मत्प्रियार्थं धर्मार्थमेव त्यज बुद्धिमेताम् ।अयं हि मा शोकरयः प्रवृद्धो नदीरयः कूलमिवाभिहन्ति ॥ ९।१५मेघाम्बुकक्षाद्रिषु या हि वृत्तिः समीरणार्काग्निमहाशनीनाम् ।तां वृत्तिमस्मासु करोति शोको विकर्षणोच्चोषणदाहभेदैः ॥ ९।१६तद्भुङ्क्ष्व तावद्वसुधाधिपत्यं काले वनं यास्यसि शास्त्रदृष्टे ।अनिष्टबन्धौ कुरु माप्युपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः ॥ ९।१७न चैष धर्मो वन एव सिद्धः पुरेऽपि सिद्धिर्नियता यतीनाम् ।बुद्धिश्च यत्नश्च निमित्तमत्र वनं च लिङ्गं च हि भीरुचिह्नम् ॥ ९।१८मौलीधरैरंसविषक्तहारैः केयूरविष्टब्धभुजैर्नरेन्द्रैः ।लक्ष्म्यङ्कमध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैरपि मोक्षधर्मः ॥ ९।१९ध्रुवानुजौ यौ बलिवज्रबाहू वैभ्राजमाषाढमथान्तिदेवम् ।विदेहराजं जनकं तथैव पाकद्रुमं सेनजितश्च राज्ञः ॥ ९।२०एतान् गृहस्थान् नृपतीनवेहि नैःश्रेयसे धर्मविधौ विनीतान् ।उभेऽपि तस्माद्युगपद्भजस्व चित्ताधिपत्यं च नृपश्रियं च ॥ ९।२१इच्चामि हि त्वामुपगुह्य गाढं कृताभिषेकं सलिलार्द्रमेव ।धृतातपत्रं समुदीक्षमाणस्तेनैव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम् ॥ ९।२२इत्यब्रवीद्भूमिपतिर्भवन्तं वाक्येन वाष्पग्रथिताक्षरेण ।श्रुत्वा भवानर्हति तत्प्रियार्थं स्नेहेन तत्स्नेहमनुप्रयातुम् ॥ ९।२३शोकाम्भसि त्वत्प्रभवे ह्यगाधे दुःखार्णवे मज्जति शाक्यराजः ।तस्मात्तमुत्तारय नाथहीनं निराश्रयं मग्नमिवार्णवे गाम् ॥ ९।२४भीष्मेण गङ्गोदरसम्भवेन रामेण रामेण च भार्गवेण ।श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रियार्थं पितुस्त्वमप्यर्हसि कर्तुमिष्टम् ॥ ९।२५संवर्धयित्रीं च समेहि देवीमगस्त्यजुष्टां दिशमप्रयाताम् ।प्रनष्टवत्सामिव वत्सलां गामजस्रमार्त्तां करुणं रुदन्तीं ॥ ९।२६हंसेन हंसीमिव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेनेव वने करेणुम् ।आर्त्तां सनाथामपि नाथहीनां त्रातुं वधूमर्हसि दर्शनेन ॥ ९।२७एकं सुतं बालमनर्हदुःखं सन्तापमन्तर्गतमुद्वहन्तम् ।तं राहुलं मोक्षय बन्धुशोकाद् राहूपसर्गादिव पूर्णचन्द्रम् ॥ ९।२८शोकाग्निना त्वद्विरहेन्धनेन निःश्वासधूमेन तमःशिखेन ।त्वद्दर्शनायर्छति दह्यमानः सोऽन्तःपुरं चैव पुरं च कृत्स्नम् ॥ ९।२९स बोधिसत्त्वः परिपूर्णसत्त्वः श्रुत्वा वचस्तस्य पुरोहितस्य ।ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवद्गुणज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितमित्युवाच ॥ ९।३०अवैमि भावं तनयप्रसक्तं विशेषतो यो मयि भूमिपस्य ।जानन्नपि व्याधिजराविपद्भ्यो भीतस्त्वगत्या स्वजनं त्यजामि ॥ ९।३१द्रष्टुं प्रियं कः स्वजनं हि नेच्चेन्नासौ यदि स्यात्प्रियविप्रयोगः ।यदा तु भूत्वापि भवेद्वियोगस्ततो गुरुं स्निग्धमपि त्यजामि ॥ ९।३२मद्धेतुकं यत्तु नराधिपस्य शोकं भवानर्हति न प्रियं मे ।यत्स्वप्नभूतेषु समागमेषु सन्तप्यते भाविनि विप्रयोगैः ॥ ९।३३एवं च ते निश्चयमेतु बुद्धिर्दृष्ट्वा विचित्रं विविधप्रचारम् ।सन्तापहेतुर्न सुतो न बन्धुरज्ञाननैमित्तिक एष तापः ॥ ९।३४यदाध्वगानामिव सङ्गतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम् ।प्राज्ञो जनः को नु भजेत शोकं बन्धुप्रियः सन्नपि बन्धुहीनः ॥ ९।३५इहैति हित्वा स्वजनं परत्र प्रलभ्य चेहापि पुनः प्रयाति ।गत्वापि तत्राप्यपरत्र गच्चेत्येवं जनो योगिनि कोऽनुरोधः ॥ ९।३६यदा च गर्भात्प्रभृति प्रवृत्तः सर्वास्व् अवस्थासु वधाय मृत्युः ।कस्मादकाले वनसंश्रयं मे पुत्रप्रियस्तत्र भवान् अवोचत् ॥ ९।३७भवत्यकालो विषयाभिपत्तौ कालस्तथैवाभिविधौ प्रदिष्टः ॥ ९।३८कालो जगत्कर्षति सर्वकालानर्चार्हके श्रेयसि सर्वकालः ॥राज्यं मुमुक्षुर्मयि यच्च राजा तदप्युदारं सदृशं पितुश्च ।प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभादपथ्यान्नमिवातुरस्य ॥ ९।३९कथं नु मोहायतनं नृपत्वं क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण ।सोद्वेगता यत्र मदः श्रमश्च परोपचारेण च धर्मपीडा ॥ ९।४०जाम्बूनदं हर्म्यमिव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तमिवोत्तमान्नम् ।ग्राहाकुलं चाम्ब्विव सारविन्दं राज्यं हि रम्यं व्यसनाश्रयं च ॥ ९।४१इत्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः पूर्वे यथा जातघृणा नरेन्द्राः ।वयःप्रकर्षेऽपरिहार्यदुःखे राज्यानि मुक्त्वा वनमेव जग्मुः ॥ ९।४२वरं हि भुक्तानि तृणान्यरण्ये तोषं परं रत्नमिवोपगुह्य ।सहोषितं श्रीसुलभैर्न चैव दोषैरदृश्यैरिव कृष्णसर्पैः ॥ ९।४३श्लाघ्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां धर्माभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम् ।भग्नप्रतिज्ञस्य न तूपपन्नं वनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम् ॥ ९।४४जातः कुले को हि नरः ससत्त्वो धर्माभिलाषेण वनं प्रविष्टः ।काषायमुत्सृज्य विमुक्तलज्जः पुरन्दरस्यापि पुरं श्रयेत ॥ ९।४५लोभाद्धि मोहादथवा भयेन यो वान्तमन्नं पुनराददीत ।लोभात्स मोहादथवा भयेन सन्त्यज्य कामान् पुनराददीत ॥ ९।४६यश्च प्रदीप्ताच्छरणात्कथञ्चिन्निष्क्रम्य भूयः प्रविशेत्तदेव ।गार्हस्थ्यमुत्सृज्य स दृष्टदोषो मोहेन भूयोऽभिलषेद्ग्रहीतुम् ॥ ९।४७या च श्रुतिर्मोक्षमवाप्तवन्तो नृपा गृहस्था इति नैतदस्ति ।शमप्रधानः क्व च मोक्षधर्मो दण्डप्रधानः क्व च राजधर्मः ॥ ९।४८शमे रतिश्चेच्छिथिलं च राज्यं राज्ये मतिश्चेच्छमविप्लवश्च ।शमश्च तैक्ष्ण्यं च हि नोपपन्नं शीतोष्णयोरैक्यमिवोदकाग्न्योः ॥ ९।४९तन्निश्चयाद्वा वसुधाधिपास्ते राज्यानि मुक्त्वा शममाप्तवन्तः ।राज्याङ्गिता वा निभृतेन्द्रियत्वादनैष्ठिके मोक्षकृताभिमानाः ॥ ९।५०तेषां च राज्येऽस्तु शमो यथावत्प्राप्तो वनं नाहमनिश्चयेन ।छित्त्वा हि पाशं गृहबन्धुसञ्ज्ञं मुक्तः पुनर्न प्रविविक्षुरस्मि ॥ ९।५१इत्यात्मविज्ञानगुणानुरूपं मुक्तस्पृहं हेतुमदूर्जितं च ।श्रुत्वा नरेन्द्रात्मजमुक्तवन्तं प्रत्युत्तरं मन्त्रधरोऽप्युवाच ॥ ९।४२ (९।५२)यो निश्चयो मन्त्रवरस्तवायं नायं न युक्तो न तु कालयुक्तः ।शोकाय हित्वा पितरं वयःस्थं स्याद्धर्मकामस्य हि ते न धर्मः ॥ ९।४३ (९।५३)नूनं च बुद्धिस्तव नातिसूक्ष्मा धर्मार्थकामेष्वविचक्षणा वा ।हेतोरदृष्टस्य फलस्य यस्त्वं प्रत्यक्षमर्थं परिभूय यासि ॥ ९। ४४ (९।५४)पुनर्भवोऽस्तीति च केचिदाहुर्नास्तीति केचिन्नियतप्रतिज्ञाः ।एवं यदा संशयितोऽयमर्थस्तस्मात् क्षमं भोक्तुमुपस्थिता श्रीः ॥ ९।४५ (९।५५)भूयः प्रवृत्तिर्यदि काचिदस्ति रंस्यामहे तत्र यथोपपत्तौ ।अथ प्रवृत्तिः परतो न काचित्सिद्धोऽप्रयत्नाज्जगतोऽस्य मोक्षः ॥ ९।४६ (९।५६)अस्तीति केचित्परलोकमाहुर्मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति ।अग्नेर्यथा ह्युष्णमपां द्रवत्वं तद्वत्प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति ॥ ९।४७ (९।५७)केचित्स्वभावादिति वर्णयन्ति शुभाशुभं चैव भवाभवौ च ।स्वाभाविकं सर्वमिदं च यस्मादतोऽपि मोघो भवति प्रयत्नः ॥ ९।४८ (९।५८)यदिन्द्रियाणां नियतः प्रचारः प्रियाप्रियत्वं विषयेषु चैव ।संयुज्यते यज्जरयार्त्तिभिश्च कस्तत्र यत्नो ननु स स्वभावः ॥ ९।४९ (९।५९)अद्भिर्हुताशः शममभ्युपैति तेजांसि चापो गमयन्ति शोषम् ।भिन्नानि भूतानि शरीरसंस्थान्यैक्यं च दत्त्वा जगदुद्वहन्ति ॥ ९।५० (९।६०)यत्पाणिपादोदरपृष्ठमूर्ध्ना निर्वर्तते गर्भगतस्य भावः ।यदात्मनस्तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत्कथयन्ति तज्ज्ञाः ॥ ९।५१ (९।६१)कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां वा ।स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं न कामकारोऽस्ति कुतः प्रयत्नः ॥ ९।५२ (९।६२)सर्गं वदन्तीश्वरतस्तथान्ये तत्र प्रयत्ने पुरुषष्य कोऽर्थः ।य एव हेतुर्जगतः प्रवृत्तौ हेतुर्निवृत्तौ नियतः स एव ॥ ९।५३ (९।६३)केचिद्वदन्त्यात्मनिमित्तमेव प्रादुर्भवं चैव भवक्षयं च ।प्रादुर्भवं तु प्रवदन्त्ययत्नाद्यत्नेन मोक्षाधिगमं ब्रुवन्ति ॥ ९।५४ (९।६४)नरः पितॄणामनृणः प्रजाभिर्वेदैरृषीणां क्रतुभिः सुराणाम् ।उत्पद्यते सार्धमृणैस्त्रिभिस्तैर्यस्यास्ति मोक्षः किल तस्य मोक्षः ॥ ९।५५ (९।६५)इत्येवमेतेन विधिक्रमेण मोक्षं सयत्नस्य वदन्ति तज्ज्ञाः ।प्रयत्नवन्तोऽपि हि विक्रमेण मुमुक्षवः खेदमवाप्नुवन्ति ॥ ९।५६ (९।६६)तत्सौम्य मोक्षे यदि भक्तिरस्ति न्यायेन सेवस्व विधिं यथोक्तम् ।एवं भविष्यत्युपपत्तिरस्य सन्तापनाशश्च नराधिपस्य ॥ ९।५७ (९।६७)या च प्रवृत्ता भवदोषबुद्धिस्तपोवनेभ्यो भवनं प्रवेष्टुम् ।तत्रापि चिन्ता तव तात मा भूत् पूर्वेऽपि जग्मुः स्वगृहं वनेभ्यः ॥ ९।५८ (९।६८)तपोवनस्थोऽपि वृतः प्रजाभिर्जगाम राजा पुरमम्बरीषः ।तथा महीं विप्रकृतामनार्यैस्तपोवनादेत्य ररक्ष रामः ॥ ९।५९ (९।६९)तथैव शाल्वाधिपतिर्द्रुमाक्षो वनात्ससूनुः स्वपुरं प्रविश्य ।ब्रह्मर्षिभूतश्च मुनेर्वशिष्ठाद्दध्रे श्रियं साङ्कृतिरन्तिदेवः ॥ ९।६० (९।७०)एवंविधा धर्मयशःप्रदीप्ता वनानि हित्वा भवनान्यभीयुः ।तस्मान्न दोषोऽस्ति गृहं प्रवेष्टुं तपोवनाद्धर्मनिमित्तमेव ॥ ९।६१ (९।७१)ततो वचस्तस्य निशम्य मन्त्रिणः प्रियं हितं चैव नृपस्य चक्षुषः ।अनूनमव्यस्तमसक्तमद्रुतं धृतौ स्थितो राजसुतोऽब्रवीद्वचः ॥ ९।६२ (९।७२)इहास्ति नास्तीति य एष संशयः परस्य वाक्यैर्न ममात्र निश्चयः ।अवेत्य तत्त्वं तपसा शमेन वा स्वयं ग्रहीष्यामि यदत्र निश्चितम् ॥ ९।६३ (९।७३)न मे क्षमं सङ्गशतं हि दर्शनं ग्रहीतुमव्यक्तपरं पराहतम् ।बुद्धः परप्रत्ययतो हि को व्रजेज्जनोऽन्धकारेऽन्ध इवान्धदेशितः ॥ ९।६४ (९।७४)अदृष्टतत्त्वस्य सतोऽपि किं तु मे शुभाशुभे संशयिते शुभे मतिः ।वृथापि खेदोऽपि वरं शुभात्मनः सुखं न तत्त्वेऽपि विगर्हितात्मनः ॥ ९।६५ (९।७५)इमं तु दृष्ट्वागममव्यवस्थितं यदुक्तमाप्तैस्तदवेहि साध्विति ।प्रहीणदोषत्वमवेहि चाप्ततां प्रहीणदोषो ह्यनृतं न वक्ष्यति ॥ ९।६६ (९।७६)गृहप्रवेशं प्रति यच्च मे भवानुवाच रामप्रभृतीन् निदर्शनम् ।न ते प्रमाणं न हि धर्मनिश्चयेष्वलं प्रमाणाय परिक्षतव्रताः ॥ ९।६७ (९।७७)तदेवमप्येव रविर्महीं पतेदपि स्थिरत्वं हिमवान् गिरिस्त्यजेत् ।अदृष्टतत्त्वो विषयोन्मुखेन्द्रियः श्रयेय न त्वेव गृहान् पृथग्जनः ॥ ९।६८ (९।७८)अहं विशेयं ज्वलितं हुताशनं न चाकृतार्थः प्रविशेयमालयम् ।इति प्रतिज्ञां स चकार गर्वितो यथेष्टमुत्थाय च निर्ममो ययौ ॥ ९।६९ (९।७९)ततः सवाष्पौ सचिवद्विजावुभौ निशम्य तस्य स्थिरमेव निश्चयम् ।विषण्णवक्त्रावनुगम्य दुःखितौ शनैरगत्या पुरमेव जग्मतुः ॥ ९।७० (९।८०)तत्स्नेहादथ नृपतेश्च भक्तितस्तौ सापेक्षं प्रतिययतुश्च तस्थतुश्च ।दुर्धर्षं रविमिव दीप्तमात्मभासा तं द्रष्टुं न हि पथि शेकतुर्न मोक्तुम् ॥ ९।७१ (९।८१)तौ ज्ञातुं परमगतेर्गतिं तु तस्य प्रच्चन्नांश्चरपुरुषाञ्चुचीन् विधाय ।राजानं प्रियसुतलालसं नु गत्वा द्रक्ष्यावः कथमिति जग्मतुः कथञ्चित् ॥ ९।७२ (९।८२)इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये कुमारान्वेषणो नाम नवमः सर्गः ॥ ९ ॥

tatastadā mantripurohitau tau vāṣpapratodābhihatau nṛpeṇa |viddhau sadaśvāviva sarvayatnātsauhārdaśīghraṃ yayaturvanaṃ tat || 9|1tamāśramam jātapariśramau tāvupetya kāle sadṛśānuyātrau |rājarddhimutsṛjya vinītaceṣṭāvupeyaturbhārgavadhiṣṇyameva || 9|2tau nyāyatastaṃ pratipūjya vipraṃ tenārcitau tāvapi cānurūpam |kṛtāsanau bhārgavamāsanasthaṃ chittvā kathāmūcaturātmakṛtyam || 9|3śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrterikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ |imaṃ janaṃ vettu bhavānadhīraṃ śrutagrahe mantraparigrahe ca || 9|4tasyendrakalpasya jayantakalpaḥ putro jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ |ihābhyupetaḥ kila tasya hetorāvāmupetau bhagavānavaitu || 9|5tau so'bravīdasti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ |dharmo'yamāvartaka ityavetya yātastvarāḍābhimukho mumukṣuḥ || 9|6tasmāttatastāvupalabhya tattvaṃ taṃ vipramāmanttya tadaiva sadyaḥ |khinnāvakhinnāviva rājaputraḥ prasasratustena yataḥ sa yātaḥ || 9|7yāntau tatastau sṛjayā vihīnamapaśyatāṃ taṃ vapuṣā jvalantam |nṛpopaviṣṭaṃ pathi vṛkṣamūle sūryaṃ ghanābhogamiva praviṣṭam || 9|8yānaṃ vihāyopayayau tatastaṃ purohito mantradhareṇa sārdham |yathā vanasthaṃ sahavāmadevo rāmaṃ didṛkṣurmuniraurvaśeyaḥ || 9|9tāvarcayāmāsaturarhatastaṃ divīva śukrāṅgirasau mahendram |pratyarcayāmāsa sa cārhatastau divīva śukrāṅgirasau mahendraḥ || 9|10kṛtābhyanujñāvabhitastatastau niṣīdatuḥ śākyakuladhvajasya |virejatustasya ca sannikarṣe punarvasū yogagatāvivendoḥ || 9|11taṃ vṛkṣamūlasthamabhijvalantaṃ purohito rājasutaṃ babhāṣe |yathopaviṣṭaṃ divi pārijāte bṛhaspatiḥ śakrasutaṃ jayantam || 9|12tvaccokaśalye hṛdayāvagāḍhe mohaṃ gato bhūmitale muhūrtam |kumāra rājā nayanāmbuvarṣo yattvāmavocattadidaṃ nibodha || 9|13jānāmi dharmaṃ prati niścayaṃ te paraimi te'cyāvinametamartham |ahaṃ tvakāle vanasaṃśrayātte śokāgnināgnipratimena dahye || 9|14tadehi dharmapriya matpriyārthaṃ dharmārthameva tyaja buddhimetām |ayaṃ hi mā śokarayaḥ pravṛddho nadīrayaḥ kūlamivābhihanti || 9|15meghāmbukakṣādriṣu yā hi vṛttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām |tāṃ vṛttimasmāsu karoti śoko vikarṣaṇoccoṣaṇadāhabhedaiḥ || 9|16tadbhuṅkṣva tāvadvasudhādhipatyaṃ kāle vanaṃ yāsyasi śāstradṛṣṭe |aniṣṭabandhau kuru māpyupekṣāṃ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ || 9|17na caiṣa dharmo vana eva siddhaḥ pure'pi siddhirniyatā yatīnām |buddhiśca yatnaśca nimittamatra vanaṃ ca liṅgaṃ ca hi bhīrucihnam || 9|18maulīdharairaṃsaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdhabhujairnarendraiḥ |lakṣmyaṅkamadhye parivartamānaiḥ prāpto gṛhasthairapi mokṣadharmaḥ || 9|19dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājamāṣāḍhamathāntidevam |videharājaṃ janakaṃ tathaiva pākadrumaṃ senajitaśca rājñaḥ || 9|20etān gṛhasthān nṛpatīnavehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān |ubhe'pi tasmādyugapadbhajasva cittādhipatyaṃ ca nṛpaśriyaṃ ca || 9|21iccāmi hi tvāmupaguhya gāḍhaṃ kṛtābhiṣekaṃ salilārdrameva |dhṛtātapatraṃ samudīkṣamāṇastenaiva harṣeṇa vanaṃ praveṣṭum || 9|22ityabravīdbhūmipatirbhavantaṃ vākyena vāṣpagrathitākṣareṇa |śrutvā bhavānarhati tatpriyārthaṃ snehena tatsnehamanuprayātum || 9|23śokāmbhasi tvatprabhave hyagādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ |tasmāttamuttāraya nāthahīnaṃ nirāśrayaṃ magnamivārṇave gām || 9|24bhīṣmeṇa gaṅgodarasambhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa |śrutvā kṛtaṃ karma pituḥ priyārthaṃ pitustvamapyarhasi kartumiṣṭam || 9|25saṃvardhayitrīṃ ca samehi devīmagastyajuṣṭāṃ diśamaprayātām |pranaṣṭavatsāmiva vatsalāṃ gāmajasramārttāṃ karuṇaṃ rudantīṃ || 9|26haṃsena haṃsīmiva viprayuktāṃ tyaktāṃ gajeneva vane kareṇum |ārttāṃ sanāthāmapi nāthahīnāṃ trātuṃ vadhūmarhasi darśanena || 9|27ekaṃ sutaṃ bālamanarhaduḥkhaṃ santāpamantargatamudvahantam |taṃ rāhulaṃ mokṣaya bandhuśokād rāhūpasargādiva pūrṇacandram || 9|28śokāgninā tvadvirahendhanena niḥśvāsadhūmena tamaḥśikhena |tvaddarśanāyarchati dahyamānaḥ so'ntaḥpuraṃ caiva puraṃ ca kṛtsnam || 9|29sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacastasya purohitasya |dhyātvā muhūrtaṃ guṇavadguṇajñaḥ pratyuttaraṃ praśritamityuvāca || 9|30avaimi bhāvaṃ tanayaprasaktaṃ viśeṣato yo mayi bhūmipasya |jānannapi vyādhijarāvipadbhyo bhītastvagatyā svajanaṃ tyajāmi || 9|31draṣṭuṃ priyaṃ kaḥ svajanaṃ hi neccennāsau yadi syātpriyaviprayogaḥ |yadā tu bhūtvāpi bhavedviyogastato guruṃ snigdhamapi tyajāmi || 9|32maddhetukaṃ yattu narādhipasya śokaṃ bhavānarhati na priyaṃ me |yatsvapnabhūteṣu samāgameṣu santapyate bhāvini viprayogaiḥ || 9|33evaṃ ca te niścayametu buddhirdṛṣṭvā vicitraṃ vividhapracāram |santāpaheturna suto na bandhurajñānanaimittika eṣa tāpaḥ || 9|34yadādhvagānāmiva saṅgatānāṃ kāle viyogo niyataḥ prajānām |prājño janaḥ ko nu bhajeta śokaṃ bandhupriyaḥ sannapi bandhuhīnaḥ || 9|35ihaiti hitvā svajanaṃ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti |gatvāpi tatrāpyaparatra gaccetyevaṃ jano yogini ko'nurodhaḥ || 9|36yadā ca garbhātprabhṛti pravṛttaḥ sarvāsv avasthāsu vadhāya mṛtyuḥ |kasmādakāle vanasaṃśrayaṃ me putrapriyastatra bhavān avocat || 9|37bhavatyakālo viṣayābhipattau kālastathaivābhividhau pradiṣṭaḥ || 9|38kālo jagatkarṣati sarvakālānarcārhake śreyasi sarvakālaḥ ||rājyaṃ mumukṣurmayi yacca rājā tadapyudāraṃ sadṛśaṃ pituśca |pratigrahītuṃ mama na kṣamaṃ tu lobhādapathyānnamivāturasya || 9|39kathaṃ nu mohāyatanaṃ nṛpatvaṃ kṣamaṃ prapattuṃ viduṣā nareṇa |sodvegatā yatra madaḥ śramaśca paropacāreṇa ca dharmapīḍā || 9|40jāmbūnadaṃ harmyamiva pradīptaṃ viṣeṇa saṃyuktamivottamānnam |grāhākulaṃ cāmbviva sāravindaṃ rājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca || 9|41itthaṃ ca rājyaṃ na sukhaṃ na dharmaḥ pūrve yathā jātaghṛṇā narendrāḥ |vayaḥprakarṣe'parihāryaduḥkhe rājyāni muktvā vanameva jagmuḥ || 9|42varaṃ hi bhuktāni tṛṇānyaraṇye toṣaṃ paraṃ ratnamivopaguhya |sahoṣitaṃ śrīsulabhairna caiva doṣairadṛśyairiva kṛṣṇasarpaiḥ || 9|43ślāghyaṃ hi rājyāni vihāya rājñāṃ dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praveṣṭum |bhagnapratijñasya na tūpapannaṃ vanaṃ parityajya gṛhaṃ praveṣṭum || 9|44jātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praviṣṭaḥ |kāṣāyamutsṛjya vimuktalajjaḥ purandarasyāpi puraṃ śrayeta || 9|45lobhāddhi mohādathavā bhayena yo vāntamannaṃ punarādadīta |lobhātsa mohādathavā bhayena santyajya kāmān punarādadīta || 9|46yaśca pradīptāccharaṇātkathañcinniṣkramya bhūyaḥ praviśettadeva |gārhasthyamutsṛjya sa dṛṣṭadoṣo mohena bhūyo'bhilaṣedgrahītum || 9|47yā ca śrutirmokṣamavāptavanto nṛpā gṛhasthā iti naitadasti |śamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo daṇḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ || 9|48śame ratiścecchithilaṃ ca rājyaṃ rājye matiścecchamaviplavaśca |śamaśca taikṣṇyaṃ ca hi nopapannaṃ śītoṣṇayoraikyamivodakāgnyoḥ || 9|49tanniścayādvā vasudhādhipāste rājyāni muktvā śamamāptavantaḥ |rājyāṅgitā vā nibhṛtendriyatvādanaiṣṭhike mokṣakṛtābhimānāḥ || 9|50teṣāṃ ca rājye'stu śamo yathāvatprāpto vanaṃ nāhamaniścayena |chittvā hi pāśaṃ gṛhabandhusañjñaṃ muktaḥ punarna pravivikṣurasmi || 9|51ityātmavijñānaguṇānurūpaṃ muktaspṛhaṃ hetumadūrjitaṃ ca |śrutvā narendrātmajamuktavantaṃ pratyuttaraṃ mantradharo'pyuvāca || 9|42 (9|52)yo niścayo mantravarastavāyaṃ nāyaṃ na yukto na tu kālayuktaḥ |śokāya hitvā pitaraṃ vayaḥsthaṃ syāddharmakāmasya hi te na dharmaḥ || 9|43 (9|53)nūnaṃ ca buddhistava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣvavicakṣaṇā vā |hetoradṛṣṭasya phalasya yastvaṃ pratyakṣamarthaṃ paribhūya yāsi || 9| 44 (9|54)punarbhavo'stīti ca kecidāhurnāstīti kecinniyatapratijñāḥ |evaṃ yadā saṃśayito'yamarthastasmāt kṣamaṃ bhoktumupasthitā śrīḥ || 9|45 (9|55)bhūyaḥ pravṛttiryadi kācidasti raṃsyāmahe tatra yathopapattau |atha pravṛttiḥ parato na kācitsiddho'prayatnājjagato'sya mokṣaḥ || 9|46 (9|56)astīti kecitparalokamāhurmokṣasya yogaṃ na tu varṇayanti |agneryathā hyuṣṇamapāṃ dravatvaṃ tadvatpravṛttau prakṛtiṃ vadanti || 9|47 (9|57)kecitsvabhāvāditi varṇayanti śubhāśubhaṃ caiva bhavābhavau ca |svābhāvikaṃ sarvamidaṃ ca yasmādato'pi mogho bhavati prayatnaḥ || 9|48 (9|58)yadindriyāṇāṃ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṃ viṣayeṣu caiva |saṃyujyate yajjarayārttibhiśca kastatra yatno nanu sa svabhāvaḥ || 9|49 (9|59)adbhirhutāśaḥ śamamabhyupaiti tejāṃsi cāpo gamayanti śoṣam |bhinnāni bhūtāni śarīrasaṃsthānyaikyaṃ ca dattvā jagadudvahanti || 9|50 (9|60)yatpāṇipādodarapṛṣṭhamūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ |yadātmanastasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṃ tatkathayanti tajjñāḥ || 9|51 (9|61)kaḥ kaṇṭakasya prakaroti taikṣṇyaṃ vicitrabhāvaṃ mṛgapakṣiṇāṃ vā |svabhāvataḥ sarvamidaṃ pravṛttaṃ na kāmakāro'sti kutaḥ prayatnaḥ || 9|52 (9|62)sargaṃ vadantīśvaratastathānye tatra prayatne puruṣaṣya ko'rthaḥ |ya eva heturjagataḥ pravṛttau heturnivṛttau niyataḥ sa eva || 9|53 (9|63)kecidvadantyātmanimittameva prādurbhavaṃ caiva bhavakṣayaṃ ca |prādurbhavaṃ tu pravadantyayatnādyatnena mokṣādhigamaṃ bruvanti || 9|54 (9|64)naraḥ pitṝṇāmanṛṇaḥ prajābhirvedairṛṣīṇāṃ kratubhiḥ surāṇām |utpadyate sārdhamṛṇaistribhistairyasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ || 9|55 (9|65)ityevametena vidhikrameṇa mokṣaṃ sayatnasya vadanti tajjñāḥ |prayatnavanto'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedamavāpnuvanti || 9|56 (9|66)tatsaumya mokṣe yadi bhaktirasti nyāyena sevasva vidhiṃ yathoktam |evaṃ bhaviṣyatyupapattirasya santāpanāśaśca narādhipasya || 9|57 (9|67)yā ca pravṛttā bhavadoṣabuddhistapovanebhyo bhavanaṃ praveṣṭum |tatrāpi cintā tava tāta mā bhūt pūrve'pi jagmuḥ svagṛhaṃ vanebhyaḥ || 9|58 (9|68)tapovanastho'pi vṛtaḥ prajābhirjagāma rājā puramambarīṣaḥ |tathā mahīṃ viprakṛtāmanāryaistapovanādetya rarakṣa rāmaḥ || 9|59 (9|69)tathaiva śālvādhipatirdrumākṣo vanātsasūnuḥ svapuraṃ praviśya |brahmarṣibhūtaśca munervaśiṣṭhāddadhre śriyaṃ sāṅkṛtirantidevaḥ || 9|60 (9|70)evaṃvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanānyabhīyuḥ |tasmānna doṣo'sti gṛhaṃ praveṣṭuṃ tapovanāddharmanimittameva || 9|61 (9|71)tato vacastasya niśamya mantriṇaḥ priyaṃ hitaṃ caiva nṛpasya cakṣuṣaḥ |anūnamavyastamasaktamadrutaṃ dhṛtau sthito rājasuto'bravīdvacaḥ || 9|62 (9|72)ihāsti nāstīti ya eṣa saṃśayaḥ parasya vākyairna mamātra niścayaḥ |avetya tattvaṃ tapasā śamena vā svayaṃ grahīṣyāmi yadatra niścitam || 9|63 (9|73)na me kṣamaṃ saṅgaśataṃ hi darśanaṃ grahītumavyaktaparaṃ parāhatam |buddhaḥ parapratyayato hi ko vrajejjano'ndhakāre'ndha ivāndhadeśitaḥ || 9|64 (9|74)adṛṣṭatattvasya sato'pi kiṃ tu me śubhāśubhe saṃśayite śubhe matiḥ |vṛthāpi khedo'pi varaṃ śubhātmanaḥ sukhaṃ na tattve'pi vigarhitātmanaḥ || 9|65 (9|75)imaṃ tu dṛṣṭvāgamamavyavasthitaṃ yaduktamāptaistadavehi sādhviti |prahīṇadoṣatvamavehi cāptatāṃ prahīṇadoṣo hyanṛtaṃ na vakṣyati || 9|66 (9|76)gṛhapraveśaṃ prati yacca me bhavānuvāca rāmaprabhṛtīn nidarśanam |na te pramāṇaṃ na hi dharmaniścayeṣvalaṃ pramāṇāya parikṣatavratāḥ || 9|67 (9|77)tadevamapyeva ravirmahīṃ patedapi sthiratvaṃ himavān giristyajet |adṛṣṭatattvo viṣayonmukhendriyaḥ śrayeya na tveva gṛhān pṛthagjanaḥ || 9|68 (9|78)ahaṃ viśeyaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ na cākṛtārthaḥ praviśeyamālayam |iti pratijñāṃ sa cakāra garvito yatheṣṭamutthāya ca nirmamo yayau || 9|69 (9|79)tataḥ savāṣpau sacivadvijāvubhau niśamya tasya sthirameva niścayam |viṣaṇṇavaktrāvanugamya duḥkhitau śanairagatyā purameva jagmatuḥ || 9|70 (9|80)tatsnehādatha nṛpateśca bhaktitastau sāpekṣaṃ pratiyayatuśca tasthatuśca |durdharṣaṃ ravimiva dīptamātmabhāsā taṃ draṣṭuṃ na hi pathi śekaturna moktum || 9|71 (9|81)tau jñātuṃ paramagatergatiṃ tu tasya praccannāṃścarapuruṣāñcucīn vidhāya |rājānaṃ priyasutalālasaṃ nu gatvā drakṣyāvaḥ kathamiti jagmatuḥ kathañcit || 9|72 (9|82)iti śrībuddhacarite mahākāvye kumārānveṣaṇo nāma navamaḥ sargaḥ || 9 ||

स राजवत्सः पृथुपीनवक्षास्तौ हव्यमन्त्राधिकृतौ विहाय ।उत्तीर्य गङ्गां प्रचलत्तरङ्गां श्रीमद्गृहं राजगृहं जगाम ॥ १०।१शैलैः सुगुप्तं च विभूषितं च धृतं च पूतं च शिवैस्तपोदैः ।पञ्चाचलाङ्कं नगरं प्रपेदे शान्तः स्वयम्भूरिव नाकपृष्ठम् ॥ १०।२गाम्भीर्यमोजश्च निशाम्य तस्य वपुश्च दीप्तं पुरुषानतीत्य ।विसिस्मिये तत्र जनस्तदानीं स्थाणुव्रतस्येव वृषध्वजस्य ॥ १०।३तं प्रेक्ष्य योऽन्येन ययौ स तस्थौ यश्चात्र तस्थौ पथि सोऽन्वगच्छत् ।द्रुतं ययौ यं सदयं सधीरं यः कश्चिदास्ते स्म स चोत्पपात ॥ १०।४कश्चित्तमानर्च जनः कराभ्यां सत्कृत्य कश्चिच्छिरसा ववन्दे ।स्निग्धेन कश्चिद्वचसाभ्यनन्दन्नैवं जगामाप्रतिपूज्य कश्चित् ॥ १०।५तं जिह्रियुः प्रेक्ष्य विचित्रवेषाः प्रकीर्णवाचः पथि मौनमीयुः ।धर्मस्य साक्षादिव सन्निकर्षान्न कश्चिदन्यायमतिर्बभूव ॥ १०।६अन्यक्रियाणामपि राजमार्गे स्त्रीणां नृणां वा बहुमानपूर्वम् ।तदेव कल्पं नरदेवसूत्रं निरीक्षमाणा न तु तस्य दृष्टिः ॥ १०।७भ्रुवौ ललाटं मुखमीक्षणं वा वपुः करौ वा चरणौ गतिं वा ।यदेव यस्तस्य ददर्श तत्र तदेव तस्यानुबबन्ध चक्षुः ॥ १०।८दृष्ट्वा शुभोर्णभ्रुवमायताक्षं ज्वलच्चरीरं शुभजालहस्तम् ।तं भिक्षुवेशं क्षितिपालनार्हं सञ्चुक्षुभे राजगृहस्य लक्ष्मीः ॥ १०।९श्रेण्योऽथ भर्ता मगधाजिरस्य वाह्याद्विमानाद्विपुलं जनौघम् ।ददर्श पप्रच्च च तस्य हेतुं ततस्तमस्मै पुरुषः शशंस ॥ १०।१०ज्ञानं परं वा पृथिवीश्रियं वा विप्रैर्य उक्तोऽधिगमिष्यतीति ।स एव शाक्याधिपतेस्तनूजो निरीक्ष्यते प्रव्रजितो जनेन ॥ १०।११ततः श्रुतार्थो मनसा गतार्थो राजा बभाषे पुरुषं तमेव ।विज्ञायतां क्व प्रतिगच्चतीति तथेत्यथैनं पुरुषोऽन्वगच्छत् ॥ १०।१२अलोलचक्षुर्युगमात्रदर्शी निवृत्तवाग्यन्त्रितमन्दगामी ।चचार भिक्षां स तु भिक्षुवर्यो निधाय गात्राणि चलं च चेतः ॥ १०।१३आदाय भैक्षं च यथोपपन्नं ययौ गिरेः प्रस्रवणं विविक्तम् ।न्यायेन तत्राभ्यवहृत्य चैनन्महीधरं पाण्डवमारुरोह ॥ १०।१४तस्मिन्वने लोध्रवनोपगूढे मयूरनादप्रतिपूर्णकुञ्जे ।काषायवासाः स बभौ नृसूर्यो यथोदयस्योपरि बालसूर्यः ॥ १०।१५तत्रैवमालोक्य स राजभृत्यः श्रेण्याय राज्ञे कथयां चकार ।संश्रुत्य राजा स च बाहुमान्यात्तत्र प्रतस्थे निभृतानुयात्रः ॥ १०।१६स पाण्डवं पाण्डवतुल्यवीर्यः शैलोत्तमं शैलसमानवर्ष्मा ।मौलीधरः सिंहगतिर्नृसिंहश्चलत्सटः सिंह इवारुरोह ॥ १०।१७चलस्य तस्योपरि शृङ्गभूतं शान्तेन्द्रियं पश्यति बोधिसत्त्वम् ।पर्यङ्कमास्थाय विरोचमानं शशाङ्कमुद्यन्तमिवाभ्रकूटात् ॥ १०।१८तं रूपलक्ष्म्या च शमेन चैव धर्मस्य निर्माणमिवोपदिष्टम् ।सविस्मयः प्रश्रयवान् नरेन्द्रः स्वयम्भुवं शक्र इवोपतस्थे ॥ १०।१९तं न्यायतो न्यायवतां वरिष्ठः समेत्य पप्रच्च च धातुसाम्यम् ।स चाप्यवोचत्सदृशेन साम्ना नृपं मनःस्वास्थ्यमनामयं च ॥ १०।२०ततः शुचौ वारणकर्णनीले शिलातलेऽसौ निषसाद राजा ।नृपोपविश्यानुमतश्च तस्य भावं विजिज्ञासुरिदं बभाषे ॥ १०।२१प्रीतिः परा मे भवतः कुलेन क्रमागता चैव परीक्षिता च ।जाता विवक्षा सुत या यतो मे तस्मादिदं स्नेहवचो निबोध ॥ १०।२२आदित्यपूर्वं विपुलं कुलं ते नवं वयो दीप्तमिदं वपुश्च ।कस्मादियं ते मतिरक्रमेण भैक्षाक एवाभिरता न राज्ये ॥ १०।२३गात्रं हि ते लोहितचन्दनार्हं काषायसंश्लेषमनर्हमेतत् ।हस्तः प्रजापालनयोग्य एष भोक्तुं न चार्हः परदत्तमन्नम् ॥ १०।२४तत्सौम्य राज्यं यदि पैतृकं त्वं स्नेहात्पितुर्नेच्चसि विक्रमेण ।न च क्षमं मर्षयितुं मतिस्ते भुक्त्वार्धमस्मद्विषयस्य शीघ्रम् ॥ १०।२५एवं हि न स्यात्स्वजनावमर्दः कालक्रमेणापि शमश्रया श्रीः ।तस्मात्कुरुष्व प्रणयं मयि त्वं सद्भिः सहीया हि सतां समृद्धिः ॥ १०।२६अथ त्विदानीं कुलगर्वितत्वादस्मासु विश्रम्भगुणो न तेऽस्ति ।व्यूहान्यनेकानि विगाह्य वाणैर्मया सहायेन पराञ्जिगीष ॥ १०।२७तद्बुद्धिमत्रान्यतरां वृणीष्व धर्मार्थकामान् विधिवद्भजस्व ।व्यत्यस्य रागादि ह हि त्रिवर्गं प्रेत्येह विभ्रंशमवाप्नुवन्ति ॥ १०।२८यो ह्यर्थधर्मौ परिपीड्य कामः स्याद्धर्मकाम्ये परिभूय चार्थः ।कामार्थयोश्चोपरमेण धर्मस्त्याज्यः स कृत्स्नो यदि काङ्क्षितार्थः ॥ १०।२९तस्मात्त्रिवर्गस्य निषेवणेन त्वं रूपमेतत्सफलं कुरुष्व ।धर्मार्थकामाधिगमं ह्यनूनं नृणामनूनं पुरुषार्थमाहुः ॥ १०।३०तन्निष्फलौ नार्हसि कर्तुमेतौ पीनौ भुजौ चापविकर्षणार्हौ ।मान्धातृवज्जेतुमिमौ हि योग्यौ लोकानि हि त्रीणि हि किं पुनर्गाम् ॥ १०।३१स्नेहेन खल्वेतदहं ब्रवीमि नैश्वर्यरागेण न विस्मयेन ।इमं हि दृष्ट्वा तव भिक्षुवेशं जातानुकम्पोऽस्म्यपि चागताश्रुः ॥ १०।३२तद्भुङ्क्ष्व भिक्षाश्रमकाम कामाङ्कालेऽसि कर्ता प्रियधर्म धर्मम् ।यावत्स्ववंशप्रतिरूपरूपं न ते जराभ्येत्यभिभूय भूयः ॥ १०।३३शक्नोति जीर्णः खलु धर्ममाप्तुं कामोपभोगेष्वगतिर्जरायाः ।अतश्च यूनः कथयन्ति कामान्मध्यस्य वित्तं स्थविरस्य धर्मम् ॥ १०।३४धर्मस्य चार्थस्य च जीवलोके प्रत्यर्थिभूतानि हि यौवनानि ।संरक्ष्यमाणान्यपि दुर्ग्रहाणि कामा यतस्तेन यथा हरन्ति ॥ १०।३५वयांसि जीर्णानि विमर्शयन्ति धीराण्यवस्थानपरायणानि ।अल्पेन यत्नेन शमात्मकानि भवन्त्यगत्येव च लज्जया च ॥ १०।३६अतश्च लोलं विषयप्रधानं प्रमत्तमक्षान्तमदीर्घदर्शि ।बहुच्चलं यौवनमभ्यतीत्य निस्तीर्य कान्तारमिवाश्वसन्ति ॥ १०।३७तस्मादधीरं चपलप्रमादि नवं वयस्तावदिदं व्यपैतु ।कामस्य पूर्वं हि वयः शरव्यं न शक्यते रक्षितुमिन्द्रियेभ्यः ॥ १०।३८अथौ चिकीर्षा तव धर्म एव यजस्व यज्ञं कुलधर्म एषः ।यज्ञैरधिष्ठाय हि नाकपृष्ठं ययौ मरुत्वानपि नाकपृष्ठम् ॥ १०।३९सुवर्णकेयूरविदष्टबाहवो मणिप्रदीपोज्ज्वलचित्रमौलयः ।नृपर्षयस्तां हि गतिं गता मखैः श्रमेण यामेव महार्षयो ययुः ॥ १०।४०इत्येवं मगधपतिर्[वचो] बभाषे यः सम्यग्वलभिदिव ध्रुवं बभाषे ।तच्च्रुत्वा न स विचचार राजसूनुः कैलासो गिरिरिव नैकचित्रसानुः ॥ १०।४१इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽश्वघोषकृते श्रेण्याभिगमनो नाम दशमः सर्गः ॥ १० ॥

sa rājavatsaḥ pṛthupīnavakṣāstau havyamantrādhikṛtau vihāya |uttīrya gaṅgāṃ pracalattaraṅgāṃ śrīmadgṛhaṃ rājagṛhaṃ jagāma || 10|1śailaiḥ suguptaṃ ca vibhūṣitaṃ ca dhṛtaṃ ca pūtaṃ ca śivaistapodaiḥ |pañcācalāṅkaṃ nagaraṃ prapede śāntaḥ svayambhūriva nākapṛṣṭham || 10|2gāmbhīryamojaśca niśāmya tasya vapuśca dīptaṃ puruṣānatītya |visismiye tatra janastadānīṃ sthāṇuvratasyeva vṛṣadhvajasya || 10|3taṃ prekṣya yo'nyena yayau sa tasthau yaścātra tasthau pathi so'nvagacchat |drutaṃ yayau yaṃ sadayaṃ sadhīraṃ yaḥ kaścidāste sma sa cotpapāta || 10|4kaścittamānarca janaḥ karābhyāṃ satkṛtya kaścicchirasā vavande |snigdhena kaścidvacasābhyanandannaivaṃ jagāmāpratipūjya kaścit || 10|5taṃ jihriyuḥ prekṣya vicitraveṣāḥ prakīrṇavācaḥ pathi maunamīyuḥ |dharmasya sākṣādiva sannikarṣānna kaścidanyāyamatirbabhūva || 10|6anyakriyāṇāmapi rājamārge strīṇāṃ nṛṇāṃ vā bahumānapūrvam |tadeva kalpaṃ naradevasūtraṃ nirīkṣamāṇā na tu tasya dṛṣṭiḥ || 10|7bhruvau lalāṭaṃ mukhamīkṣaṇaṃ vā vapuḥ karau vā caraṇau gatiṃ vā |yadeva yastasya dadarśa tatra tadeva tasyānubabandha cakṣuḥ || 10|8dṛṣṭvā śubhorṇabhruvamāyatākṣaṃ jvalaccarīraṃ śubhajālahastam |taṃ bhikṣuveśaṃ kṣitipālanārhaṃ sañcukṣubhe rājagṛhasya lakṣmīḥ || 10|9śreṇyo'tha bhartā magadhājirasya vāhyādvimānādvipulaṃ janaugham |dadarśa papracca ca tasya hetuṃ tatastamasmai puruṣaḥ śaśaṃsa || 10|10jñānaṃ paraṃ vā pṛthivīśriyaṃ vā viprairya ukto'dhigamiṣyatīti |sa eva śākyādhipatestanūjo nirīkṣyate pravrajito janena || 10|11tataḥ śrutārtho manasā gatārtho rājā babhāṣe puruṣaṃ tameva |vijñāyatāṃ kva pratigaccatīti tathetyathainaṃ puruṣo'nvagacchat || 10|12alolacakṣuryugamātradarśī nivṛttavāgyantritamandagāmī |cacāra bhikṣāṃ sa tu bhikṣuvaryo nidhāya gātrāṇi calaṃ ca cetaḥ || 10|13ādāya bhaikṣaṃ ca yathopapannaṃ yayau gireḥ prasravaṇaṃ viviktam |nyāyena tatrābhyavahṛtya cainanmahīdharaṃ pāṇḍavamāruroha || 10|14tasminvane lodhravanopagūḍhe mayūranādapratipūrṇakuñje |kāṣāyavāsāḥ sa babhau nṛsūryo yathodayasyopari bālasūryaḥ || 10|15tatraivamālokya sa rājabhṛtyaḥ śreṇyāya rājñe kathayāṃ cakāra |saṃśrutya rājā sa ca bāhumānyāttatra pratasthe nibhṛtānuyātraḥ || 10|16sa pāṇḍavaṃ pāṇḍavatulyavīryaḥ śailottamaṃ śailasamānavarṣmā |maulīdharaḥ siṃhagatirnṛsiṃhaścalatsaṭaḥ siṃha ivāruroha || 10|17calasya tasyopari śṛṅgabhūtaṃ śāntendriyaṃ paśyati bodhisattvam |paryaṅkamāsthāya virocamānaṃ śaśāṅkamudyantamivābhrakūṭāt || 10|18taṃ rūpalakṣmyā ca śamena caiva dharmasya nirmāṇamivopadiṣṭam |savismayaḥ praśrayavān narendraḥ svayambhuvaṃ śakra ivopatasthe || 10|19taṃ nyāyato nyāyavatāṃ variṣṭhaḥ sametya papracca ca dhātusāmyam |sa cāpyavocatsadṛśena sāmnā nṛpaṃ manaḥsvāsthyamanāmayaṃ ca || 10|20tataḥ śucau vāraṇakarṇanīle śilātale'sau niṣasāda rājā |nṛpopaviśyānumataśca tasya bhāvaṃ vijijñāsuridaṃ babhāṣe || 10|21prītiḥ parā me bhavataḥ kulena kramāgatā caiva parīkṣitā ca |jātā vivakṣā suta yā yato me tasmādidaṃ snehavaco nibodha || 10|22ādityapūrvaṃ vipulaṃ kulaṃ te navaṃ vayo dīptamidaṃ vapuśca |kasmādiyaṃ te matirakrameṇa bhaikṣāka evābhiratā na rājye || 10|23gātraṃ hi te lohitacandanārhaṃ kāṣāyasaṃśleṣamanarhametat |hastaḥ prajāpālanayogya eṣa bhoktuṃ na cārhaḥ paradattamannam || 10|24tatsaumya rājyaṃ yadi paitṛkaṃ tvaṃ snehātpiturneccasi vikrameṇa |na ca kṣamaṃ marṣayituṃ matiste bhuktvārdhamasmadviṣayasya śīghram || 10|25evaṃ hi na syātsvajanāvamardaḥ kālakrameṇāpi śamaśrayā śrīḥ |tasmātkuruṣva praṇayaṃ mayi tvaṃ sadbhiḥ sahīyā hi satāṃ samṛddhiḥ || 10|26atha tvidānīṃ kulagarvitatvādasmāsu viśrambhaguṇo na te'sti |vyūhānyanekāni vigāhya vāṇairmayā sahāyena parāñjigīṣa || 10|27tadbuddhimatrānyatarāṃ vṛṇīṣva dharmārthakāmān vidhivadbhajasva |vyatyasya rāgādi ha hi trivargaṃ pretyeha vibhraṃśamavāpnuvanti || 10|28yo hyarthadharmau paripīḍya kāmaḥ syāddharmakāmye paribhūya cārthaḥ |kāmārthayoścoparameṇa dharmastyājyaḥ sa kṛtsno yadi kāṅkṣitārthaḥ || 10|29tasmāttrivargasya niṣevaṇena tvaṃ rūpametatsaphalaṃ kuruṣva |dharmārthakāmādhigamaṃ hyanūnaṃ nṛṇāmanūnaṃ puruṣārthamāhuḥ || 10|30tanniṣphalau nārhasi kartumetau pīnau bhujau cāpavikarṣaṇārhau |māndhātṛvajjetumimau hi yogyau lokāni hi trīṇi hi kiṃ punargām || 10|31snehena khalvetadahaṃ bravīmi naiśvaryarāgeṇa na vismayena |imaṃ hi dṛṣṭvā tava bhikṣuveśaṃ jātānukampo'smyapi cāgatāśruḥ || 10|32tadbhuṅkṣva bhikṣāśramakāma kāmāṅkāle'si kartā priyadharma dharmam |yāvatsvavaṃśapratirūparūpaṃ na te jarābhyetyabhibhūya bhūyaḥ || 10|33śaknoti jīrṇaḥ khalu dharmamāptuṃ kāmopabhogeṣvagatirjarāyāḥ |ataśca yūnaḥ kathayanti kāmānmadhyasya vittaṃ sthavirasya dharmam || 10|34dharmasya cārthasya ca jīvaloke pratyarthibhūtāni hi yauvanāni |saṃrakṣyamāṇānyapi durgrahāṇi kāmā yatastena yathā haranti || 10|35vayāṃsi jīrṇāni vimarśayanti dhīrāṇyavasthānaparāyaṇāni |alpena yatnena śamātmakāni bhavantyagatyeva ca lajjayā ca || 10|36ataśca lolaṃ viṣayapradhānaṃ pramattamakṣāntamadīrghadarśi |bahuccalaṃ yauvanamabhyatītya nistīrya kāntāramivāśvasanti || 10|37tasmādadhīraṃ capalapramādi navaṃ vayastāvadidaṃ vyapaitu |kāmasya pūrvaṃ hi vayaḥ śaravyaṃ na śakyate rakṣitumindriyebhyaḥ || 10|38athau cikīrṣā tava dharma eva yajasva yajñaṃ kuladharma eṣaḥ |yajñairadhiṣṭhāya hi nākapṛṣṭhaṃ yayau marutvānapi nākapṛṣṭham || 10|39suvarṇakeyūravidaṣṭabāhavo maṇipradīpojjvalacitramaulayaḥ |nṛparṣayastāṃ hi gatiṃ gatā makhaiḥ śrameṇa yāmeva mahārṣayo yayuḥ || 10|40ityevaṃ magadhapatir[vaco] babhāṣe yaḥ samyagvalabhidiva dhruvaṃ babhāṣe |taccrutvā na sa vicacāra rājasūnuḥ kailāso giririva naikacitrasānuḥ || 10|41iti śrībuddhacarite mahākāvye'śvaghoṣakṛte śreṇyābhigamano nāma daśamaḥ sargaḥ || 10 ||

अथैवमुक्तो मगधाधिपेन सुहृन्मुखेन प्रतिकूलमर्थम् ।स्वस्थोऽविकारः कुलशौचशुद्धः शौद्धोदनिर्वाक्यमिदं जगाद ॥ ११।१नाश्चर्यमेतद्भवतोऽभिधातुं जातस्य हर्यङ्ककुले विशाले ।यन्मित्रपक्षे तव मित्रकाम स्याद्वृत्तिरेषा परिशुद्धवृत्तेः ॥ ११।२असत्सु मैत्री स्वकुलानुरूपा न तिष्ठति श्रीरिव विक्लवेषु ।पूर्वैः कृतां प्रीतिपरम्पराभिस्तामेव सन्तस्तु विवर्धयन्ति ॥ ११।३ये चार्थकृच्छ्रेषु भवन्ति लोके समानकार्याः सुहृदां मनुष्याः ।मित्राणि तानीति परैमि बुद्ध्या स्वस्थस्य वृद्धिष्विह को हि न स्यात् ॥ ११।४एवं च ये द्रव्यमवाप्य लोके मित्रेषु धर्मे च नियोजयन्ति ।अवाप्तसाराणि धनानि तेषां भ्रष्टानि नान्ते जनयन्ति तापम् ॥ ११।५सुहृत्तया चार्यतया च राजन् विभाव्य मामेव विनिश्चयस्ते ।अत्रानुनेष्यामि सुहृत्तयैव ब्रूयामहं नोत्तरमन्यदत्र ॥ ११।६अहं जरामृत्युभयं विदित्वा मुमुक्षया धर्ममिमं प्रपन्नः ।बन्धून्प्रियानश्रुमुखान् विहाय प्रागेव कामानशुभस्य हेतून् ॥ ११।७नाशीविषेभ्योऽपि तथा बिभेमि नैवाशनिभ्यो गगनाच्च्युतेभ्यः ।न पावकेभ्योऽनिलसंहितेभ्यो यथा भयं मे विषयेभ्य एभ्यः ॥ ११।८कामा ह्यनित्याः कुशलार्थचौरा रिक्ताश्च मायासदृशाश्च लोके ।आशास्यमाना अपि मोहयन्ति चित्तं नृणां किं पुनरात्मसंस्थाः ॥ ११।९कामाभिभूता हि न यान्ति शर्म त्रिपिष्टपे किं वत मर्त्यलोके ।कामैः सतृष्णस्य हि नास्ति तृप्तिर्यथेन्धनैर्वातसखस्य वह्नेः ॥ ११।१०जगत्यनर्थो न समोऽस्ति कामैर्मोहाच्च तेष्वेव जनः प्रसक्तः ।तत्त्वं विदित्वैवमनर्थभीरुः प्राज्ञः स्वयं कोऽभिलषेदनर्थम् ॥ ११।११समुद्रवस्त्रामपि गामवाप्य पारं जिगीषन्ति महार्णवस्य ।लोकस्य कामैर्न वितृप्तिरस्ति पतद्भिरम्भोभिरिवार्णवस्य ॥ ११।१२देवेन वृष्टेऽपि हिरण्यवर्षे द्वीपान्समुद्रांश्चतुरोऽपि जित्वा ।शक्रस्य चार्धासनमप्यवाप्य मान्धातुरासीद्विषयेष्वतृप्तिः ॥ ११।१३भुक्त्वापि राज्यं दिवि देवतानां शतक्रतौ वृत्रभयात्प्रनष्टे ।दर्पान्महार्षीनपि वाहयित्वा कामेष्वतृप्तो नहुषः पपात ॥ ११।१४ऐडश्च राजा त्रिदिवं विगाह्य नीत्वापि देवीं वशमुर्वशीं ताम् ।लोभादृषिभ्यः कनकं जिहीर्षुर्जगाम नाशं विषयेष्वतृप्तः ॥ ११।१५बलेर्महेन्द्रं नहुषं महेन्द्रादिन्द्रं पुनर्ये नहुषादुपेयुः ।स्वर्गे क्षितौ वा विषयेषु तेषु को विश्वसेद्भाग्यकुलाकुलेषु ॥ ११।१६चीराम्बरा मूलफलांबुभक्षा जटा वहन्तोऽपि भुजङ्गदीर्घाः ।यैरन्यकार्या मुनयोऽपि भग्नाः कः कामसञ्ज्ञान् मृगयेत शत्रून् ॥ ११।१७उग्रायुधश्चौग्रधृतायुधोऽपि येषां कृते मृत्युमवाप भीष्मात् ।चिन्तापि तेषामशिवा वधाय तद्वृत्तिनां किं पुनरव्रतानाम् ॥ ११।१८आस्वादमल्पं विषयेषु मत्वा संयोजनोत्कर्षमतृप्तिमेव ।सद्भ्यश्च गर्हां नियतं च पापं कः कामसञ्ज्ञं विषमाससाद ॥ ११।१९कृष्यादिभिर्धर्मभिरन्वितानां कामात्मकानां च निशम्य दुःखम् ।स्वास्थ्यं च कामेष्वकुतूहलानां कामान् विहातुं क्षममात्मवद्भिः ॥ ११।२०ज्ञेया विपत्कामिनि कामसम्पत्सिद्धेषु कामेषु मदं ह्युपैति ।मदादकार्यं कुरुते न कार्यं येन क्षतो दुर्गतिमभ्युपैति ॥ ११।२१यत्नेन लब्धाः परिरक्षिताश्च ये विप्रलभ्य प्रतियान्ति भूयः ।तेष्वात्मवान् याचितकोपमेषु कामेषु विद्वानिह को रमेत ॥ ११।२२अन्विष्य चादाय च जाततर्षा यानत्यजन्तः परियान्ति दुःखम् ।लोके तृणोल्कासदृशेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।२३अनात्मवन्तो हृदि यैर्विदष्टा विनाशमर्छन्ति न यान्ति शर्म ।क्रुद्धौग्रसर्पप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।२४अस्थि क्षुधार्त्ता इव सारमेया भुक्त्वापि यान्नैव भवन्ति तृप्ताः ।जीर्णास्थिकङ्कालसमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।२५ये राजचौरोदकपावकेभ्यः साधारणत्वाज्जनयन्ति दुःखम् ।तेषु प्रविद्धामिषसन्निभेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।२६यत्र स्थितानामभितो विपत्तिः शत्रोः सकाशादपि बान्धवेभ्यः ।हिंस्रेषु तेष्वायतनोपमेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।२७गिरौ वने चाप्सु च सागरे च यद्भ्रंशमर्चन्त्यभिलङ्घमानाः ।तेषु द्रुमप्राग्रफलोपमेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।२८तीर्थैः प्रयत्नैर्विविधैरवाप्ताः क्षणेन ये नाशमिह प्रयान्ति ॥ ११।२९स्वप्नोपभोगप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ।यानर्चयित्वापि न यान्ति शर्म विवर्धयित्वा परिपालयित्वा ।अङ्गारकर्षप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।३०विनाशमीयुः कुरवो यदर्थं वृष्ण्यन्धका मैथिलदण्डकाश्च ।शूलासिकाष्ठप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।३१सुन्दोपसुन्दावसुरौ यदर्थमन्योन्यवैरप्रसृतौ विनष्टौ ।सौहार्दविश्लेषकरेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।३२कामान्धसञ्ज्ञाः कृपया व के च क्रव्यात्सु नात्मानमिहोत्सृजन्ति ।सपत्नभूतेष्वशिवेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११।३३कामान्धसञ्ज्ञः कृपणं करोति प्राप्नोति दुःखं वधबन्धनादि ।कामार्थमाशाकृपणस्तपस्वी मृत्युश्रमं चार्हति जीवलोके ॥ ११।३४गीतैर्ह्रियन्ते हि मृगा वधाय रूपार्थमग्नौ शलभाः पतन्ति ।मत्स्यो गिरत्यायसमामिषार्थी तस्मादनर्थं विषयाः फलन्ति ॥ ११।३५कामास्तु भोगा इति यन्मतं स्याद्भोग्या न केचित्परिगण्यमानाः ।वस्त्रादयो द्रव्यगुणा हि लोके दुःखप्रतीकार इति प्रधार्याः ॥ ११।३६इष्टं हि तर्षप्रशमाय तोयं क्षुन्नाशहेतोरशनं तथैव ।वातातपाम्ब्वावरणाय वेश्म कौपीनशीतावरणाय वासः ॥ ११।३७निद्राविघाताय तथैव शय्या यानं तथाध्वश्रमनाशनाय ।तथासनं स्थानविनोदनाय स्नानं मृजारोग्यबलाश्रयाय ॥ ११।३८दुःखप्रतीकारनिमित्तभूतास्तस्मात्प्रजानां विषया न भोग्याः ।अश्नामि भोगानिति कोऽभ्युपेयात्प्राज्ञः प्रतीकारविधौ प्रवृत्तान् ॥ ११।३९यः पित्तदाहेन विदह्यमानः शीतक्रियां भोग इति व्यवस्येत् ।दुःखप्रतीकारविधौ प्रवृत्तः कामेषु कुर्यात्स हि भोगसञ्ज्ञाम् ॥ ११।४०कामेष्वनैकान्तिकता च यस्मादतोऽपि मे तेषु न भोगसञ्ज्ञा ।य एव भावा हि सुखं दिशन्ति त एव दुःखं पुनरावहन्ति ॥ ११।४१गुरूणि वासांस्यगुरूणि चैव सुखाय शीते ह्यसुखाय घर्मे ।चन्द्रांशवश्चन्दनमेव चोष्णे सुखाय दुःखाय भवन्ति शीते ॥ ११।४२द्वन्द्वानि सर्वस्य यतः प्रसक्तान्यलाभलाभप्रभृतीनि लोके ।अतोऽपि नैकान्तसुखोऽस्ति कश्चिन्नैकान्तदुःखः पुरुषः प्र्ठिव्याम् ॥ ११।४३दृष्ट्वा च मिश्रां सुखदुःकतां मे राज्यं च दास्यं च मतं समानम् ।नित्यं हसत्येव हि नैव राजा न चापि सन्तप्यत एव दासः ॥ ११।४४आज्ञा नृपत्वेऽभ्यधिकेति यस्मात्महान्ति दुःखान्यत एव राज्ञः ।आसङ्गकाष्ठप्रतिमो हि राजा लोकस्य हेतोः परिखेदमेति ॥ ११।४५राज्ये नृपस्त्यागिनि वङ्कमित्रे विश्वासमागच्चति चेद्विपन्नः ।अथापि विश्रम्भमुपैति नेह किं नाम सौख्यं चकितस्य राज्ञः ॥ ११।४६यदा च जित्वापि महीं समग्रां वासाय दृष्टं पुरमेकमेव ।तत्रापि चैकं भवनं निषेव्यं श्रमः परार्थे ननु राजभावः ॥ ११।४७राज्योऽपि वासे युगमेकमेव क्षुत्सन्निरोधाय तथान्नमात्रा ।शय्या तथैकासनमेकमेव शेषा विशेषा नृपतेर्मदाय ॥ ११।४८तुष्ट्यर्थमेतच्च फलं यदीष्टमृतेऽपि राज्यान्मम तुष्टिरस्ति ।तुष्टौ च सत्यां पुरुषस्य लोके सर्वे विशेषा ननु निर्विशेषाः ॥ ११।४९तन्नास्ति कामान् प्रति सम्प्रतार्यः क्षेमे शिवं मार्गमनुप्रपन्नः ।स्मृत्वा सुहृत्त्वं तु पुनः पुनर्मां ब्रूहि प्रतिज्ञां खलु पालयन्ति ॥ ११।५०न ह्यस्म्यमर्षेण वनप्रविष्टो न शत्रुबाणैरवधूतमौलिः ।कृतस्पृहो नापि फलाधिकेभ्यो गृह्णामि नैतद्वचनं यतस्ते ॥ ११।५१यो दन्दशूकं कुपितं भुजङ्गं मुक्त्वा व्यवस्येद्धि पुनर्ग्रहीतुम् ।दाहात्मिकां वा ज्वलितां तृणौल्कां सन्त्यज्य कामान्स पुनर्भजेत ॥ ११।५२अन्धाय यश्च स्पृहयेदनन्धो बद्धाय मुक्तो विधनाय वाढ्यः ।उन्मत्तचित्ताय च कल्यचित्तः स्पृहां स कुर्याद्विषयात्मकाय ॥ ११।५३भिक्षोपभोगी वर नानुकम्प्यः कृती जरामृत्युभयं तितीर्षुः ।इहोत्तमं शान्तिसुखं च यस्य परत्र दुःखानि च संवृतानि ॥ ११।५४लक्ष्म्यां महत्यामपि वर्तमानस्तृष्णाभिभूतस्त्वनुकम्पितव्यः ।प्राप्नोति यः शान्तिसुखं न चेह परत्र दुःखं प्रतिगृह्यते च ॥ ११।५५एवं तु वक्तुं भवतोऽनुरूपं सत्त्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव ।ममापि वोढुं सदृशं प्रतिज्ञां सत्त्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव ॥ ११।५६अहं हि संसाररसेन विद्धो विनिःसृतः शान्तमवाप्तुकामः ।नेच्चेयमाप्तुं त्रिदिवेऽपि राज्यं निरामयं किं वत मानुषेषु ॥ ११।५७त्रिवर्गसेवां नृप यत्तु कृत्स्नतः परो मनुष्यार्थ इति त्वमात्थ माम् ।अनर्थ इत्यात्थ ममार्थदर्शनं क्षयी त्रिवर्गो हि न चापि तर्पकः ॥ ११।५८पदे तु यस्मिन्न जरा न भीरुता न जन्म नैवोपरमो न वाधयः ।तमेव मन्ये पुरुषार्थमुत्तमं न विद्यते यत्र पुनः पुनः क्रिया ॥ ११।५९यदप्यवोचः परिपाल्यतां जरा नवं वयो गच्छति विक्रियामिति ।अनिश्चयोऽयं चपलं हि दृश्यते जराप्यधीरा धृतिमच्छ यौवनम् ॥ ११।६०स्वकर्मदक्षश्च यदा तु को जगद्वयःसु सर्वेषु च संविकर्षति ।विनाशकाले कथमव्यवस्थिते जरा प्रतीक्ष्या विदुषा शमेप्सुना ॥ ११।६१जरायुधो व्याधिविकीर्णसायको यदान्तको व्याध इवाश्रितः स्थितः ।प्रजामृगान् भाग्यवनाश्रितांस्तुदन् वयःप्रकर्षं प्रति को मनोरथः ॥ ११।६२सुतो युवा वा स्थविरोऽथवा शिशुस्तथा त्वरावानिह कर्तुमर्हति ।यथा भवेद्धर्मवतः कृपात्मनः प्रवृत्तिरिष्टा विनिवृत्तिरेव वा ॥ ११।६३यदात्थ वा दीप्तफलां कुलोचितां कुरुष्व धर्माय मखक्रियामिति ।नमो मखेभ्यो न हि कामये सुखं परस्य दुःखक्रिययापदिश्यते ॥ ११।६४परं हि हन्तुं विवशं फलेप्सया न युक्तरूपं करुणात्मनः सतः ।क्रतोः फलं यद्यपि शाश्वतं भवेत् तथापि कृत्वा किमुपक्षयात्मकम् ॥ ११।६५भवेच्च धर्मो यदि नापरो विधिर्व्रतेन शीलेन मनःशमेन वा ।तथापि नैवार्हति सेवितुं क्रतुं विशस्य यस्मिन् परमुच्यते फलम् ॥ ११।६६इहापि तावत्पुरुषस्य तिष्ठतः प्रवर्तते यत्परहिंसया सुखम् ।तदप्यनिष्टं सघृणस्य धीमतो भवान्तरे किं वत यन्न दृश्यते ॥ ११।६७न च प्रतार्योऽस्मि फलप्रवृत्तये भवेषु राजन् रमते न मे मनः ।लता इवाम्भोधरवृष्टिताडिताः प्रवृत्तयः सर्वगता हि चञ्चला ॥ ११।६८इहागतश्चाहमितो दिदृक्षया मुनेरराडस्य विमोक्षवादिनः ।प्रयामि चाद्यैव नृपास्तु ते शिवं वचः क्षमेथाः शमतत्त्वनिष्ठुरम् ॥ ११।६९अथेन्द्रवद्दिव्यव शश्वदर्कवद्गुणैरव श्रेय इहाव गामव ।अवायुरार्यैरव सत्सुतान् अव श्रियश्च राजन्नव धर्ममात्मनः ॥ ११।७०हिमारिकेतूद्भवसम्प्लवान्तरे यथा द्विजो याति विमोक्षयंस्तनुम् ।हिमारिशत्रुं क्षयशत्रुघातिनस्तथान्तरे याहि विमोचयन्मनः ॥ ११।७१नृपोऽब्रवीत्साञ्जलिरागतस्पृहो यथेष्टमाप्नोति भवानविघ्नतः ।अवाप्य काले कृतकृत्यतामिमां ममापि कार्यो भवता त्वनुग्रहः ॥ ११।७२स्थिरं प्रतिज्ञाय तथेति पार्थिवे ततः स वैश्वन्तरमाश्रमं ययौ ।परिव्रजन्तं समुदीक्ष्य विस्मितो नृपोऽपि च प्रापुरिमं गिरिं व्रजन् ॥ ११।७३इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽश्वघोषकृते कामविगर्हणो नामैकादशः सर्गः ॥ ११ ॥

athaivamukto magadhādhipena suhṛnmukhena pratikūlamartham |svastho'vikāraḥ kulaśaucaśuddhaḥ śauddhodanirvākyamidaṃ jagāda || 11|1nāścaryametadbhavato'bhidhātuṃ jātasya haryaṅkakule viśāle |yanmitrapakṣe tava mitrakāma syādvṛttireṣā pariśuddhavṛtteḥ || 11|2asatsu maitrī svakulānurūpā na tiṣṭhati śrīriva viklaveṣu |pūrvaiḥ kṛtāṃ prītiparamparābhistāmeva santastu vivardhayanti || 11|3ye cārthakṛcchreṣu bhavanti loke samānakāryāḥ suhṛdāṃ manuṣyāḥ |mitrāṇi tānīti paraimi buddhyā svasthasya vṛddhiṣviha ko hi na syāt || 11|4evaṃ ca ye dravyamavāpya loke mitreṣu dharme ca niyojayanti |avāptasārāṇi dhanāni teṣāṃ bhraṣṭāni nānte janayanti tāpam || 11|5suhṛttayā cāryatayā ca rājan vibhāvya māmeva viniścayaste |atrānuneṣyāmi suhṛttayaiva brūyāmahaṃ nottaramanyadatra || 11|6ahaṃ jarāmṛtyubhayaṃ viditvā mumukṣayā dharmamimaṃ prapannaḥ |bandhūnpriyānaśrumukhān vihāya prāgeva kāmānaśubhasya hetūn || 11|7nāśīviṣebhyo'pi tathā bibhemi naivāśanibhyo gaganāccyutebhyaḥ |na pāvakebhyo'nilasaṃhitebhyo yathā bhayaṃ me viṣayebhya ebhyaḥ || 11|8kāmā hyanityāḥ kuśalārthacaurā riktāśca māyāsadṛśāśca loke |āśāsyamānā api mohayanti cittaṃ nṛṇāṃ kiṃ punarātmasaṃsthāḥ || 11|9kāmābhibhūtā hi na yānti śarma tripiṣṭape kiṃ vata martyaloke |kāmaiḥ satṛṣṇasya hi nāsti tṛptiryathendhanairvātasakhasya vahneḥ || 11|10jagatyanartho na samo'sti kāmairmohācca teṣveva janaḥ prasaktaḥ |tattvaṃ viditvaivamanarthabhīruḥ prājñaḥ svayaṃ ko'bhilaṣedanartham || 11|11samudravastrāmapi gāmavāpya pāraṃ jigīṣanti mahārṇavasya |lokasya kāmairna vitṛptirasti patadbhirambhobhirivārṇavasya || 11|12devena vṛṣṭe'pi hiraṇyavarṣe dvīpānsamudrāṃścaturo'pi jitvā |śakrasya cārdhāsanamapyavāpya māndhāturāsīdviṣayeṣvatṛptiḥ || 11|13bhuktvāpi rājyaṃ divi devatānāṃ śatakratau vṛtrabhayātpranaṣṭe |darpānmahārṣīnapi vāhayitvā kāmeṣvatṛpto nahuṣaḥ papāta || 11|14aiḍaśca rājā tridivaṃ vigāhya nītvāpi devīṃ vaśamurvaśīṃ tām |lobhādṛṣibhyaḥ kanakaṃ jihīrṣurjagāma nāśaṃ viṣayeṣvatṛptaḥ || 11|15balermahendraṃ nahuṣaṃ mahendrādindraṃ punarye nahuṣādupeyuḥ |svarge kṣitau vā viṣayeṣu teṣu ko viśvasedbhāgyakulākuleṣu || 11|16cīrāmbarā mūlaphalāṃbubhakṣā jaṭā vahanto'pi bhujaṅgadīrghāḥ |yairanyakāryā munayo'pi bhagnāḥ kaḥ kāmasañjñān mṛgayeta śatrūn || 11|17ugrāyudhaścaugradhṛtāyudho'pi yeṣāṃ kṛte mṛtyumavāpa bhīṣmāt |cintāpi teṣāmaśivā vadhāya tadvṛttināṃ kiṃ punaravratānām || 11|18āsvādamalpaṃ viṣayeṣu matvā saṃyojanotkarṣamatṛptimeva |sadbhyaśca garhāṃ niyataṃ ca pāpaṃ kaḥ kāmasañjñaṃ viṣamāsasāda || 11|19kṛṣyādibhirdharmabhiranvitānāṃ kāmātmakānāṃ ca niśamya duḥkham |svāsthyaṃ ca kāmeṣvakutūhalānāṃ kāmān vihātuṃ kṣamamātmavadbhiḥ || 11|20jñeyā vipatkāmini kāmasampatsiddheṣu kāmeṣu madaṃ hyupaiti |madādakāryaṃ kurute na kāryaṃ yena kṣato durgatimabhyupaiti || 11|21yatnena labdhāḥ parirakṣitāśca ye vipralabhya pratiyānti bhūyaḥ |teṣvātmavān yācitakopameṣu kāmeṣu vidvāniha ko rameta || 11|22anviṣya cādāya ca jātatarṣā yānatyajantaḥ pariyānti duḥkham |loke tṛṇolkāsadṛśeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|23anātmavanto hṛdi yairvidaṣṭā vināśamarchanti na yānti śarma |kruddhaugrasarpapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|24asthi kṣudhārttā iva sārameyā bhuktvāpi yānnaiva bhavanti tṛptāḥ |jīrṇāsthikaṅkālasameṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|25ye rājacaurodakapāvakebhyaḥ sādhāraṇatvājjanayanti duḥkham |teṣu praviddhāmiṣasannibheṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|26yatra sthitānāmabhito vipattiḥ śatroḥ sakāśādapi bāndhavebhyaḥ |hiṃsreṣu teṣvāyatanopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|27girau vane cāpsu ca sāgare ca yadbhraṃśamarcantyabhilaṅghamānāḥ |teṣu drumaprāgraphalopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|28tīrthaiḥ prayatnairvividhairavāptāḥ kṣaṇena ye nāśamiha prayānti || 11|29svapnopabhogapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt |yānarcayitvāpi na yānti śarma vivardhayitvā paripālayitvā |aṅgārakarṣapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|30vināśamīyuḥ kuravo yadarthaṃ vṛṣṇyandhakā maithiladaṇḍakāśca |śūlāsikāṣṭhapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|31sundopasundāvasurau yadarthamanyonyavairaprasṛtau vinaṣṭau |sauhārdaviśleṣakareṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|32kāmāndhasañjñāḥ kṛpayā va ke ca kravyātsu nātmānamihotsṛjanti |sapatnabhūteṣvaśiveṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11|33kāmāndhasañjñaḥ kṛpaṇaṃ karoti prāpnoti duḥkhaṃ vadhabandhanādi |kāmārthamāśākṛpaṇastapasvī mṛtyuśramaṃ cārhati jīvaloke || 11|34gītairhriyante hi mṛgā vadhāya rūpārthamagnau śalabhāḥ patanti |matsyo giratyāyasamāmiṣārthī tasmādanarthaṃ viṣayāḥ phalanti || 11|35kāmāstu bhogā iti yanmataṃ syādbhogyā na kecitparigaṇyamānāḥ |vastrādayo dravyaguṇā hi loke duḥkhapratīkāra iti pradhāryāḥ || 11|36iṣṭaṃ hi tarṣapraśamāya toyaṃ kṣunnāśahetoraśanaṃ tathaiva |vātātapāmbvāvaraṇāya veśma kaupīnaśītāvaraṇāya vāsaḥ || 11|37nidrāvighātāya tathaiva śayyā yānaṃ tathādhvaśramanāśanāya |tathāsanaṃ sthānavinodanāya snānaṃ mṛjārogyabalāśrayāya || 11|38duḥkhapratīkāranimittabhūtāstasmātprajānāṃ viṣayā na bhogyāḥ |aśnāmi bhogāniti ko'bhyupeyātprājñaḥ pratīkāravidhau pravṛttān || 11|39yaḥ pittadāhena vidahyamānaḥ śītakriyāṃ bhoga iti vyavasyet |duḥkhapratīkāravidhau pravṛttaḥ kāmeṣu kuryātsa hi bhogasañjñām || 11|40kāmeṣvanaikāntikatā ca yasmādato'pi me teṣu na bhogasañjñā |ya eva bhāvā hi sukhaṃ diśanti ta eva duḥkhaṃ punarāvahanti || 11|41gurūṇi vāsāṃsyagurūṇi caiva sukhāya śīte hyasukhāya gharme |candrāṃśavaścandanameva coṣṇe sukhāya duḥkhāya bhavanti śīte || 11|42dvandvāni sarvasya yataḥ prasaktānyalābhalābhaprabhṛtīni loke |ato'pi naikāntasukho'sti kaścinnaikāntaduḥkhaḥ puruṣaḥ prṭhivyām || 11|43dṛṣṭvā ca miśrāṃ sukhaduḥkatāṃ me rājyaṃ ca dāsyaṃ ca mataṃ samānam |nityaṃ hasatyeva hi naiva rājā na cāpi santapyata eva dāsaḥ || 11|44ājñā nṛpatve'bhyadhiketi yasmātmahānti duḥkhānyata eva rājñaḥ |āsaṅgakāṣṭhapratimo hi rājā lokasya hetoḥ parikhedameti || 11|45rājye nṛpastyāgini vaṅkamitre viśvāsamāgaccati cedvipannaḥ |athāpi viśrambhamupaiti neha kiṃ nāma saukhyaṃ cakitasya rājñaḥ || 11|46yadā ca jitvāpi mahīṃ samagrāṃ vāsāya dṛṣṭaṃ puramekameva |tatrāpi caikaṃ bhavanaṃ niṣevyaṃ śramaḥ parārthe nanu rājabhāvaḥ || 11|47rājyo'pi vāse yugamekameva kṣutsannirodhāya tathānnamātrā |śayyā tathaikāsanamekameva śeṣā viśeṣā nṛpatermadāya || 11|48tuṣṭyarthametacca phalaṃ yadīṣṭamṛte'pi rājyānmama tuṣṭirasti |tuṣṭau ca satyāṃ puruṣasya loke sarve viśeṣā nanu nirviśeṣāḥ || 11|49tannāsti kāmān prati sampratāryaḥ kṣeme śivaṃ mārgamanuprapannaḥ |smṛtvā suhṛttvaṃ tu punaḥ punarmāṃ brūhi pratijñāṃ khalu pālayanti || 11|50na hyasmyamarṣeṇa vanapraviṣṭo na śatrubāṇairavadhūtamauliḥ |kṛtaspṛho nāpi phalādhikebhyo gṛhṇāmi naitadvacanaṃ yataste || 11|51yo dandaśūkaṃ kupitaṃ bhujaṅgaṃ muktvā vyavasyeddhi punargrahītum |dāhātmikāṃ vā jvalitāṃ tṛṇaulkāṃ santyajya kāmānsa punarbhajeta || 11|52andhāya yaśca spṛhayedanandho baddhāya mukto vidhanāya vāḍhyaḥ |unmattacittāya ca kalyacittaḥ spṛhāṃ sa kuryādviṣayātmakāya || 11|53bhikṣopabhogī vara nānukampyaḥ kṛtī jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ |ihottamaṃ śāntisukhaṃ ca yasya paratra duḥkhāni ca saṃvṛtāni || 11|54lakṣmyāṃ mahatyāmapi vartamānastṛṣṇābhibhūtastvanukampitavyaḥ |prāpnoti yaḥ śāntisukhaṃ na ceha paratra duḥkhaṃ pratigṛhyate ca || 11|55evaṃ tu vaktuṃ bhavato'nurūpaṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva |mamāpi voḍhuṃ sadṛśaṃ pratijñāṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva || 11|56ahaṃ hi saṃsārarasena viddho viniḥsṛtaḥ śāntamavāptukāmaḥ |necceyamāptuṃ tridive'pi rājyaṃ nirāmayaṃ kiṃ vata mānuṣeṣu || 11|57trivargasevāṃ nṛpa yattu kṛtsnataḥ paro manuṣyārtha iti tvamāttha mām |anartha ityāttha mamārthadarśanaṃ kṣayī trivargo hi na cāpi tarpakaḥ || 11|58pade tu yasminna jarā na bhīrutā na janma naivoparamo na vādhayaḥ |tameva manye puruṣārthamuttamaṃ na vidyate yatra punaḥ punaḥ kriyā || 11|59yadapyavocaḥ paripālyatāṃ jarā navaṃ vayo gacchati vikriyāmiti |aniścayo'yaṃ capalaṃ hi dṛśyate jarāpyadhīrā dhṛtimaccha yauvanam || 11|60svakarmadakṣaśca yadā tu ko jagadvayaḥsu sarveṣu ca saṃvikarṣati |vināśakāle kathamavyavasthite jarā pratīkṣyā viduṣā śamepsunā || 11|61jarāyudho vyādhivikīrṇasāyako yadāntako vyādha ivāśritaḥ sthitaḥ |prajāmṛgān bhāgyavanāśritāṃstudan vayaḥprakarṣaṃ prati ko manorathaḥ || 11|62suto yuvā vā sthaviro'thavā śiśustathā tvarāvāniha kartumarhati |yathā bhaveddharmavataḥ kṛpātmanaḥ pravṛttiriṣṭā vinivṛttireva vā || 11|63yadāttha vā dīptaphalāṃ kulocitāṃ kuruṣva dharmāya makhakriyāmiti |namo makhebhyo na hi kāmaye sukhaṃ parasya duḥkhakriyayāpadiśyate || 11|64paraṃ hi hantuṃ vivaśaṃ phalepsayā na yuktarūpaṃ karuṇātmanaḥ sataḥ |kratoḥ phalaṃ yadyapi śāśvataṃ bhavet tathāpi kṛtvā kimupakṣayātmakam || 11|65bhavecca dharmo yadi nāparo vidhirvratena śīlena manaḥśamena vā |tathāpi naivārhati sevituṃ kratuṃ viśasya yasmin paramucyate phalam || 11|66ihāpi tāvatpuruṣasya tiṣṭhataḥ pravartate yatparahiṃsayā sukham |tadapyaniṣṭaṃ saghṛṇasya dhīmato bhavāntare kiṃ vata yanna dṛśyate || 11|67na ca pratāryo'smi phalapravṛttaye bhaveṣu rājan ramate na me manaḥ |latā ivāmbhodharavṛṣṭitāḍitāḥ pravṛttayaḥ sarvagatā hi cañcalā || 11|68ihāgataścāhamito didṛkṣayā munerarāḍasya vimokṣavādinaḥ |prayāmi cādyaiva nṛpāstu te śivaṃ vacaḥ kṣamethāḥ śamatattvaniṣṭhuram || 11|69athendravaddivyava śaśvadarkavadguṇairava śreya ihāva gāmava |avāyurāryairava satsutān ava śriyaśca rājannava dharmamātmanaḥ || 11|70himāriketūdbhavasamplavāntare yathā dvijo yāti vimokṣayaṃstanum |himāriśatruṃ kṣayaśatrughātinastathāntare yāhi vimocayanmanaḥ || 11|71nṛpo'bravītsāñjalirāgataspṛho yatheṣṭamāpnoti bhavānavighnataḥ |avāpya kāle kṛtakṛtyatāmimāṃ mamāpi kāryo bhavatā tvanugrahaḥ || 11|72sthiraṃ pratijñāya tatheti pārthive tataḥ sa vaiśvantaramāśramaṃ yayau |parivrajantaṃ samudīkṣya vismito nṛpo'pi ca prāpurimaṃ giriṃ vrajan || 11|73iti śrībuddhacarite mahākāvye'śvaghoṣakṛte kāmavigarhaṇo nāmaikādaśaḥ sargaḥ || 11 ||

ततः शमविहारस्य मुनेरिक्ष्वाकुचन्द्रमाः ।अराडस्याश्रमं भेजे वपुषा पूरयन्निव ॥ १२।१स कालामसगोत्रेण तेनालोक्यैव दूरतः ।उच्चैः स्वागतमित्युक्तः समीपमुपजग्मिवान् ॥ १२।२तावुभौ न्यायतः पृष्ट्वा धातुसाम्यं परस्परम् ।दारव्योर्मेध्ययोर्वृष्योः शुचौ देशे निषीदतुः ॥ १२।३तमासीनं नृपसुतं सोऽब्रवीन्मुनिसत्तमः ।बहुमानविशालाभ्यां दर्शनाभ्यां पिबन्निव ॥ १२।४विदितं मे यथा सौम्य निष्क्रान्तो भवनादसि ।छित्त्वा स्नेहमयं पाशं पाशं दृप्त इव द्विपः ॥ १२।५सर्वथा धृतिमच्चैव प्राज्ञं चैव मनस्तव ।यस्त्वं प्राप्तः श्रियं त्यक्त्वा लतां विषफलामिव ॥ १२।६नाश्चर्यं जीर्णवयसो यज्जग्मुः पार्थिवा वनम् ।अपत्येभ्यः श्रियं दत्त्वा भुक्तोच्चिष्टामिव स्रजम् ॥ १२।७इदं मे मतमाश्चर्यं नवे वयसि यद्भवान् ।अभुक्त्वेव श्रियं प्राप्तः स्थितो विषयगोचरे ॥ १२।८तद्विज्ञातुमिमं धर्मं परमं भाजनं भवान् ।ज्ञानपूर्वमधिष्ठाय शीघ्रं दुःखार्णवं तर ॥ १२।९शिष्ये यद्यपि विज्ञाते शास्त्रं कालेन वर्तते ।गाम्भीर्याद्व्यवसायाच्च सुपरीक्ष्यो भवान् मम ॥ १२।१०इति वाक्यमराडस्य विज्ञाय स नराधिपः ।बभूव परमप्रीतः प्रोवाचोत्तरमेव च ॥ १२।११विरक्तस्यापि यदिदं सौमुख्यं भवतः परम् ।अकृतार्थोऽप्यनेनास्मि कृतार्थ इव सम्प्रति ॥ १२।१२दिदृक्षुरिव हि ज्योतिर्यियासुरिव दैशिकम् ।त्वद्दर्शनादहं मन्ये तितीर्षुरिव च प्लवम् ॥ १२।१३तस्मादर्हसि तद्वक्तुं वक्तव्यं यदि मन्यसे ।जरामरणरोगेभ्यो यथायं परिमुच्यते ॥ १२।१४इत्यराडः कुमारस्य माहात्म्यादेव चोदितः ।सङ्क्षिप्तं कथयां चक्रे स्वस्य शास्त्रस्य निश्चयम् ॥ १२।१५श्रूयतामयमस्माकं सिद्धान्तः शृण्वतां वर ।यथा भवति संसारो यथा वै परिवर्तते ॥ १२।१६प्रकृतिश्च विकारश्च जन्म मृत्युर्जरैव च ।तत्तावत्सत्त्वमित्युक्तं स्थिरसत्त्व परेहि नः ॥ १२।१७तत्र तु प्रकृतिर्नाम विद्धि प्रकृतिकोविद ।पञ्च भूतान्यहङ्कारं बुद्धिमव्यक्तमेव च ॥ १२।१८विकार इति बुद्धिं तु विषयानिन्द्रियाणि च ।पाणिपादं च वादं च पायूपस्थं तथा मनः ॥ १२।१९अस्य क्षेत्रस्य विज्ञानात् क्षेत्रज्ञ इति सञ्ज्ञि च ।क्षेत्रज्ञ इति चात्मानं कथयन्त्यात्मचिन्तकाः ॥ १२।२०सशिष्यः कपिलश्चेह प्रतिबुद्ध इति स्मृतिः ।सपुत्रः प्रतिबुद्धश्च प्रजापतिरिहोच्यते ॥ १२।२१जायते जीर्यते चैव बुध्यते म्रियते च यत् ।तद्व्यक्तमिति विज्ञेयमव्यक्तं तु विपर्ययात् ॥ १२।२२अज्ञानं कर्म तृष्णा च ज्ञेयाः संसारहेतवः ।स्थितोऽस्मिंस्त्रितये यस्तु तत्सत्त्वं नाभिवर्तते ॥ १२।२३विप्रत्ययादहङ्कारात्सन्देहादभिसम्प्लवात् ।अविशेषानुपायाभ्यां सङ्गादभ्यवपाततः ॥ १२।२४तत्र विप्रत्ययो नाम विपरीतं प्रवर्तते ।अन्यथा कुरुते कार्यं मन्तव्यं मन्यतेऽन्यथा ॥ १२।२५ब्रवीम्यहमहं वेद्मि गच्चाम्यहमहं स्थितः ।इतीहैवमहङ्कारस्त्वनहङ्कार वर्तते ॥ १२।२६यस्तु भावेन सन्दिग्धानेकीभावेन पश्यति ।मृत्पिण्डवदसन्देह सन्देहः स इहोच्यते ॥ १२।२७य एवाहं स एवेदं मनो बुद्धिश्च कर्म च ।यश्चैवं स गणः सोऽहमिति यः सोऽभिसम्प्लवः ॥ १२।२८अविशेषं विशेषज्ञ प्रतिबुद्धाप्रबुद्धयोः ।प्रकृतीनां च यो वेद सोऽविशेष इति स्मृतः ॥ १२।२९नमस्कारवषट्कारौ प्रोक्षणाभ्युक्षणादयः ।अनुपाय इति प्राज्ञैरुपायज्ञ प्रवेदितः ॥ १२।३०सज्जते येन दुर्मेधा मनोवाक्कर्मबुद्धिभिः ।विषयेष्वनभिष्वङ्ग सोऽभिष्वङ्ग इति स्मृतः ॥ १२।३१ममेदमहमस्येति यद्दुःखमभिमन्यते ।विज्ञेयोऽभ्यवपातः स संसारे येन पात्यते ॥ १२।३२इत्यविद्या हि विद्वांसः पञ्चपर्वा समीहते ।तमो मोहं महामोहं तामिस्रद्वयमेव च ॥ १२।३३तत्रालस्यं तमो विद्धि मोहं मृत्युं च जन्म च ।महामोहस्त्वसम्मोह काम इत्यवगम्यताम् ॥ १२।३४यस्मादत्र च भूतानि प्रमुह्यन्ति महान्त्यपि ।तस्मादेष महाबाहो महामोह इति स्मृतः ॥ १२।३५तामिस्रमिति चाक्रोध क्रोधमेवाधिकुर्वते ।विषादं चान्धतामिस्रमविषाद प्रचक्षते ॥ १२।३६अनयाविद्यया बालः संयुक्तः पञ्चपर्वया ।संसारे दुःखभूयिष्ठे जन्मस्वभिनिषिच्यते ॥ १२।३७द्रष्टा श्रोता च मन्ता च कार्यं करणमेव च ।अहमित्येवमागम्य संसारे परिवर्तते ॥ १२।३८इत्येभिर्हेतुभिर्धीमन् तमःस्रोतः प्रवर्तते ।हेत्वभावे फलाभाव इति विज्ञातुमर्हसि ॥ १२।३९तत्र सम्यग्मतिर्विद्यान्मोक्षकाम चतुष्टयम् ।प्रतिबुद्धाप्रबुद्धौ च व्यक्तमव्यक्तमेव च ॥ १२।४०यथावदेतद्विज्ञाय क्षेत्रज्ञो हि चतुष्टयम् ।आर्जवं जवतां हित्वा प्राप्नोति पदमक्षरम् ॥ १२।४१इत्यर्थं ब्राह्मणा लोके परमब्रह्मवादिनः ।ब्रह्मचर्यं चरन्तीह ब्राह्मणान् वासयन्ति च ॥ १२।४२इति वाक्यमिदं श्रुत्वा मुनेस्तस्य नृपात्मजः ।अभ्युपायं च पप्रच्छ पदमेव च नैष्ठिकम् ॥ १२।४३ब्रह्मचर्यमिदं चर्यं यथा यावच्छ यत्र च ।धर्मस्यास्य च पर्यन्तं भवान् व्याख्यातुमर्हति ॥ १२।४४इत्यराडो यथाशास्त्रं विस्पष्टार्थं समासतः ।तमेवान्येन कल्पेन धर्ममस्मै व्यभाषत ॥ १२।४५अयमादौ गृहान्मुक्त्वा भैक्षाकं लिङ्गमाश्रितः ।समुदाचारविस्तीर्णं शीलमादाय वर्तते ॥ १२।४६सन्तोषं परमास्थाय येन तेन यतस्ततः ।विविक्तं सेवते वासं निर्द्वन्द्वः शास्त्रवित्कृती ॥ १२।४७ततो रागाद्भयं दृष्ट्वा वैराग्याच्च परं शिवम् ।निगृह्णन्निन्द्रियग्रामं यतते मनसः श्रमे ॥ १२।४८अथो विविक्तं कामेभ्यो व्यापादादिभ्य एव च ।विवेकजमवाप्नोति पूर्वध्यानं वितर्कवत् ॥ १२।४९तच्च ध्यानं सुखं प्राप्य तत्तदेव वितर्कयन् ।अपूर्वसुखलाभेन ह्रियते बालिशो जनः ॥ १२।५०शमेनैवंविधेनायं कामद्वेषविगर्हिणा ।ब्रह्मलोकमवाप्नोति परितोषेण वञ्चितः ॥ १२।५१ज्ञात्वा विद्वान् वितर्कांस्तु मनःसङ्क्षोभकारकान् ।तद्वियुक्तमवाप्नोति ध्यानं प्रीतिसुखान्वितम् ॥ १२।५२ह्रियमाणस्तया प्रीत्या यो विशेषं न पश्यति ।स्थानं भास्वरमाप्नोति देवेष्वाभासुरेष्वपि ॥ १२।५३यस्तु प्रीतिसुखात्तस्माद्विवेचयति मानसम् ।तृतीयं लभते ध्यानं सुखं प्रीतिविवर्जितम् ॥ १२।५४तत्र केचिद्व्यवस्यन्ति मोक्ष इत्यपि मानिनः ।सुखदुःखपरित्यागादव्यापाराच्च चेतसः ॥ १२।५५ (५७)यस्तु तस्मिन्सुखे मग्नो न विशेषाय यत्नवान् ।शुभकृत्स्नैः स सामान्यं सुखं प्राप्नोति दैवतैः ॥ १२।५६ (५५)तादृशं सुखमासाद्य यो न रज्यन्नुपेक्षते ।चतुर्थं ध्यानमाप्नोति सुखदुःखविवर्जितम् ॥ १२।५७ (५६)अस्य ध्यानस्य तु फलं समं देवैर्वृहत्फलैः ।कथयन्ति बृहत्कालं वृहत्प्रज्ञापरीक्षकाः ॥ १२।५८समाधेर्व्युत्थितस्तस्माद्दृष्ट्वा दोषांश्छरीरिणाम् ।ज्ञानमारोहति प्राज्ञः शरीरविनिवृत्तये ॥ १२।५९ततस्तद्ध्यानमुत्सृज्य विशेषे कृतनिश्चयः ।कामेभ्य इव सत्प्राज्ञो रूपादपि विरज्यते ॥ १२।६०शरीरे खानि यान्यस्य तान्यादौ परिकल्पयन् ।घनेष्वपि ततो द्रव्येष्वाकाशमधिमुच्यते ॥ १२।६१आकाशसममात्मानं सङ्क्षिप्य त्वपरो बुधः ।तदैवानन्ततः पश्यन् विशेषमधिगच्चति ॥ १२।६२अध्यात्मकुशलेष्वन्यो निवर्त्यात्मानमात्मना ।किञ्चिन्नास्तीति सम्पश्यन्नाकिञ्चन्य इति स्मृतः ॥ १२।६३ततो मुञ्जादिषीकेव शकुनिः पञ्जरादिव ।क्षेत्रज्ञो निःसृतो देहान्मुक्त इत्यभिधीयते ॥ १२।६४एतत्तत्परमं ब्रह्म निर्लिङ्गं ध्रुवमक्षरम् ।यन्मोक्ष इति तत्त्वज्ञाः कथयन्ति मनीषिणः ॥ १२।६५इत्युपायश्च मोक्षश्च मया सन्दर्शितस्तव ।यदि ज्ञातं यदि रुचिर् यथावत्प्रतिपद्यताम् ॥ १२।६६जैगीषव्योऽथ जनको वृद्धश्चैव पराशरः ।इमं पन्थानमासाद्य मुक्ता ह्यन्ये च मोक्षिणः ॥ १२।६७इति तस्य स तद्वाक्यं गृहीत्वा न विचार्य च ।पूर्वहेतुबलप्राप्तः प्रत्युत्तरमुवाच सः ॥ १२।६८श्रुतं ज्ञानमिदं सूक्ष्मं परतः परतः शिवम् ।क्षेत्रेष्वस्यापरित्यागादवैम्येतदनैष्ठिकम् ॥ १२।६९विकारप्रकृतिभ्यो हि क्षेत्रज्ञं मुक्तमप्यहम् ।मन्ये प्रसवधर्माणं वीजधर्माणमेव च ॥ १२।७०विशुद्धो यद्यपि ह्यात्मा निर्मुक्त इति कल्प्यते । (अब् = १२।७१अब्)भूयः प्रत्ययसद्भावादमुक्तः स भविष्यति ॥ १२।७१ऋतुभूम्यम्बुविरहाद्यथा बीजं न रोहति ।रोहति प्रत्ययैस्तैस्तैस्तद्वत्सोऽपि मतो मम ॥ १२।७२यत्कर्माज्ञानतृष्णानां त्यागान्मोक्षश्च कल्प्यते ।अत्यन्तस्तत्परित्यागः सत्यात्मनि न विद्यते ॥ १२।७१ (च्द् = १२।७३च्द्)हित्वा हित्वा त्रयमिदं विशेषस्तूपलभ्यते ।आत्मनस्तु स्थितिर्यत्र तत्र सूक्ष्ममिदं त्रयम् ॥ १२। ७२ (१२।७४)सूक्ष्मत्वाच्चैव दोषाणामव्यापाराच्छ चेतसः ।दीर्घत्वादायुषश्चैव मोक्षस्तु परिकल्प्यते ॥ १२।७३ (१२।७५)अहङ्कारपरित्यागो यश्चैष परिकल्प्यते ।सत्यात्मनि परित्यागो नाहङ्कारस्य विद्यते ॥ १२।७४ (१२।७६)सङ्ख्यादिभिरमुक्तश्च निर्गुणो न भवत्ययम् ।तस्मादसति नैर्गुण्ये नास्य मोक्षोऽभिधीयते ॥ १२।७५ (१२।७७)गुणिनो हि गुणानां च व्यतिरेको न विद्यते ।रूपोष्णाभ्यां विरहितो न ह्यग्निरुपलभ्यते ॥ १२।७६ (१२।७८)प्राग्देहान्न भवेद्देही प्राग्गुणेभ्यस्तथा गुणी ।कस्मादादौ विमुक्तः सञ्शरीरी बध्यते पुनः ॥ १२।७७ (१२।७९)क्षेत्रज्ञो विशरीरश्च ज्ञो वा स्यादज्ञ एव वा ।यदि ज्ञो ज्ञेयमस्यास्ति ज्ञेये सति न मुच्यते ॥ १२।७८ (१२।८०)अथाज्ञ इति सिद्धो वः कल्पितेन किमात्मना ।विनापि ह्यात्मनाज्ञानं प्रसिद्धं काष्ठकुड्यवत् ॥ १२।७९ (१२।८१)परतः परतस्त्यागो यस्मात्तु गुणवान् स्मृतः ।तस्मात्सर्वपरित्यागान्मन्ये कृत्स्नां कृतार्थताम् ॥ १२।८० (१२।८२)इति धर्ममराडस्य विदित्वा न तुतोष सः ।अकृत्स्नमिति विज्ञाय ततः प्रतिजगाम ह ॥ १२।८१ (१२।८३)विशेषमथ शुश्रूषुरुद्रकस्याश्रमं ययौ ।आत्मग्राहाच्च तस्यापि जगृहे न स दर्शनम् ॥ १२।८२ (१२।८४)सञ्ज्ञासञ्ज्ञित्वयोर्दोषं ज्ञात्वा हि मुनिरुद्रकः ।आकिञ्चिन्यात्परं लेभे सञ्ज्ञासञ्ज्ञात्मिकां गतिम् ॥ १२।८३ (१२।८५)यस्माच्चालम्बने सूक्ष्मे सञ्ज्ञासञ्ज्ञे ततः परम् ।नासञ्ज्ञी नैव सञ्ज्ञीति तस्मात्तत्र गतस्पृहः ॥ १२।८४ (१२।८६)यतश्च बुद्धिस्तत्रैव स्थितान्यत्राप्रचारिणी ।सूक्ष्मापादि ततस्तत्र नासञ्ज्ञित्वं न सञ्ज्ञिता ॥ १२।८५ (१२।८७)यस्माच्च तमपि प्राप्य पुनरावर्तते जगत् ।बोधिसत्त्वः परं प्रेप्सुस्तस्मादुद्रकमत्यजत् ॥ १२।८६ (१२।८८)ततो हित्वाश्रमं तस्य श्रेयोऽर्थी कृतनिश्चयः ।भेजे गयस्य राजर्षेर्नगरीसञ्ज्ञमाश्रमम् ॥ १२।८७ (१२।८९)अथ नैरञ्जनातीरे शुचौ शुचिपराक्रमः ।चकार वासमेकान्तविहाराभिव्रती मुनिः ॥ १२।८८ (१२। ९०)<क्ष्क्ष्क्ष्> तत्पूर्वं पञ्चेन्द्रियवशोद्धतान् ।तपः <क्ष्क्ष्> व्रतिनो भिक्षून् पञ्च निरैक्षत ॥ (१२।९१)पञ्चोपतस्थुर्दृष्ट्वात्र भिक्षवस्तं मुमुक्षवः ।पुण्यार्जितधनारोग्यमिन्द्रियार्था इवेश्वरम् ॥ १२।८९ (१२।९२)सम्पूज्यमानस्तैः प्रह्वैर्विनयानतमूर्तिभिः ।तद्वंशस्थायिभिः शिष्यैर्लोलैर्मन इवेन्द्रियैः ॥ १२।९० (१२।९३)मृत्युजन्मान्तकरणे स्यादुपायोऽयमित्यथ ।दुष्कराणि समारेभे तपांस्यनशनेन सः ॥ १२।९१ (१२।९४)उपवासविधीन् नेकान् कुर्वन् नरदुराचरान् ।वर्षाणि षट्कर्मप्रेप्सुरकरोत्कार्श्यमात्मनः ॥ १२।९२ (१२।९५)अन्नकालेषु चैकैकैः सकोलतिलतण्डुलैः ।अपारपारसंसारपारं प्रेप्सुरपारयत् ॥ १२।९३ (१२।९६)देहादपचयस्तेन तपसा तस्य यः कृतः ।स एवोपचयो भूयस्तेजसास्य कृतोऽभवत् ॥ १२।९४ (१२।९७)कृशोऽप्यकृशकीर्तिश्रीर्ह्लादं चक्रेऽन्यचक्षुषम् ।कुमुदानामिव शरच्चुक्लपक्षादिचन्द्रमाः ॥ १२।९५ (१२।९८)त्वगस्थिशेषो निःशेषैर्मेदःपिशितशोणितैः ।क्षीणोऽप्यक्षीणगाम्भीर्यः समुद्र इव स व्यभात् ॥ १२।९६ (१२।९९)अथ कष्टतपःस्पष्टव्यर्थक्लिष्टतनुर्मुनिः ।भवभीरुरिमां चक्रे बुद्धिं बुद्धत्वकाङ्क्षया ॥ १२।९७ (१२।१००)नायं धर्मो विरागाय न बोधाय न मुक्तये ।जम्बुमूले मया प्राप्तो यस्तदा स विधिर्ध्रुवः ॥ १२।९८ (१२।१०१)न चासौ दुर्बलेनाप्तुं शक्यमित्यागतादरः ।शरीरबलवृद्ध्यर्थमिदं भूयोऽन्वचिन्तयत् ॥ १२।९९ (१२।१०२)क्षुत्पिपासाश्रमक्लान्तः श्रमादस्वस्थमानसः ।प्राप्नुयान्मनसावाप्यं फलं कथमनिर्वृतः ॥ १२।१०० (१२।१०३)निर्वृतिः प्राप्यते सम्यक्सततेन्द्रियतर्पणात् ।सन्तर्पितेन्द्रियतया मनःस्वास्थ्यमवाप्यते ॥ १२।१०१ (१२।१०४)स्वस्थप्रसन्नमनसः समाधिरुपपद्यते ।समाधियुक्तचित्तस्य ध्यानयोगः प्रवर्तते ॥ १२।१०२ (१२।१०५)ध्यानप्रवर्तनाद्धर्माः प्राप्यन्ते यैरवाप्यते ।दुर्लभं शान्तमजरं परं तदमृतं पदम् ॥ १२।१०३ (१२।१०६)तस्मादाहारमूलोऽयमुपाय इतिनिश्चयः ।असूरिकरणे धीरः कृत्वामितमतिर्मतिम् ॥ १२।१०४ (१२।१०७)स्नातो नैरञ्जनातीरादुत्ततार शनैः कृशः ।भक्त्यावनतशाखाग्रैर्दत्तहस्तस्तटद्रुमैः ॥ १२।१०५ (१२।१०८)अथ गोपाधिपसुता दैवतैरभिचोदिता ।उद्भूतहृदयानन्दा तत्र नन्दबलागमत् ॥ १२।१०६ (१२।१०९)सितशङ्खोज्ज्वलभुजा नीलकम्बलवासिनी ।सफेणमालानीलाम्बुर्यमुनेव सरिद्वरा ॥ १२।१०७ (१२।११०)सा श्रद्धावर्धितप्रीतिर्विकसल्लोचनोत्पला ।शिरसा प्रणिपत्यैनं ग्राहयामास पायसम् ॥ १२।१०८ (१२।१११)कृत्वा तदुपभोगेन प्राप्तजन्मफलां स ताम् ।बोधिप्राप्तौ समर्थोऽभूत्सन्तर्पितषडिन्द्रियः ॥ १२।१०९ (१२।११२)पर्याप्ताप्यानमूर्तश्च सार्धं सुयशसा मुनिः ।कान्तिधैर्यैकभारैकः शशाङ्कार्णववल्बभौ ॥ १२।११० (१२।११३)आवृत्त इति विज्ञाय तं जहुः पञ्चभिक्षवः ।मनीषिणमिवात्मानं निर्मुक्तं पञ्चधातवः ॥ १२।१११ (१२।११४)व्यवसायद्वितीयोऽथ शाद्वलास्तीर्णभूतलम् ।सोऽश्वत्थमूलं प्रययौ बोधाय कृतनिश्चयः ॥ १२।११२ (१२।११५)ततस्तदानीं गजराजविक्रमः पदस्वनेनानुपमेन बोधितः ।महामुनेरागतबोधिनिश्चयो जगाद कालो भुजगोत्तमः स्तुतिम् ॥ १२।११३ (१२।११६)यथा मुने त्वच्चरणावपीडिता मुहुर्मुहुर्निष्टनतीव मेदिनी ।यथा च ते राजति सूर्यवत्प्रभा ध्रुवं त्वमिष्टं फलमद्य भोक्ष्यसे ॥ १२।११४ (१२।११७)यथा भ्रमन्त्यो दिवि वायपङ्क्तयः प्रदक्षिणं त्वां कमलाक्ष कुर्वते ।यथा च सौम्या दिवि वान्ति वायवस्त्वमद्य बुद्धो नियतं भविष्यसि ॥ १२।११५ (१२।११८)ततो भुजङ्गप्रवरेण संस्तुतस्तृणान्युपादाय शुचीनि लावकात् ।कृतप्रतिज्ञो निषसाद बोधये महातरोर्मूलमुपाश्रितः शुचेः ॥ १२।११६ (१२।११९)ततः स पर्यङ्कमकम्प्यमुत्तमं बबन्ध सुप्तोरगभोगपिण्डितम् ।भिनद्मि तावद्भुवि नैतदासनं न यामि तावत्कृतकृत्यतामिति ॥ १२।११७ (१२।१२०)ततो ययुर्मुदमतुलां दिवौकसो ववासिरे न मृगगना न पक्षिणः ।न सस्वनुर्वनतरवोऽनिलाहताः कृतासने भगवति निश्चलात्मनि ॥ १२।११८ (१२।१२१)इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽश्वघोषकृतेऽराडदर्शनो नाम द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥

tataḥ śamavihārasya munerikṣvākucandramāḥ |arāḍasyāśramaṃ bheje vapuṣā pūrayanniva || 12|1sa kālāmasagotreṇa tenālokyaiva dūrataḥ |uccaiḥ svāgatamityuktaḥ samīpamupajagmivān || 12|2tāvubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam |dāravyormedhyayorvṛṣyoḥ śucau deśe niṣīdatuḥ || 12|3tamāsīnaṃ nṛpasutaṃ so'bravīnmunisattamaḥ |bahumānaviśālābhyāṃ darśanābhyāṃ pibanniva || 12|4viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanādasi |chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ || 12|5sarvathā dhṛtimaccaiva prājñaṃ caiva manastava |yastvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalāmiva || 12|6nāścaryaṃ jīrṇavayaso yajjagmuḥ pārthivā vanam |apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocciṣṭāmiva srajam || 12|7idaṃ me matamāścaryaṃ nave vayasi yadbhavān |abhuktveva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare || 12|8tadvijñātumimaṃ dharmaṃ paramaṃ bhājanaṃ bhavān |jñānapūrvamadhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara || 12|9śiṣye yadyapi vijñāte śāstraṃ kālena vartate |gāmbhīryādvyavasāyācca suparīkṣyo bhavān mama || 12|10iti vākyamarāḍasya vijñāya sa narādhipaḥ |babhūva paramaprītaḥ provācottarameva ca || 12|11viraktasyāpi yadidaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param |akṛtārtho'pyanenāsmi kṛtārtha iva samprati || 12|12didṛkṣuriva hi jyotiryiyāsuriva daiśikam |tvaddarśanādahaṃ manye titīrṣuriva ca plavam || 12|13tasmādarhasi tadvaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase |jarāmaraṇarogebhyo yathāyaṃ parimucyate || 12|14ityarāḍaḥ kumārasya māhātmyādeva coditaḥ |saṅkṣiptaṃ kathayāṃ cakre svasya śāstrasya niścayam || 12|15śrūyatāmayamasmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara |yathā bhavati saṃsāro yathā vai parivartate || 12|16prakṛtiśca vikāraśca janma mṛtyurjaraiva ca |tattāvatsattvamityuktaṃ sthirasattva parehi naḥ || 12|17tatra tu prakṛtirnāma viddhi prakṛtikovida |pañca bhūtānyahaṅkāraṃ buddhimavyaktameva ca || 12|18vikāra iti buddhiṃ tu viṣayānindriyāṇi ca |pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ || 12|19asya kṣetrasya vijñānāt kṣetrajña iti sañjñi ca |kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayantyātmacintakāḥ || 12|20saśiṣyaḥ kapilaśceha pratibuddha iti smṛtiḥ |saputraḥ pratibuddhaśca prajāpatirihocyate || 12|21jāyate jīryate caiva budhyate mriyate ca yat |tadvyaktamiti vijñeyamavyaktaṃ tu viparyayāt || 12|22ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ |sthito'smiṃstritaye yastu tatsattvaṃ nābhivartate || 12|23vipratyayādahaṅkārātsandehādabhisamplavāt |aviśeṣānupāyābhyāṃ saṅgādabhyavapātataḥ || 12|24tatra vipratyayo nāma viparītaṃ pravartate |anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate'nyathā || 12|25bravīmyahamahaṃ vedmi gaccāmyahamahaṃ sthitaḥ |itīhaivamahaṅkārastvanahaṅkāra vartate || 12|26yastu bhāvena sandigdhānekībhāvena paśyati |mṛtpiṇḍavadasandeha sandehaḥ sa ihocyate || 12|27ya evāhaṃ sa evedaṃ mano buddhiśca karma ca |yaścaivaṃ sa gaṇaḥ so'hamiti yaḥ so'bhisamplavaḥ || 12|28aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ |prakṛtīnāṃ ca yo veda so'viśeṣa iti smṛtaḥ || 12|29namaskāravaṣaṭkārau prokṣaṇābhyukṣaṇādayaḥ |anupāya iti prājñairupāyajña praveditaḥ || 12|30sajjate yena durmedhā manovākkarmabuddhibhiḥ |viṣayeṣvanabhiṣvaṅga so'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ || 12|31mamedamahamasyeti yadduḥkhamabhimanyate |vijñeyo'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate || 12|32ityavidyā hi vidvāṃsaḥ pañcaparvā samīhate |tamo mohaṃ mahāmohaṃ tāmisradvayameva ca || 12|33tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca |mahāmohastvasammoha kāma ityavagamyatām || 12|34yasmādatra ca bhūtāni pramuhyanti mahāntyapi |tasmādeṣa mahābāho mahāmoha iti smṛtaḥ || 12|35tāmisramiti cākrodha krodhamevādhikurvate |viṣādaṃ cāndhatāmisramaviṣāda pracakṣate || 12|36anayāvidyayā bālaḥ saṃyuktaḥ pañcaparvayā |saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasvabhiniṣicyate || 12|37draṣṭā śrotā ca mantā ca kāryaṃ karaṇameva ca |ahamityevamāgamya saṃsāre parivartate || 12|38ityebhirhetubhirdhīman tamaḥsrotaḥ pravartate |hetvabhāve phalābhāva iti vijñātumarhasi || 12|39tatra samyagmatirvidyānmokṣakāma catuṣṭayam |pratibuddhāprabuddhau ca vyaktamavyaktameva ca || 12|40yathāvadetadvijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam |ārjavaṃ javatāṃ hitvā prāpnoti padamakṣaram || 12|41ityarthaṃ brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ |brahmacaryaṃ carantīha brāhmaṇān vāsayanti ca || 12|42iti vākyamidaṃ śrutvā munestasya nṛpātmajaḥ |abhyupāyaṃ ca papraccha padameva ca naiṣṭhikam || 12|43brahmacaryamidaṃ caryaṃ yathā yāvaccha yatra ca |dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavān vyākhyātumarhati || 12|44ityarāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārthaṃ samāsataḥ |tamevānyena kalpena dharmamasmai vyabhāṣata || 12|45ayamādau gṛhānmuktvā bhaikṣākaṃ liṅgamāśritaḥ |samudācāravistīrṇaṃ śīlamādāya vartate || 12|46santoṣaṃ paramāsthāya yena tena yatastataḥ |viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvandvaḥ śāstravitkṛtī || 12|47tato rāgādbhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyācca paraṃ śivam |nigṛhṇannindriyagrāmaṃ yatate manasaḥ śrame || 12|48atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca |vivekajamavāpnoti pūrvadhyānaṃ vitarkavat || 12|49tacca dhyānaṃ sukhaṃ prāpya tattadeva vitarkayan |apūrvasukhalābhena hriyate bāliśo janaḥ || 12|50śamenaivaṃvidhenāyaṃ kāmadveṣavigarhiṇā |brahmalokamavāpnoti paritoṣeṇa vañcitaḥ || 12|51jñātvā vidvān vitarkāṃstu manaḥsaṅkṣobhakārakān |tadviyuktamavāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam || 12|52hriyamāṇastayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati |sthānaṃ bhāsvaramāpnoti deveṣvābhāsureṣvapi || 12|53yastu prītisukhāttasmādvivecayati mānasam |tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam || 12|54tatra kecidvyavasyanti mokṣa ityapi māninaḥ |sukhaduḥkhaparityāgādavyāpārācca cetasaḥ || 12|55 (57)yastu tasminsukhe magno na viśeṣāya yatnavān |śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ || 12|56 (55)tādṛśaṃ sukhamāsādya yo na rajyannupekṣate |caturthaṃ dhyānamāpnoti sukhaduḥkhavivarjitam || 12|57 (56)asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devairvṛhatphalaiḥ |kathayanti bṛhatkālaṃ vṛhatprajñāparīkṣakāḥ || 12|58samādhervyutthitastasmāddṛṣṭvā doṣāṃścharīriṇām |jñānamārohati prājñaḥ śarīravinivṛttaye || 12|59tatastaddhyānamutsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ |kāmebhya iva satprājño rūpādapi virajyate || 12|60śarīre khāni yānyasya tānyādau parikalpayan |ghaneṣvapi tato dravyeṣvākāśamadhimucyate || 12|61ākāśasamamātmānaṃ saṅkṣipya tvaparo budhaḥ |tadaivānantataḥ paśyan viśeṣamadhigaccati || 12|62adhyātmakuśaleṣvanyo nivartyātmānamātmanā |kiñcinnāstīti sampaśyannākiñcanya iti smṛtaḥ || 12|63tato muñjādiṣīkeva śakuniḥ pañjarādiva |kṣetrajño niḥsṛto dehānmukta ityabhidhīyate || 12|64etattatparamaṃ brahma nirliṅgaṃ dhruvamakṣaram |yanmokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ || 12|65ityupāyaśca mokṣaśca mayā sandarśitastava |yadi jñātaṃ yadi rucir yathāvatpratipadyatām || 12|66jaigīṣavyo'tha janako vṛddhaścaiva parāśaraḥ |imaṃ panthānamāsādya muktā hyanye ca mokṣiṇaḥ || 12|67iti tasya sa tadvākyaṃ gṛhītvā na vicārya ca |pūrvahetubalaprāptaḥ pratyuttaramuvāca saḥ || 12|68śrutaṃ jñānamidaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam |kṣetreṣvasyāparityāgādavaimyetadanaiṣṭhikam || 12|69vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktamapyaham |manye prasavadharmāṇaṃ vījadharmāṇameva ca || 12|70viśuddho yadyapi hyātmā nirmukta iti kalpyate | (ab = 12|71ab)bhūyaḥ pratyayasadbhāvādamuktaḥ sa bhaviṣyati || 12|71ṛtubhūmyambuvirahādyathā bījaṃ na rohati |rohati pratyayaistaistaistadvatso'pi mato mama || 12|72yatkarmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgānmokṣaśca kalpyate |atyantastatparityāgaḥ satyātmani na vidyate || 12|71 (cd = 12|73cd)hitvā hitvā trayamidaṃ viśeṣastūpalabhyate |ātmanastu sthitiryatra tatra sūkṣmamidaṃ trayam || 12| 72 (12|74)sūkṣmatvāccaiva doṣāṇāmavyāpārāccha cetasaḥ |dīrghatvādāyuṣaścaiva mokṣastu parikalpyate || 12|73 (12|75)ahaṅkāraparityāgo yaścaiṣa parikalpyate |satyātmani parityāgo nāhaṅkārasya vidyate || 12|74 (12|76)saṅkhyādibhiramuktaśca nirguṇo na bhavatyayam |tasmādasati nairguṇye nāsya mokṣo'bhidhīyate || 12|75 (12|77)guṇino hi guṇānāṃ ca vyatireko na vidyate |rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hyagnirupalabhyate || 12|76 (12|78)prāgdehānna bhaveddehī prāgguṇebhyastathā guṇī |kasmādādau vimuktaḥ sañśarīrī badhyate punaḥ || 12|77 (12|79)kṣetrajño viśarīraśca jño vā syādajña eva vā |yadi jño jñeyamasyāsti jñeye sati na mucyate || 12|78 (12|80)athājña iti siddho vaḥ kalpitena kimātmanā |vināpi hyātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat || 12|79 (12|81)parataḥ paratastyāgo yasmāttu guṇavān smṛtaḥ |tasmātsarvaparityāgānmanye kṛtsnāṃ kṛtārthatām || 12|80 (12|82)iti dharmamarāḍasya viditvā na tutoṣa saḥ |akṛtsnamiti vijñāya tataḥ pratijagāma ha || 12|81 (12|83)viśeṣamatha śuśrūṣurudrakasyāśramaṃ yayau |ātmagrāhācca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam || 12|82 (12|84)sañjñāsañjñitvayordoṣaṃ jñātvā hi munirudrakaḥ |ākiñcinyātparaṃ lebhe sañjñāsañjñātmikāṃ gatim || 12|83 (12|85)yasmāccālambane sūkṣme sañjñāsañjñe tataḥ param |nāsañjñī naiva sañjñīti tasmāttatra gataspṛhaḥ || 12|84 (12|86)yataśca buddhistatraiva sthitānyatrāpracāriṇī |sūkṣmāpādi tatastatra nāsañjñitvaṃ na sañjñitā || 12|85 (12|87)yasmācca tamapi prāpya punarāvartate jagat |bodhisattvaḥ paraṃ prepsustasmādudrakamatyajat || 12|86 (12|88)tato hitvāśramaṃ tasya śreyo'rthī kṛtaniścayaḥ |bheje gayasya rājarṣernagarīsañjñamāśramam || 12|87 (12|89)atha nairañjanātīre śucau śuciparākramaḥ |cakāra vāsamekāntavihārābhivratī muniḥ || 12|88 (12| 90)<kṣkṣkṣ> tatpūrvaṃ pañcendriyavaśoddhatān |tapaḥ <kṣkṣ> vratino bhikṣūn pañca niraikṣata || (12|91)pañcopatasthurdṛṣṭvātra bhikṣavastaṃ mumukṣavaḥ |puṇyārjitadhanārogyamindriyārthā iveśvaram || 12|89 (12|92)sampūjyamānastaiḥ prahvairvinayānatamūrtibhiḥ |tadvaṃśasthāyibhiḥ śiṣyairlolairmana ivendriyaiḥ || 12|90 (12|93)mṛtyujanmāntakaraṇe syādupāyo'yamityatha |duṣkarāṇi samārebhe tapāṃsyanaśanena saḥ || 12|91 (12|94)upavāsavidhīn nekān kurvan naradurācarān |varṣāṇi ṣaṭkarmaprepsurakarotkārśyamātmanaḥ || 12|92 (12|95)annakāleṣu caikaikaiḥ sakolatilataṇḍulaiḥ |apārapārasaṃsārapāraṃ prepsurapārayat || 12|93 (12|96)dehādapacayastena tapasā tasya yaḥ kṛtaḥ |sa evopacayo bhūyastejasāsya kṛto'bhavat || 12|94 (12|97)kṛśo'pyakṛśakīrtiśrīrhlādaṃ cakre'nyacakṣuṣam |kumudānāmiva śaraccuklapakṣādicandramāḥ || 12|95 (12|98)tvagasthiśeṣo niḥśeṣairmedaḥpiśitaśoṇitaiḥ |kṣīṇo'pyakṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt || 12|96 (12|99)atha kaṣṭatapaḥspaṣṭavyarthakliṣṭatanurmuniḥ |bhavabhīrurimāṃ cakre buddhiṃ buddhatvakāṅkṣayā || 12|97 (12|100)nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye |jambumūle mayā prāpto yastadā sa vidhirdhruvaḥ || 12|98 (12|101)na cāsau durbalenāptuṃ śakyamityāgatādaraḥ |śarīrabalavṛddhyarthamidaṃ bhūyo'nvacintayat || 12|99 (12|102)kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramādasvasthamānasaḥ |prāpnuyānmanasāvāpyaṃ phalaṃ kathamanirvṛtaḥ || 12|100 (12|103)nirvṛtiḥ prāpyate samyaksatatendriyatarpaṇāt |santarpitendriyatayā manaḥsvāsthyamavāpyate || 12|101 (12|104)svasthaprasannamanasaḥ samādhirupapadyate |samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate || 12|102 (12|105)dhyānapravartanāddharmāḥ prāpyante yairavāpyate |durlabhaṃ śāntamajaraṃ paraṃ tadamṛtaṃ padam || 12|103 (12|106)tasmādāhāramūlo'yamupāya itiniścayaḥ |asūrikaraṇe dhīraḥ kṛtvāmitamatirmatim || 12|104 (12|107)snāto nairañjanātīrāduttatāra śanaiḥ kṛśaḥ |bhaktyāvanataśākhāgrairdattahastastaṭadrumaiḥ || 12|105 (12|108)atha gopādhipasutā daivatairabhicoditā |udbhūtahṛdayānandā tatra nandabalāgamat || 12|106 (12|109)sitaśaṅkhojjvalabhujā nīlakambalavāsinī |sapheṇamālānīlāmburyamuneva saridvarā || 12|107 (12|110)sā śraddhāvardhitaprītirvikasallocanotpalā |śirasā praṇipatyainaṃ grāhayāmāsa pāyasam || 12|108 (12|111)kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām |bodhiprāptau samartho'bhūtsantarpitaṣaḍindriyaḥ || 12|109 (12|112)paryāptāpyānamūrtaśca sārdhaṃ suyaśasā muniḥ |kāntidhairyaikabhāraikaḥ śaśāṅkārṇavavalbabhau || 12|110 (12|113)āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ pañcabhikṣavaḥ |manīṣiṇamivātmānaṃ nirmuktaṃ pañcadhātavaḥ || 12|111 (12|114)vyavasāyadvitīyo'tha śādvalāstīrṇabhūtalam |so'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ || 12|112 (12|115)tatastadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ |mahāmunerāgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim || 12|113 (12|116)yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhurmuhurniṣṭanatīva medinī |yathā ca te rājati sūryavatprabhā dhruvaṃ tvamiṣṭaṃ phalamadya bhokṣyase || 12|114 (12|117)yathā bhramantyo divi vāyapaṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate |yathā ca saumyā divi vānti vāyavastvamadya buddho niyataṃ bhaviṣyasi || 12|115 (12|118)tato bhujaṅgapravareṇa saṃstutastṛṇānyupādāya śucīni lāvakāt |kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātarormūlamupāśritaḥ śuceḥ || 12|116 (12|119)tataḥ sa paryaṅkamakampyamuttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam |bhinadmi tāvadbhuvi naitadāsanaṃ na yāmi tāvatkṛtakṛtyatāmiti || 12|117 (12|120)tato yayurmudamatulāṃ divaukaso vavāsire na mṛgaganā na pakṣiṇaḥ |na sasvanurvanataravo'nilāhatāḥ kṛtāsane bhagavati niścalātmani || 12|118 (12|121)iti śrībuddhacarite mahākāvye'śvaghoṣakṛte'rāḍadarśano nāma dvādaśaḥ sargaḥ || 12 ||

तस्मिन्श्च बोधाय कृतप्रतिज्ञे राजर्षिवंशप्रभवे महार्षौ ।तत्रोपविष्टे प्रजहर्ष लोकस्तत्रास सद्धर्मरिपुस्तु मारः ॥ १३।१यं कामदेवं प्रवदन्ति लोके चित्रायुधं पुष्पशरं तथैव ।कामप्रचाराधिपतिं तमेव मोक्षद्विषं मारमुदाहरन्ति ॥ १३।२तस्यात्मजा विभ्रमहर्षदर्पास्तिस्रो रतिप्रीतितृषश्च कन्याः ।पप्रच्चुरेनं मनसो विकारं स तांश्च ताश्चैव वचो बभाषे ॥ १३।३असौ मुनिर्निश्चयवर्म बिभ्रत् सत्त्वायुधं बुद्धिशरं विकृष्य ।जिगीषुरास्ते विषयान्मदीयान् तस्मादयं मे मनसो विषादः ॥ १३।४यदि ह्यसौ मामभिभूय याति लोकाय चाख्यात्यपवर्गमार्गम् ।शून्यस्ततोऽयं विषयो ममाद्य वृत्ताच्च्युतस्येव विदेहभर्तुः ॥ १३।५तद्यावदेवैष न लब्धचक्षुर्मद्गोचरे तिष्ठति यावदेव ।यास्यामि तावद्व्रतमस्य भेत्तुं सेतुं नदीवेग इवाभिवृद्धः ॥ १३।६ततो धनुः पुष्पमयं गृहीत्वा शरांस्तथा मोहकरांश्च पञ्च ।सोऽश्वत्थमूलं ससुतोऽभ्यगच्चदस्वास्थ्यकारी मनसः प्रजानाम् ॥ १३।७अथ प्रशान्तं मुनिमासनस्थं पारं तितीर्षुं भवसागरस्य ।विषज्य सव्यं करमायुधाग्रे क्रीडञ्शरेणेदमुवाच मारः ॥ १३।८उत्तिष्ठ भोः क्षत्रिय मृत्युभीत वरस्व धर्मं त्यज मोक्षधर्मम् ।वाणैश्च [यज्ञैश्च] विनीय लोकान् लोकान् परान् प्राप्नुहि वासवस्य ॥ १३।९पन्था हि निर्यातुमयं यशस्यो यो वाहितः पूर्वतमैर्नरेन्द्रैः ।जातस्य राजर्षिकुले विशाले भैक्षाकमश्लाघ्यमिदं प्रपत्तुम् ॥ १३।१०अथाद्य नोत्तिष्ठसि निश्चितात्मा भव स्थिरो मा विमुचः प्रतिज्ञाम् ।मयोद्यतो ह्येष शरः स एव यः सूर्यके मीनरिपौ विमुक्तः ॥ १३।११पृष्टः स चानेन कथञ्चिदैडः सोमस्य नप्ताप्यभवद्विचित्तः ।स चाभवच्छान्तनुरस्वतन्त्रः क्षीणे युगे किं वत दुर्बलोऽन्यः ॥ १३।१२तत्क्षिप्रमुत्तिष्ठ लभस्व सञ्ज्ञां वाणो ह्ययं तिष्ठति लेलिहानः ।प्रियाभिधेयेषु रतिप्रियेषु यं चक्रवाकेष्वपि नोत्सृजामि ॥ १३।१३इत्येवमुक्तोऽपि यदा निरास्थो नैवासनं शाक्यमुनिर्बिभेद ।शरं ततोऽस्मै विससर्ज मारः कन्याश्च कृत्वा पुरतः सुतांश्च ॥ १३।१४तस्मिंस्तु वाणेऽपि स विप्रमुक्ते चकार नास्थां न धृतेश्चचाल ।दृष्ट्वा तथैनं विषसाद मारश्चिन्तापरीतश्च शनैर्जगाद ॥ १३।१५शैलेन्द्रपुत्रीं प्रति येन विद्धो देवोऽपि शम्भुश्चलितो बभूव ।न चिन्तयत्येष तमेव वाणं किं स्यादचित्तो न शरः स एषः ॥ १३।१६तस्मादयं नार्हति पुष्पवाणं न हर्षणं नापि रतेर्नियोगम् ।अर्हत्ययं भूतगणैरशेषैः सन्त्रासनातर्जनताडनानि ॥ १३।१७सस्मार मारश्च ततः स्वसैन्यं विध्वंसनं शाक्यमुनेश्चिकीर्षन् ।नानाश्रयाश्चानुचराः परीयुः शरद्रुमप्रासगदासिहस्ताः ॥ १३।१८वराहमीनाश्वखरोष्ट्रवक्त्रा व्याघ्रर्क्षसिंहद्विरदाननाश्च ।एकेक्षणा नैकमुखास्त्रिशीर्षा लम्बोदराश्चैव पृषोदराश्च ॥ १३।१९अजासु सक्ता घटजानवश्च दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च ।कबन्धहस्ता बहुमूर्तयश्च भग्नार्धवक्त्राश्च महामुखाश्च ॥ १३।२०ताम्रारुणा लोहितविन्दुचित्राः खट्वाङ्गहस्ता हरिधूम्रकेशाः ।लम्बस्रजो वारणलंबकर्णाश्चर्मांबराश्चैव निरंबराश्च ॥ १३।२१श्वेतार्धवक्त्रा हरितार्धकायास्ताम्राश्च धूम्रा हरयोऽसिताश्च ।व्याडोत्तरासङ्गभुजास्तथैव प्रघुष्टघण्टाकुलमेखलाश्च ॥ १३।२२तालप्रमाणाश्च गृहीतशूला दंष्ट्राकरालाश्च शिशुप्रमाणाः ।उरभ्रवक्त्राश्च विहङ्गमाश्च मार्जारवक्त्राश्च मनुष्यकायाः ॥ १३।२३प्रकीर्णकेशाः शिखिनोऽर्धमुण्डा रज्ज्वम्बरा व्याकुलवेष्टनाश्च ।प्रहृष्टवक्त्रा भृकुटीमुखाश्च तेजोहराश्चैव मनोहराश्च ॥ १३।२४केचिद्व्रजन्तो भृशमाववल्गुरन्योऽन्यमापुप्लुविरे तथान्ये ।चिक्रीडुराकाशगताश्च केचित्केचिच्छ चेरुस्तरुमस्तकेषु ॥ १३।२५ननर्त कश्चिद्भ्रमयंस्त्रिशूलं कश्चिद्ध पुस्फूर्ज गदां विकर्षन् ।हर्षेण कश्चिद्वृषवन्ननर्त कश्चित्प्रजज्वाल तनूरुहेभ्यः ॥ १३।२६एवंविधा भूतगणाः समन्तात्तद्बोधिमूलं परिवार्य तस्थुः ।जिघृक्षवश्चैव जिघांसवश्च भर्तुर्नियोगं परिपालयन्तः ॥ १३।२७तं प्रेक्ष्य मारस्य च पूर्वरात्रे शाक्यर्षभस्यैव च युद्धकालम् ।न द्यौश्चकाशे पृथिवी चकम्पे प्रजज्वलुश्चैव दिशः सशब्दाः ॥ १३।२८विष्वग्ववौ वायुरुदीर्णवेगस्तारा न रेजुर्न बभौ शशाङ्कः ।तमश्च भूयो विततार रात्रेः सर्वे च सञ्चुक्षुभिरे समुद्राः ॥ १३।२९महीभृतो धर्मपराश्च नागा महामुनेर्विघ्नममृष्यमाणाः ।मारं प्रति क्रोधविवृत्तनेत्रा निःशश्वसुश्चैव जजृम्भिरे च ॥ १३।३०शुद्धाधिवासा विबुधर्षयस्तु सद्धर्मसिद्ध्यर्थमिव प्रवृत्ताः ।मारेऽनुकम्पां मनसा प्रचक्रुर्विरागभावात्तु न रोषमीयुः ॥ १३।३१तद्बोधिमूलं समवेक्ष्य कीर्णं हिंसात्मना मारबलेन तेन ।धर्मात्मभिर्लोकविमोक्षकामैर्बभूव हाहाकृतमन्तरीक्षम् ॥ १३।३२उपप्लुतं धर्मविदस्तु तस्य दृष्ट्वा स्थितं मारबलं महार्षिः ।न चुक्षुभे नापि ययौ विकारं मध्ये गवां सिंह इवोपविष्टः ॥ १३।३३मारस्ततो भूतचमूमुदीर्णामाज्ञापयामास भयाय तस्य ।स्वैः स्वैः प्रभावैरथ सास्य सेना तद्धैर्यभेदाय मतिं चकार ॥ १३।३४केचिच्छलन्नैकविलम्बिजिह्वास्तीक्ष्णोग्रदंष्ट्रा हरिमण्डलाक्षाः ।विदारितास्याः स्थिरशङ्कुकर्णाः सन्त्रासयन्तः किल नाम तस्थुः ॥ १३।३५तेभ्यः स्थितेभ्यः स तथाविधेभ्यः रूपेण भावेन च दारुणेभ्यः ।न विव्यथे नोद्विविजे महार्षिः क्रीडन् सुबालेभ्य इवोद्धतेभ्यः ॥ १३।३६कश्चित्ततो रौद्रविवृत्तदृष्टिस्तस्मै गदामुद्यमयाञ्चकार ।तस्तम्भ बाहुः सगदस्ततोऽस्य पुरन्दरस्येव पुरा सवज्रः ॥ १३।३७केचित्समुद्यम्य शिलास्तरूंश्च विषेहिरे नैव मुनौ विमोक्तुम् ।पेतुः सवृक्षाः सशिलास्तथैव वज्रावभग्ना इव विन्ध्यपादाः ॥ १३।३८कैश्चित्समुत्पत्य नभो विमुक्ताः शिलाश्च वृक्षाश्च परश्वधाश्च ।तस्थुर्नभस्येव न चावपेतुः सन्ध्याभ्रपादा इव नैकवर्णाः ॥ १३।३९चिक्षेप तस्योपरि दीप्तमन्यः कडङ्गरं पर्वतशृङ्गमात्रम् ।यन्मुक्तमात्रं गगनस्थमेव तस्यानुभावाच्चतधा बभूव ॥ १३।४०कश्चिज्ज्वलन्नर्क इवोदितः खादङ्गारवर्षं महदुत्ससर्ज ।चूर्नानि चामीकरकन्दराणां कल्पात्यये मेरुरिव प्रदीप्तः ॥ १३।४१तद्बोधिमूले प्रविकीर्यमाणमङ्गारवर्षं तु सविस्फुलिङ्गम् ।मैत्रीविहारादृषिसत्तमस्य बभूव रक्तोत्पलपत्रवर्षः ॥ १३।४२शरीरचित्तव्यसनातपैस्तैरेवंविधैस्तैश्च निपात्यमानैः ।नैवासनाच्चाक्यमुनिश्चचाल स्वं निश्चयं बन्धुमिवोपगुह्य ॥ १३।४३अथापरे निर्जगलुर्मुखेभ्यः सर्पान्विजीर्णेभ्य इव द्रुमेभ्यः ।ते मन्त्रबद्धा इव तत्समीपे न शश्वसुर्नोत्ससृजुर्न चेलुः ॥ १३।४४भूत्वापरे वारिधरा वृहन्तः सविद्युतः साशनिचण्डघोषाः ।तस्मिन् द्रुमे तत्यजुरश्मवर्षं तत्पुष्पवर्षं रुचिरं बभूव ॥ १३।४५चापेऽथ वाणो निहितोऽपरेण जज्वाल तत्रैव न निष्पपात ।अनीश्वरस्यात्मनि धूर्यमाणो दुर्मर्षणस्येव नरस्य मन्युः ॥ १३।४६पञ्चेषवोऽन्येन तु विप्रमुक्तास्तस्थुर्नयत्येव मुनौ न पेतुः ।संसारभीरोर्विषयप्रवृत्तौ पञ्चेन्द्रियाणीव परीक्षकस्य ॥ १३।४७जिघांसयान्यः प्रससार रुष्टो गदां गृहीत्वाभिमुखो महार्षेः ।सोऽप्राप्तकालो विवशः पपात दोषेष्विवानर्थकरेषु लोकः ॥ १३।४८स्त्री मेघकाली तु कपालहस्ता कर्तुं महार्षेः किल मोहचित्तम् ।बभ्राम तत्रानियतं न तस्थौ चलात्मनो बुद्धिरिवागमेषु ॥ १३।४९कश्चित्प्रदीप्तं प्रणिधाय चक्षुर्नेत्राग्निनाशीविषवद्दिधक्षुः ।तत्रैव नासीत्तमृषिं ददर्श कामात्मकः श्रेय इवोपदिष्टम् ॥ १३।५०गुर्वीं शिलामुद्यमयंस्तथान्यः शश्राम मोघं विहतप्रयत्नः ।निःश्रेयसं ज्ञानसमाधिगम्यं कायक्लमैर्धर्ममिवाप्तुकामः ॥ १३।५१तरक्षुसिंहाकृतयस्तथान्ये प्रणेदुरुच्चैर्महतः प्रणादान् ।सत्त्वानि यैः सञ्चुकुचुः समन्ताद्वज्राहता द्यौः फलतीति मत्वा ॥ १३।५२मृगा गजाश्चार्त्तरवान् सृजन्तो विदुद्रुवुश्चैव निलिल्यिरे च ।रात्रौ च तस्यामहनीव दिग्भ्यः खगा रुवन्तः परिपेतुरार्त्ताः ॥ १३।५३तेषां प्रणादैस्तु तथाविधैस्तैः सर्वेषु भूतेष्वपि कम्पितेषु ।मुनिर्न तत्रास न सञ्चुकोच रवैर्गरुत्मानिव वायसानाम् ॥ १३।५४भयावहेभ्यः परिषद्गणेभ्यो यथा यथा नैव मुनिर्बिभाय ।तथा तथा धर्मभृतां सपत्नः शोकाच्च रोषाच्छ ससार मारः ॥ १३।५५भूतं ततः किञ्चिददृश्यरूपं विशिष्टरूपं गगनस्थमेव ।दृष्ट्वार्षये द्रुग्धमवैररुष्टं मारं बभाषे महता स्वरेण ॥ १३।५६मोघं श्रमं नार्हसि मार कर्तुं हिंस्रात्मतामुत्सृज गच्च शर्म ।नैष त्वया कम्पयितुं हि शक्यो महागिरिर्मेरुरिवानिलेन ॥ १३।५७अप्युष्णभावं ज्वलनः प्रजह्यादापो द्रवत्वं पृथिवी स्थिरत्वम् ।अनेककल्पाचितपुण्यकर्मा न त्वेव जह्याद्व्यवसायमेषः ॥ १३।५८यो निश्चयो ह्यस्य पराक्रमश्च तेजश्च यद्या च दया प्रजासु ।अप्राप्य नोत्थास्यति तत्त्वमेष तमांस्यहत्वेव सहस्ररश्मिः ॥ १३।५९काष्ठं हि मथ्नन् लभते हुताशं भूमिं खनन् विन्दति चापि तोयम् ।निर्बन्धिनः किञ्च न नास्य साध्यं न्यायेन युक्तं च कृतं च सर्वम् ॥ १३।६०तल्लोकमार्त्तं करुणायमानो रोगेषु रागादिषु वर्तमानम् ।महाभिषग्नार्हति विघ्नमेष ज्ञानौषधार्थं परिखिद्यमानः ॥ १३।६१हृते च लोके बहुभिः कुमार्गैः सन्मार्गमन्विच्छति यः श्रमेण ।स दैशिकः क्षोभयितुं न युक्तं सुदेशिकः सार्थ इव प्रनष्टे ॥ १३।६२सत्त्वेषु नष्टेषु महान्धकारैर्ज्ञानप्रदीपः क्रियमाण एषः ।आर्यस्य निर्वापयितुं न साधु प्रज्वाल्यमानस्तमसीव दीपः ॥ १३।६३दृष्ट्वा च संसारमये महौघे मग्नं जगत्पारमविन्दमानम् ।यश्चेदमुत्तारयितुं प्रवृत्तः कश्चिन्नयेत्तस्य तु पापमार्यः ॥ १३।६४क्षमाशिफो धैर्यविगाढमूलश्चारित्रपुष्पः स्मृतिबुद्धिशाखः ।ज्ञानद्रुमो धर्मफलप्रदाता नोत्पाटनं ह्यर्हति वर्धमानः ॥ १३।६५बद्धां दृढैश्चेतसि मोहपाशैर्यस्य प्रजां मोक्षयितुं मनीषा ।तस्मिन् जिघांसा तव नोपपन्ना श्रान्ते जगद्बन्धनमोक्षहेतोः ॥ १३।६६बोधाय कर्माणि हि यान्यनेन कृतानि तेषां नियतोऽद्य कालः ।स्थाने तथास्मिन्नुपविष्ट एष यथैव पूर्वे मुनयस्तथैव ॥ १३।६७एषा हि नाभिर्वसुधातलस्य कृत्स्नेन युक्ता परमेण धाम्ना ।भूमेरतोऽन्योऽस्ति हि न प्रदेशो वेशं समाधेर्विषयो हितस्य ॥ १३।६८तन्मा कृथाः शोकमुपेहि शान्तिं मा भून्महिम्ना तव मार मानः ।विश्रम्भितुं न क्षममध्रुवा श्रीश्चले पदे किं पदमभ्युपैषि ॥ १३।६९ततः स संश्रुत्य च तस्य तद्वचो महामुनेः प्रेक्ष्य च निष्प्रकम्पताम् ।जगाम मारो विमना हतोद्यमः शरैर्जगच्चेतसि यैर्विहन्यसे ॥ १३।७०गतप्रहर्षा विफलीकृतश्रमा प्रविद्धपाषाणकडङ्गरद्रुमा ।दिशः प्रदुद्राव ततोऽस्य सा चमूर्हताश्रयेव द्विषता द्विषच्छमूः ॥ १३।७१द्रवति सपरपक्षे निर्जिते पुष्पकेतौजयति जिततमस्के नीरजस्के महार्षौ ।युवतिरिव सहासा द्यौश्चकाशे सचन्द्रासुरभि च जलगर्भं पुष्पवर्षं पपात ॥ १३।७२तथापि पापीयसि निर्जिते गते दिशः प्रसेदुः प्रबभौ निशाकरः ।दिवो निपेतुर्भुवि पुष्पवृष्टयो रराज योषेव विकल्मषा निशा ॥ १३।७३*इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽश्वघोषकृते मारविजयो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥

tasminśca bodhāya kṛtapratijñe rājarṣivaṃśaprabhave mahārṣau |tatropaviṣṭe prajaharṣa lokastatrāsa saddharmaripustu māraḥ || 13|1yaṃ kāmadevaṃ pravadanti loke citrāyudhaṃ puṣpaśaraṃ tathaiva |kāmapracārādhipatiṃ tameva mokṣadviṣaṃ māramudāharanti || 13|2tasyātmajā vibhramaharṣadarpāstisro ratiprītitṛṣaśca kanyāḥ |papraccurenaṃ manaso vikāraṃ sa tāṃśca tāścaiva vaco babhāṣe || 13|3asau munirniścayavarma bibhrat sattvāyudhaṃ buddhiśaraṃ vikṛṣya |jigīṣurāste viṣayānmadīyān tasmādayaṃ me manaso viṣādaḥ || 13|4yadi hyasau māmabhibhūya yāti lokāya cākhyātyapavargamārgam |śūnyastato'yaṃ viṣayo mamādya vṛttāccyutasyeva videhabhartuḥ || 13|5tadyāvadevaiṣa na labdhacakṣurmadgocare tiṣṭhati yāvadeva |yāsyāmi tāvadvratamasya bhettuṃ setuṃ nadīvega ivābhivṛddhaḥ || 13|6tato dhanuḥ puṣpamayaṃ gṛhītvā śarāṃstathā mohakarāṃśca pañca |so'śvatthamūlaṃ sasuto'bhyagaccadasvāsthyakārī manasaḥ prajānām || 13|7atha praśāntaṃ munimāsanasthaṃ pāraṃ titīrṣuṃ bhavasāgarasya |viṣajya savyaṃ karamāyudhāgre krīḍañśareṇedamuvāca māraḥ || 13|8uttiṣṭha bhoḥ kṣatriya mṛtyubhīta varasva dharmaṃ tyaja mokṣadharmam |vāṇaiśca [yajñaiśca] vinīya lokān lokān parān prāpnuhi vāsavasya || 13|9panthā hi niryātumayaṃ yaśasyo yo vāhitaḥ pūrvatamairnarendraiḥ |jātasya rājarṣikule viśāle bhaikṣākamaślāghyamidaṃ prapattum || 13|10athādya nottiṣṭhasi niścitātmā bhava sthiro mā vimucaḥ pratijñām |mayodyato hyeṣa śaraḥ sa eva yaḥ sūryake mīnaripau vimuktaḥ || 13|11pṛṣṭaḥ sa cānena kathañcidaiḍaḥ somasya naptāpyabhavadvicittaḥ |sa cābhavacchāntanurasvatantraḥ kṣīṇe yuge kiṃ vata durbalo'nyaḥ || 13|12tatkṣipramuttiṣṭha labhasva sañjñāṃ vāṇo hyayaṃ tiṣṭhati lelihānaḥ |priyābhidheyeṣu ratipriyeṣu yaṃ cakravākeṣvapi notsṛjāmi || 13|13ityevamukto'pi yadā nirāstho naivāsanaṃ śākyamunirbibheda |śaraṃ tato'smai visasarja māraḥ kanyāśca kṛtvā purataḥ sutāṃśca || 13|14tasmiṃstu vāṇe'pi sa vipramukte cakāra nāsthāṃ na dhṛteścacāla |dṛṣṭvā tathainaṃ viṣasāda māraścintāparītaśca śanairjagāda || 13|15śailendraputrīṃ prati yena viddho devo'pi śambhuścalito babhūva |na cintayatyeṣa tameva vāṇaṃ kiṃ syādacitto na śaraḥ sa eṣaḥ || 13|16tasmādayaṃ nārhati puṣpavāṇaṃ na harṣaṇaṃ nāpi raterniyogam |arhatyayaṃ bhūtagaṇairaśeṣaiḥ santrāsanātarjanatāḍanāni || 13|17sasmāra māraśca tataḥ svasainyaṃ vidhvaṃsanaṃ śākyamuneścikīrṣan |nānāśrayāścānucarāḥ parīyuḥ śaradrumaprāsagadāsihastāḥ || 13|18varāhamīnāśvakharoṣṭravaktrā vyāghrarkṣasiṃhadviradānanāśca |ekekṣaṇā naikamukhāstriśīrṣā lambodarāścaiva pṛṣodarāśca || 13|19ajāsu saktā ghaṭajānavaśca daṃṣṭrāyudhāścaiva nakhāyudhāśca |kabandhahastā bahumūrtayaśca bhagnārdhavaktrāśca mahāmukhāśca || 13|20tāmrāruṇā lohitavinducitrāḥ khaṭvāṅgahastā haridhūmrakeśāḥ |lambasrajo vāraṇalaṃbakarṇāścarmāṃbarāścaiva niraṃbarāśca || 13|21śvetārdhavaktrā haritārdhakāyāstāmrāśca dhūmrā harayo'sitāśca |vyāḍottarāsaṅgabhujāstathaiva praghuṣṭaghaṇṭākulamekhalāśca || 13|22tālapramāṇāśca gṛhītaśūlā daṃṣṭrākarālāśca śiśupramāṇāḥ |urabhravaktrāśca vihaṅgamāśca mārjāravaktrāśca manuṣyakāyāḥ || 13|23prakīrṇakeśāḥ śikhino'rdhamuṇḍā rajjvambarā vyākulaveṣṭanāśca |prahṛṣṭavaktrā bhṛkuṭīmukhāśca tejoharāścaiva manoharāśca || 13|24kecidvrajanto bhṛśamāvavalguranyo'nyamāpupluvire tathānye |cikrīḍurākāśagatāśca kecitkeciccha cerustarumastakeṣu || 13|25nanarta kaścidbhramayaṃstriśūlaṃ kaściddha pusphūrja gadāṃ vikarṣan |harṣeṇa kaścidvṛṣavannanarta kaścitprajajvāla tanūruhebhyaḥ || 13|26evaṃvidhā bhūtagaṇāḥ samantāttadbodhimūlaṃ parivārya tasthuḥ |jighṛkṣavaścaiva jighāṃsavaśca bharturniyogaṃ paripālayantaḥ || 13|27taṃ prekṣya mārasya ca pūrvarātre śākyarṣabhasyaiva ca yuddhakālam |na dyauścakāśe pṛthivī cakampe prajajvaluścaiva diśaḥ saśabdāḥ || 13|28viṣvagvavau vāyurudīrṇavegastārā na rejurna babhau śaśāṅkaḥ |tamaśca bhūyo vitatāra rātreḥ sarve ca sañcukṣubhire samudrāḥ || 13|29mahībhṛto dharmaparāśca nāgā mahāmunervighnamamṛṣyamāṇāḥ |māraṃ prati krodhavivṛttanetrā niḥśaśvasuścaiva jajṛmbhire ca || 13|30śuddhādhivāsā vibudharṣayastu saddharmasiddhyarthamiva pravṛttāḥ |māre'nukampāṃ manasā pracakrurvirāgabhāvāttu na roṣamīyuḥ || 13|31tadbodhimūlaṃ samavekṣya kīrṇaṃ hiṃsātmanā mārabalena tena |dharmātmabhirlokavimokṣakāmairbabhūva hāhākṛtamantarīkṣam || 13|32upaplutaṃ dharmavidastu tasya dṛṣṭvā sthitaṃ mārabalaṃ mahārṣiḥ |na cukṣubhe nāpi yayau vikāraṃ madhye gavāṃ siṃha ivopaviṣṭaḥ || 13|33mārastato bhūtacamūmudīrṇāmājñāpayāmāsa bhayāya tasya |svaiḥ svaiḥ prabhāvairatha sāsya senā taddhairyabhedāya matiṃ cakāra || 13|34kecicchalannaikavilambijihvāstīkṣṇogradaṃṣṭrā harimaṇḍalākṣāḥ |vidāritāsyāḥ sthiraśaṅkukarṇāḥ santrāsayantaḥ kila nāma tasthuḥ || 13|35tebhyaḥ sthitebhyaḥ sa tathāvidhebhyaḥ rūpeṇa bhāvena ca dāruṇebhyaḥ |na vivyathe nodvivije mahārṣiḥ krīḍan subālebhya ivoddhatebhyaḥ || 13|36kaścittato raudravivṛttadṛṣṭistasmai gadāmudyamayāñcakāra |tastambha bāhuḥ sagadastato'sya purandarasyeva purā savajraḥ || 13|37kecitsamudyamya śilāstarūṃśca viṣehire naiva munau vimoktum |petuḥ savṛkṣāḥ saśilāstathaiva vajrāvabhagnā iva vindhyapādāḥ || 13|38kaiścitsamutpatya nabho vimuktāḥ śilāśca vṛkṣāśca paraśvadhāśca |tasthurnabhasyeva na cāvapetuḥ sandhyābhrapādā iva naikavarṇāḥ || 13|39cikṣepa tasyopari dīptamanyaḥ kaḍaṅgaraṃ parvataśṛṅgamātram |yanmuktamātraṃ gaganasthameva tasyānubhāvāccatadhā babhūva || 13|40kaścijjvalannarka ivoditaḥ khādaṅgāravarṣaṃ mahadutsasarja |cūrnāni cāmīkarakandarāṇāṃ kalpātyaye meruriva pradīptaḥ || 13|41tadbodhimūle pravikīryamāṇamaṅgāravarṣaṃ tu savisphuliṅgam |maitrīvihārādṛṣisattamasya babhūva raktotpalapatravarṣaḥ || 13|42śarīracittavyasanātapaistairevaṃvidhaistaiśca nipātyamānaiḥ |naivāsanāccākyamuniścacāla svaṃ niścayaṃ bandhumivopaguhya || 13|43athāpare nirjagalurmukhebhyaḥ sarpānvijīrṇebhya iva drumebhyaḥ |te mantrabaddhā iva tatsamīpe na śaśvasurnotsasṛjurna celuḥ || 13|44bhūtvāpare vāridharā vṛhantaḥ savidyutaḥ sāśanicaṇḍaghoṣāḥ |tasmin drume tatyajuraśmavarṣaṃ tatpuṣpavarṣaṃ ruciraṃ babhūva || 13|45cāpe'tha vāṇo nihito'pareṇa jajvāla tatraiva na niṣpapāta |anīśvarasyātmani dhūryamāṇo durmarṣaṇasyeva narasya manyuḥ || 13|46pañceṣavo'nyena tu vipramuktāstasthurnayatyeva munau na petuḥ |saṃsārabhīrorviṣayapravṛttau pañcendriyāṇīva parīkṣakasya || 13|47jighāṃsayānyaḥ prasasāra ruṣṭo gadāṃ gṛhītvābhimukho mahārṣeḥ |so'prāptakālo vivaśaḥ papāta doṣeṣvivānarthakareṣu lokaḥ || 13|48strī meghakālī tu kapālahastā kartuṃ mahārṣeḥ kila mohacittam |babhrāma tatrāniyataṃ na tasthau calātmano buddhirivāgameṣu || 13|49kaścitpradīptaṃ praṇidhāya cakṣurnetrāgnināśīviṣavaddidhakṣuḥ |tatraiva nāsīttamṛṣiṃ dadarśa kāmātmakaḥ śreya ivopadiṣṭam || 13|50gurvīṃ śilāmudyamayaṃstathānyaḥ śaśrāma moghaṃ vihataprayatnaḥ |niḥśreyasaṃ jñānasamādhigamyaṃ kāyaklamairdharmamivāptukāmaḥ || 13|51tarakṣusiṃhākṛtayastathānye praṇeduruccairmahataḥ praṇādān |sattvāni yaiḥ sañcukucuḥ samantādvajrāhatā dyauḥ phalatīti matvā || 13|52mṛgā gajāścārttaravān sṛjanto vidudruvuścaiva nililyire ca |rātrau ca tasyāmahanīva digbhyaḥ khagā ruvantaḥ paripeturārttāḥ || 13|53teṣāṃ praṇādaistu tathāvidhaistaiḥ sarveṣu bhūteṣvapi kampiteṣu |munirna tatrāsa na sañcukoca ravairgarutmāniva vāyasānām || 13|54bhayāvahebhyaḥ pariṣadgaṇebhyo yathā yathā naiva munirbibhāya |tathā tathā dharmabhṛtāṃ sapatnaḥ śokācca roṣāccha sasāra māraḥ || 13|55bhūtaṃ tataḥ kiñcidadṛśyarūpaṃ viśiṣṭarūpaṃ gaganasthameva |dṛṣṭvārṣaye drugdhamavairaruṣṭaṃ māraṃ babhāṣe mahatā svareṇa || 13|56moghaṃ śramaṃ nārhasi māra kartuṃ hiṃsrātmatāmutsṛja gacca śarma |naiṣa tvayā kampayituṃ hi śakyo mahāgirirmerurivānilena || 13|57apyuṣṇabhāvaṃ jvalanaḥ prajahyādāpo dravatvaṃ pṛthivī sthiratvam |anekakalpācitapuṇyakarmā na tveva jahyādvyavasāyameṣaḥ || 13|58yo niścayo hyasya parākramaśca tejaśca yadyā ca dayā prajāsu |aprāpya notthāsyati tattvameṣa tamāṃsyahatveva sahasraraśmiḥ || 13|59kāṣṭhaṃ hi mathnan labhate hutāśaṃ bhūmiṃ khanan vindati cāpi toyam |nirbandhinaḥ kiñca na nāsya sādhyaṃ nyāyena yuktaṃ ca kṛtaṃ ca sarvam || 13|60tallokamārttaṃ karuṇāyamāno rogeṣu rāgādiṣu vartamānam |mahābhiṣagnārhati vighnameṣa jñānauṣadhārthaṃ parikhidyamānaḥ || 13|61hṛte ca loke bahubhiḥ kumārgaiḥ sanmārgamanvicchati yaḥ śrameṇa |sa daiśikaḥ kṣobhayituṃ na yuktaṃ sudeśikaḥ sārtha iva pranaṣṭe || 13|62sattveṣu naṣṭeṣu mahāndhakārairjñānapradīpaḥ kriyamāṇa eṣaḥ |āryasya nirvāpayituṃ na sādhu prajvālyamānastamasīva dīpaḥ || 13|63dṛṣṭvā ca saṃsāramaye mahaughe magnaṃ jagatpāramavindamānam |yaścedamuttārayituṃ pravṛttaḥ kaścinnayettasya tu pāpamāryaḥ || 13|64kṣamāśipho dhairyavigāḍhamūlaścāritrapuṣpaḥ smṛtibuddhiśākhaḥ |jñānadrumo dharmaphalapradātā notpāṭanaṃ hyarhati vardhamānaḥ || 13|65baddhāṃ dṛḍhaiścetasi mohapāśairyasya prajāṃ mokṣayituṃ manīṣā |tasmin jighāṃsā tava nopapannā śrānte jagadbandhanamokṣahetoḥ || 13|66bodhāya karmāṇi hi yānyanena kṛtāni teṣāṃ niyato'dya kālaḥ |sthāne tathāsminnupaviṣṭa eṣa yathaiva pūrve munayastathaiva || 13|67eṣā hi nābhirvasudhātalasya kṛtsnena yuktā parameṇa dhāmnā |bhūmerato'nyo'sti hi na pradeśo veśaṃ samādherviṣayo hitasya || 13|68tanmā kṛthāḥ śokamupehi śāntiṃ mā bhūnmahimnā tava māra mānaḥ |viśrambhituṃ na kṣamamadhruvā śrīścale pade kiṃ padamabhyupaiṣi || 13|69tataḥ sa saṃśrutya ca tasya tadvaco mahāmuneḥ prekṣya ca niṣprakampatām |jagāma māro vimanā hatodyamaḥ śarairjagaccetasi yairvihanyase || 13|70gatapraharṣā viphalīkṛtaśramā praviddhapāṣāṇakaḍaṅgaradrumā |diśaḥ pradudrāva tato'sya sā camūrhatāśrayeva dviṣatā dviṣacchamūḥ || 13|71dravati saparapakṣe nirjite puṣpaketaujayati jitatamaske nīrajaske mahārṣau |yuvatiriva sahāsā dyauścakāśe sacandrāsurabhi ca jalagarbhaṃ puṣpavarṣaṃ papāta || 13|72tathāpi pāpīyasi nirjite gate diśaḥ praseduḥ prababhau niśākaraḥ |divo nipeturbhuvi puṣpavṛṣṭayo rarāja yoṣeva vikalmaṣā niśā || 13|73*iti śrībuddhacarite mahākāvye'śvaghoṣakṛte māravijayo nāma trayodaśaḥ sargaḥ || 13 ||

ततो मारबलं जित्वा धैर्येण च शमेन च ।परमार्थं विजिज्ञासुः स दध्यौ ध्यानकोविदः ॥ १४।१सर्वेषु ध्यानविधिषु प्राप्य चैश्वर्यमुत्तमम् ।सस्मार प्रथमे यामे पूर्वजन्मपरम्पराम् ॥ १४।२अमुत्राहमयं नाम च्युतस्तस्मादिहागतः ।इति जन्मसहस्राणि सस्मारानुभवन्निव ॥ १४।३स्मृत्वा जन्म च मृत्युं च तासु तासूपपत्तिषु ।ततः सत्त्वेषु कारुण्यं चकार करुणात्मकः ॥ १४।४कृत्वेह स्वजनोत्सर्गं पुनरन्यत्र च क्रियाः ।अत्राणः खलु लोकोऽयं परिभ्रमति चक्रवत् ॥ १४।५इत्येवं स्मरतस्तस्य बभूव नियतात्मनः ।कदलीगर्भनिःसारः संसार इति निश्चयः ॥ १४।६द्वितीये त्वागते यामे सोऽद्वितीयपराक्रमः ।दिव्यं चक्षुः परं लेभे सर्वचक्षुष्मतां वरः ॥ १४।७ततस्तेन स दिव्येन परिशुद्धेन चक्षुषा ।ददर्श निखिलं लोकमादर्श इव निर्मले ॥ १४।८सत्त्वानां पश्यतस्तस्य निकृष्टोत्कृष्टकर्मणाम् ।प्रच्युतिं चोपपत्तिं च ववृधे करुणात्मता ॥ १४।९इमे दुष्कृतकर्माणः प्राणिनो यान्ति दुर्गतिम् ।इमेऽन्ये शुभकर्माणः प्रतिष्ठन्ते त्रिपिष्टपे ॥ १४।१०उपपन्नाः प्रतिभये नरके भृशदारुणे ।अमी दुःखैर्बहुविधैः पीड्यन्ते कृपणं वत ॥ १४।११पाय्यन्ते क्वथितं केचिदग्निवर्णमयोरसम् ।आरोप्यन्ते रुवन्तोऽन्ये निष्टप्तस्तम्भमायसम् ॥ १४।१२पच्यन्ते पिष्टवत्केचिदयस्कुम्भीष्ववाङ्मुखाः ।दह्यन्ते करुणं केचिद्दीप्तेष्वङ्गारराशिषु ॥ १४।१३केचित्तीक्ष्णैरयोदंष्ट्रैर्भक्ष्यन्ते दारुणैः श्वभिः ।केचिद्धृष्टैरयस्तुण्डैर्वायसैरायसैरिव ॥ १४।१४केचिद्दाहपरिश्रान्ताः शीतच्छायाभिकाङ्क्षिणः ।असिपत्रं वनं नीलं बद्धा इव विशन्त्यमी ॥ १४।१५पाट्यन्ते दारुवत् केचित्कुठारैर्बहुबाहवः ।दुःखेऽपि न विपद्यन्ते कर्मभिर्धारितासवः ॥ १४।१६सुखं स्यादिति यत्कर्म कृतं दुःखनिवृत्तये ।फलं तस्येदमवशैर्दुःखमेवोपभुज्यते ॥ १४।१७सुखार्थमशुभं कृत्वा य एते भृशदुःखिताः ।आस्वादः स किमेतेषां करोति सुखमण्वपि ॥ १४।१८हसद्भिर्यत्कृतं कर्म कलुषं कलुषात्मभिः ।एतत्परिणते काले क्रोशद्भिरनुभूयते ॥ १४।१९यद्येव पापकर्माणः पश्येयुः कर्मणां फलम् ।वमेयुरुष्णरुधिरं मर्मस्वभिहता इव ॥ १४।२०शारीरेभ्योऽपि दुःखेभ्यो नारकेभ्यो मनस्विनः ।अनार्यैः सह संवासो मम कृच्च्रतमो मतः ॥ १४।२१*इमेऽन्ये कर्मभिश्चित्रैश्चित्तविस्पन्दसम्भवैः ।तिर्यग्योनौ विचित्रायामुपपन्नास्तपस्विनः ॥ १४।२२ (१४।२१)मांसत्वग्बालदन्तार्थं वैरादपि मदादपि ।हन्यन्ते कृपणा यत्र बन्धूनां पश्यतामपि ॥ १४।२३ (१४।२२)अशक्नुवन्तोऽप्यवशाः क्षुत्तर्षश्रमपीडिताः ।गोऽश्वभूताश्च वाह्यन्ते प्रतोदक्षतमूर्तयः ॥ १४।२४ (१४।२३)वाह्यन्ते गजभूताश्च बलीयांसोऽपि दुर्बलैः ।अङ्कुशक्लिष्टमूर्धानस्ताडिताः पादपार्ष्णिभिः ॥ १४।२५ (१४।२४)सत्स्वप्यन्येषु दुःखेषु दुःखं यत्र विशेषतः ।परस्परविरोधाच्च पराधीनतयैव च ॥ १४।२६ (१४।२५)खस्थाः खस्थैर्हि बाध्यन्ते जलस्था जलचारिभिः ।स्थलस्थाः स्थलसंस्थैस्तु प्राप्यन्ते चेतरेतरैः ॥ १४।२७ (१४।२६)उपपन्नास्तथा चेमे मात्सर्याक्रान्तचेतसः ।पितृलोके निरालोके कृपणं भुञ्जते फलम् ॥ १४।२८ (१४।२७)सूचीचिद्रोपममुखाः पर्वतोपमकुक्षयः ।क्षुत्तर्षजनितैर्दुःखैः पीड्यन्ते दुःखभागिनः ॥ १४।२९ (१४।२८)पुरुषो यदि जानीत मात्सर्यस्येदृशं फलम् ।सर्वथा शिविवद्दद्याच्चरीरावयवानपि ॥ १४।३० (१४।३०)आशया समभिक्रान्ता घार्यमाणाः स्वकर्मभिः ।लभन्ते न ह्यमी भोक्तुं प्रवृद्धान्यशुचीन्यपि ॥ १४।३१ (१४।२९)इमेऽन्ये नरकं प्राप्य गर्भसञ्ज्ञेऽशुचिह्रदे ।उपपन्ना मनुष्येषु दुःखमर्छन्ति जन्तवः ॥ १४।३२ (१४।३१)

tato mārabalaṃ jitvā dhairyeṇa ca śamena ca |paramārthaṃ vijijñāsuḥ sa dadhyau dhyānakovidaḥ || 14|1sarveṣu dhyānavidhiṣu prāpya caiśvaryamuttamam |sasmāra prathame yāme pūrvajanmaparamparām || 14|2amutrāhamayaṃ nāma cyutastasmādihāgataḥ |iti janmasahasrāṇi sasmārānubhavanniva || 14|3smṛtvā janma ca mṛtyuṃ ca tāsu tāsūpapattiṣu |tataḥ sattveṣu kāruṇyaṃ cakāra karuṇātmakaḥ || 14|4kṛtveha svajanotsargaṃ punaranyatra ca kriyāḥ |atrāṇaḥ khalu loko'yaṃ paribhramati cakravat || 14|5ityevaṃ smaratastasya babhūva niyatātmanaḥ |kadalīgarbhaniḥsāraḥ saṃsāra iti niścayaḥ || 14|6dvitīye tvāgate yāme so'dvitīyaparākramaḥ |divyaṃ cakṣuḥ paraṃ lebhe sarvacakṣuṣmatāṃ varaḥ || 14|7tatastena sa divyena pariśuddhena cakṣuṣā |dadarśa nikhilaṃ lokamādarśa iva nirmale || 14|8sattvānāṃ paśyatastasya nikṛṣṭotkṛṣṭakarmaṇām |pracyutiṃ copapattiṃ ca vavṛdhe karuṇātmatā || 14|9ime duṣkṛtakarmāṇaḥ prāṇino yānti durgatim |ime'nye śubhakarmāṇaḥ pratiṣṭhante tripiṣṭape || 14|10upapannāḥ pratibhaye narake bhṛśadāruṇe |amī duḥkhairbahuvidhaiḥ pīḍyante kṛpaṇaṃ vata || 14|11pāyyante kvathitaṃ kecidagnivarṇamayorasam |āropyante ruvanto'nye niṣṭaptastambhamāyasam || 14|12pacyante piṣṭavatkecidayaskumbhīṣvavāṅmukhāḥ |dahyante karuṇaṃ keciddīpteṣvaṅgārarāśiṣu || 14|13kecittīkṣṇairayodaṃṣṭrairbhakṣyante dāruṇaiḥ śvabhiḥ |keciddhṛṣṭairayastuṇḍairvāyasairāyasairiva || 14|14keciddāhapariśrāntāḥ śītacchāyābhikāṅkṣiṇaḥ |asipatraṃ vanaṃ nīlaṃ baddhā iva viśantyamī || 14|15pāṭyante dāruvat kecitkuṭhārairbahubāhavaḥ |duḥkhe'pi na vipadyante karmabhirdhāritāsavaḥ || 14|16sukhaṃ syāditi yatkarma kṛtaṃ duḥkhanivṛttaye |phalaṃ tasyedamavaśairduḥkhamevopabhujyate || 14|17sukhārthamaśubhaṃ kṛtvā ya ete bhṛśaduḥkhitāḥ |āsvādaḥ sa kimeteṣāṃ karoti sukhamaṇvapi || 14|18hasadbhiryatkṛtaṃ karma kaluṣaṃ kaluṣātmabhiḥ |etatpariṇate kāle krośadbhiranubhūyate || 14|19yadyeva pāpakarmāṇaḥ paśyeyuḥ karmaṇāṃ phalam |vameyuruṣṇarudhiraṃ marmasvabhihatā iva || 14|20śārīrebhyo'pi duḥkhebhyo nārakebhyo manasvinaḥ |anāryaiḥ saha saṃvāso mama kṛccratamo mataḥ || 14|21*ime'nye karmabhiścitraiścittavispandasambhavaiḥ |tiryagyonau vicitrāyāmupapannāstapasvinaḥ || 14|22 (14|21)māṃsatvagbāladantārthaṃ vairādapi madādapi |hanyante kṛpaṇā yatra bandhūnāṃ paśyatāmapi || 14|23 (14|22)aśaknuvanto'pyavaśāḥ kṣuttarṣaśramapīḍitāḥ |go'śvabhūtāśca vāhyante pratodakṣatamūrtayaḥ || 14|24 (14|23)vāhyante gajabhūtāśca balīyāṃso'pi durbalaiḥ |aṅkuśakliṣṭamūrdhānastāḍitāḥ pādapārṣṇibhiḥ || 14|25 (14|24)satsvapyanyeṣu duḥkheṣu duḥkhaṃ yatra viśeṣataḥ |parasparavirodhācca parādhīnatayaiva ca || 14|26 (14|25)khasthāḥ khasthairhi bādhyante jalasthā jalacāribhiḥ |sthalasthāḥ sthalasaṃsthaistu prāpyante cetaretaraiḥ || 14|27 (14|26)upapannāstathā ceme mātsaryākrāntacetasaḥ |pitṛloke nirāloke kṛpaṇaṃ bhuñjate phalam || 14|28 (14|27)sūcīcidropamamukhāḥ parvatopamakukṣayaḥ |kṣuttarṣajanitairduḥkhaiḥ pīḍyante duḥkhabhāginaḥ || 14|29 (14|28)puruṣo yadi jānīta mātsaryasyedṛśaṃ phalam |sarvathā śivivaddadyāccarīrāvayavānapi || 14|30 (14|30)āśayā samabhikrāntā ghāryamāṇāḥ svakarmabhiḥ |labhante na hyamī bhoktuṃ pravṛddhānyaśucīnyapi || 14|31 (14|29)ime'nye narakaṃ prāpya garbhasañjñe'śucihrade |upapannā manuṣyeṣu duḥkhamarchanti jantavaḥ || 14|32 (14|31)