अग्निस्तोत्रम् Agnistotram

ॐ नमः सर्वभूतानां साधनाय महात्मने ।एकद्विपञ्चधिष्ण्याय राजसूये षडात्मने ॥ १॥

oṃ namaḥ sarvabhūtānāṃ sādhanāya mahātmane |ekadvipañcadhiṣṇyāya rājasūye ṣaḍātmane || 1||

नमः समस्तदेवानां वृत्तिदाय सुवर्चसे ।शुक्ररूपाय जगतामशेषाणां स्थितिप्रदः ॥ २॥

namaḥ samastadevānāṃ vṛttidāya suvarcase |śukrarūpāya jagatāmaśeṣāṇāṃ sthitipradaḥ || 2||

त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वयात्तं भगवन्हविः ।प्रीणयस्यखिलान्देवांस्त्वत्प्राणाः सर्वदेवताः ॥ ३॥

tvaṃ mukhaṃ sarvadevānāṃ tvayāttaṃ bhagavanhaviḥ |prīṇayasyakhilāndevāṃstvatprāṇāḥ sarvadevatāḥ || 3||

हुतं हविस्त्वय्यनल मेधत्वमुपगच्छति ।ततश्च जलरूपेण परिणाममुपैति यत् ॥ ४॥

hutaṃ havistvayyanala medhatvamupagacchati |tataśca jalarūpeṇa pariṇāmamupaiti yat || 4||

तेनाखिलौषधीजन्म भवत्यनिलसारथे ।औषधीभिरशेषाभिः सुखं जीवन्ति जन्तवः ॥ ५॥

tenākhilauṣadhījanma bhavatyanilasārathe |auṣadhībhiraśeṣābhiḥ sukhaṃ jīvanti jantavaḥ || 5||

वितन्वते नरा यज्ञांस्त्वत्सृष्टास्वोषधीषु च ।यज्ञैर्देवास्तथा दैत्यास्तद्वद्रक्षांसि पावक ॥ ६॥

vitanvate narā yajñāṃstvatsṛṣṭāsvoṣadhīṣu ca |yajñairdevāstathā daityāstadvadrakṣāṃsi pāvaka || 6||

आप्याय्यन्ते च ते यज्ञास्त्वदाधारा हुताशन ।अतः सर्वस्य योनिस्त्वं वह्ने सर्वमयस्तथा ॥ ७॥

āpyāyyante ca te yajñāstvadādhārā hutāśana |ataḥ sarvasya yonistvaṃ vahne sarvamayastathā || 7||

देवता दानवा यक्षा दैत्या गन्धर्वराक्षसाः ।मानुषाः पशवो वृक्षा मृगपक्षिसरीसृपाः ॥ ८॥

devatā dānavā yakṣā daityā gandharvarākṣasāḥ |mānuṣāḥ paśavo vṛkṣā mṛgapakṣisarīsṛpāḥ || 8||

आप्याय्यन्ते त्वया सर्वे संवर्ध्यन्ते च पावक ।त्वत्त एवोद्भवं यान्ति त्वय्यन्ते च तथा लयम् ॥ ९॥

āpyāyyante tvayā sarve saṃvardhyante ca pāvaka |tvatta evodbhavaṃ yānti tvayyante ca tathā layam || 9||

अपः सृजसि देवत्वं त्वमत्सि पुनरेव ताः ।पच्यमानास्त्वया ताश्च प्राणिनां पुष्टिकारणम् ॥ १०॥

apaḥ sṛjasi devatvaṃ tvamatsi punareva tāḥ |pacyamānāstvayā tāśca prāṇināṃ puṣṭikāraṇam || 10||

देवेषु तेजोरूपेण कान्त्या सिद्धेष्ववस्थितः ।विषरूपेण नागेषु वायुरूपः पतत्त्रिषु ॥ ११॥

deveṣu tejorūpeṇa kāntyā siddheṣvavasthitaḥ |viṣarūpeṇa nāgeṣu vāyurūpaḥ patattriṣu || 11||

मनुजेषु भवान्क्रोधो मोहः पक्षिमृगादिषु ।अवष्टम्भोऽसि तरुषु काठिन्यं त्वं महीं प्रति ॥ १२॥

manujeṣu bhavānkrodho mohaḥ pakṣimṛgādiṣu |avaṣṭambho'si taruṣu kāṭhinyaṃ tvaṃ mahīṃ prati || 12||

जले द्रवस्त्वं भगवाञ्जवरूपी तथाऽनिले ।व्यापित्वेन तथैवाग्ने नभसि त्वं व्यवस्थितः ॥ १३॥

jale dravastvaṃ bhagavāñjavarūpī tathā'nile |vyāpitvena tathaivāgne nabhasi tvaṃ vyavasthitaḥ || 13||

त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि पालयन् ।त्वामेकमाहुः कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधः पुनः ॥ १४॥

tvamagne sarvabhūtānāmantaścarasi pālayan |tvāmekamāhuḥ kavayastvāmāhustrividhaḥ punaḥ || 14||

त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन् ।त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्ति परमर्षयः ॥ १५॥ वर् स्पष्टमिदं

tvāmaṣṭadhā kalpayitvā yajñavāhamakalpayan |tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ vadanti paramarṣayaḥ || 15|| var spaṣṭamidaṃ

त्वामृते हि जगत्सर्वं सद्यो नश्येद्धुताशन ।तुभ्यं कृत्वा द्विजः पूजां स्वकर्मविहितां गतिम् ॥ १६॥

tvāmṛte hi jagatsarvaṃ sadyo naśyeddhutāśana |tubhyaṃ kṛtvā dvijaḥ pūjāṃ svakarmavihitāṃ gatim || 16||

प्रयान्ति हव्यकव्याद्यैः स्वधास्वाहाभ्युदीरणात् ।परिणामात्मवीर्याणि प्राणिनाममरार्चित ॥ १७॥

prayānti havyakavyādyaiḥ svadhāsvāhābhyudīraṇāt |pariṇāmātmavīryāṇi prāṇināmamarārcita || 17||

दहन्ति सर्वभूतानि ततो निष्क्रम्य हेतयः ।जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महाद्युते ॥ १८॥

dahanti sarvabhūtāni tato niṣkramya hetayaḥ |jātavedastvayaivedaṃ viśvaṃ sṛṣṭaṃ mahādyute || 18||

तवैव वैदिकं कर्म सर्वभूतात्मकं जगत् ।नमस्तेऽनल पिङ्गाक्ष नमस्तेऽस्तु हुताशन! ॥ १९॥

tavaiva vaidikaṃ karma sarvabhūtātmakaṃ jagat |namaste'nala piṅgākṣa namaste'stu hutāśana! || 19||

पावकाद्य नमस्तेऽस्तु नमस्ते हव्यवाहन ।त्वमेव सर्वभूतानां पावनाद्विश्वपावनः ॥ २०॥

pāvakādya namaste'stu namaste havyavāhana |tvameva sarvabhūtānāṃ pāvanādviśvapāvanaḥ || 20||

त्वमेव भुक्तपीतानां पाचनाद्विश्वपाचकः ।सस्यानां पाककर्ता त्वं पोष्टा त्वं जगतस्तथा ॥ २१॥

tvameva bhuktapītānāṃ pācanādviśvapācakaḥ |sasyānāṃ pākakartā tvaṃ poṣṭā tvaṃ jagatastathā || 21||

त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वं बीजं सस्यहेतुकम् ।पोषाय सर्वभूतानां भूतभव्यभवो ह्यसि ॥ २२॥

tvameva meghastvaṃ vāyustvaṃ bījaṃ sasyahetukam |poṣāya sarvabhūtānāṃ bhūtabhavyabhavo hyasi || 22||

त्वं ज्योतिः सर्वभूतेषु त्वमादित्यो विभावसुः ।त्वमहस्त्वं तथा रात्रिरुभे सन्ध्ये तथा भवान् ॥ २३॥

tvaṃ jyotiḥ sarvabhūteṣu tvamādityo vibhāvasuḥ |tvamahastvaṃ tathā rātrirubhe sandhye tathā bhavān || 23||

हिरण्यरेतास्त्वं वह्ने हिरण्योद्भवकारणम् ।हिरण्यगर्भश्च भवान्हिरण्यसदृशप्रभः ॥ २४॥

hiraṇyaretāstvaṃ vahne hiraṇyodbhavakāraṇam |hiraṇyagarbhaśca bhavānhiraṇyasadṛśaprabhaḥ || 24||

त्वं मुहूर्तं क्षणश्च त्वं, त्वं त्रुटिस्त्वं तथा लवः ।कलाकाष्ठानिमेषादिरूपेणासि जगत्प्रभो! ॥ २५॥

tvaṃ muhūrtaṃ kṣaṇaśca tvaṃ, tvaṃ truṭistvaṃ tathā lavaḥ |kalākāṣṭhānimeṣādirūpeṇāsi jagatprabho! || 25||

त्वमेतदखिलं कालः परिणामात्मको भवान् ।या जिह्वा भवतः काली कालनिष्टाकरी प्रभो ।तया नः पाहि पापेभ्यः ऐहिकाच्च महाभयात् ॥ २६॥

tvametadakhilaṃ kālaḥ pariṇāmātmako bhavān |yā jihvā bhavataḥ kālī kālaniṣṭākarī prabho |tayā naḥ pāhi pāpebhyaḥ aihikācca mahābhayāt || 26||

करालीनाम या जिह्वा महाप्रलयकारणम् ।तया नः पाहि पापेभ्यः ऐहिकाच्च महाभयात् ॥ २७॥

karālīnāma yā jihvā mahāpralayakāraṇam |tayā naḥ pāhi pāpebhyaḥ aihikācca mahābhayāt || 27||

मनोजवा च या जिह्वा लघिमागुणलक्षणा ।तया नः पाहि पापेभ्यः ऐहिकाच्च महाभयात् ॥ २८॥

manojavā ca yā jihvā laghimāguṇalakṣaṇā |tayā naḥ pāhi pāpebhyaḥ aihikācca mahābhayāt || 28||

करोति कामं भूतेभ्यो या ते जिह्वा सुलोहिता ।तया नः पाहि पापेभ्यः ऐहिकाच्च महाभयात् ॥ २९॥

karoti kāmaṃ bhūtebhyo yā te jihvā sulohitā |tayā naḥ pāhi pāpebhyaḥ aihikācca mahābhayāt || 29||

सुधूम्रवर्णा या जिह्वा प्राणिनां रोगदायिका ।तया नः पाहि पापेभ्यः ऐहिकाच्च महाभयात् ॥ ३०॥

sudhūmravarṇā yā jihvā prāṇināṃ rogadāyikā |tayā naḥ pāhi pāpebhyaḥ aihikācca mahābhayāt || 30||

स्फुलिङ्गिनी च या जिह्वा यतः सकलपुद्गलाः ।तया नः पाहि पापेभ्यः ऐहिकाच्च महाभयात् ॥ ३१॥

sphuliṅginī ca yā jihvā yataḥ sakalapudgalāḥ |tayā naḥ pāhi pāpebhyaḥ aihikācca mahābhayāt || 31||

याते विश्वसृजा जिह्वा प्राणिनां शर्मदायिनी ।तया नः पाहि पापेभ्यः ऐहिकाच्च महाभयात् ॥ ३२॥

yāte viśvasṛjā jihvā prāṇināṃ śarmadāyinī |tayā naḥ pāhi pāpebhyaḥ aihikācca mahābhayāt || 32||

पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्म हुताशन ।त्राहिमां सर्वदोषेभ्यः संसारादुद्धरेह माम् ॥ ३३॥

piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartma hutāśana |trāhimāṃ sarvadoṣebhyaḥ saṃsārāduddhareha mām || 33||

प्रसीद वह्ने सप्तार्चिः कृशानो हव्य वाहन ।अग्निपावक शुक्रादि नामाष्टाभिरुदीरितः ॥ ३४॥

prasīda vahne saptārciḥ kṛśāno havya vāhana |agnipāvaka śukrādi nāmāṣṭābhirudīritaḥ || 34||

अग्नेऽग्रे सर्वभूतानां समुत्पत्तिरिभावसो ।प्रसीद हव्यवाहाख्य, अभिष्टुत मयाव्यय ॥ ३५॥

agne'gre sarvabhūtānāṃ samutpattiribhāvaso |prasīda havyavāhākhya, abhiṣṭuta mayāvyaya || 35||

त्वमक्षयो वह्निरचिन्त्य रूपः समृद्धिमन्दुष्प्रसहाऽतितीव्रः ।तवाव्ययं भीममशेषलोक संवर्धकं हन्त्यधवातिवीर्यम् ॥ ३६॥

tvamakṣayo vahniracintya rūpaḥ samṛddhimanduṣprasahā'titīvraḥ |tavāvyayaṃ bhīmamaśeṣaloka saṃvardhakaṃ hantyadhavātivīryam || 36||

त्वमुत्तमं तत्त्वमशेष सत्त्व हृत्पुण्डरीकस्थमनन्तमीड्यम् ।त्वया ततं विश्वमिदं चराचरं हुताशनैको बहुधा त्वमत्र! ॥ ३७॥

tvamuttamaṃ tattvamaśeṣa sattva hṛtpuṇḍarīkasthamanantamīḍyam |tvayā tataṃ viśvamidaṃ carācaraṃ hutāśanaiko bahudhā tvamatra! || 37||

त्वमक्षयः सगिरिवना वसुन्धरा नभः ससोमार्कमहर्दिवाखिलं! ।महोदधेर्जठर गतश्च बाडबो भवान्विभुः पिबति पयांसि पावक ॥ ३८॥

tvamakṣayaḥ sagirivanā vasundharā nabhaḥ sasomārkamahardivākhilaṃ! |mahodadherjaṭhara gataśca bāḍabo bhavānvibhuḥ pibati payāṃsi pāvaka || 38||

हुताशनस्त्वमिति सदाभि पूज्यसे महाक्रतौ नियमपरैर्महर्षिभिः ।अभिष्टुतः पिसिसि च सोममध्वरे वषट्कृतान्यपि च हवीषि भूतये ॥ ३९॥

hutāśanastvamiti sadābhi pūjyase mahākratau niyamaparairmaharṣibhiḥ |abhiṣṭutaḥ pisisi ca somamadhvare vaṣaṭkṛtānyapi ca havīṣi bhūtaye || 39||

त्वं विप्रैः सततमिहेज्यसे फलार्थं वेदाङ्गेष्वथ सकलेषु गीय से त्वम् ।त्वद्धेतोर्यजन परायणा द्विजेन्द्रा वेदाङ्गान्यधिगमयन्ति सर्वकाले ॥ ४०॥

tvaṃ vipraiḥ satatamihejyase phalārthaṃ vedāṅgeṣvatha sakaleṣu gīya se tvam |tvaddhetoryajana parāyaṇā dvijendrā vedāṅgānyadhigamayanti sarvakāle || 40||

त्वं ब्रह्मा यजनपरस्तथैव विष्णुः भूतेशः सुरपतिरर्यमा जलेशः ।सूर्येन्दू सकल सुरासुराश्च हव्यैः सन्तोष्याऽभिमतफलान्यथाप्नुवन्ति ॥ ४१॥

tvaṃ brahmā yajanaparastathaiva viṣṇuḥ bhūteśaḥ surapatiraryamā jaleśaḥ |sūryendū sakala surāsurāśca havyaiḥ santoṣyā'bhimataphalānyathāpnuvanti || 41||

अर्चिभिः परममहोपघातदुष्टं संस्पृष्टं तव शुचि जायते समस्तम् ।स्नानानां परममतीव भस्मना सत्सन्ध्यायां मुनिभिरतीव सेव्यसे तत् ॥ ४२॥

arcibhiḥ paramamahopaghātaduṣṭaṃ saṃspṛṣṭaṃ tava śuci jāyate samastam |snānānāṃ paramamatīva bhasmanā satsandhyāyāṃ munibhiratīva sevyase tat || 42||

तत्कृत्वा त्रिदिवमवाप्नुवन्ति लोकाः सद्भक्त्या सुखनियताः समूहगतिम् ।प्रसीदवह्ने शुचिनामधेय प्रसीद वायो विमलातिदीप्ते ॥ ४३॥

tatkṛtvā tridivamavāpnuvanti lokāḥ sadbhaktyā sukhaniyatāḥ samūhagatim |prasīdavahne śucināmadheya prasīda vāyo vimalātidīpte || 43||

प्रसीद मे पावक वैद्युताभ प्रसीद हव्याशन पाहि मां त्वम् ।यत्तेवह्ने शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः ।तैः पाहि न स्तुतोदेव पिता पुत्रमिवात्मजम् ॥ ४४॥

prasīda me pāvaka vaidyutābha prasīda havyāśana pāhi māṃ tvam |yattevahne śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ |taiḥ pāhi na stutodeva pitā putramivātmajam || 44||

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे भौत्यमन्वन्तरेऽग्निस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।षण्ण्वतितमोऽध्यायः ।

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe bhautyamanvantare'gnistotraṃ sampūrṇam |ṣaṇṇvatitamo'dhyāyaḥ |