यादवाभ्युदयं महाकाव्यम् Yadavabhyudayam Mahakavyam

ध्यानम् ।श्रीकृष्णाय परस्मै परब्रह्मणे नमः ।

dhyānam |śrīkṛṣṇāya parasmai parabrahmaṇe namaḥ |

श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः ।

śrīmate nigamāntamahādeśikāya namaḥ |

श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी ।वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥वन्देय वेदान्तगुरोः पदाब्जं सन्देहमोहक्षपणार्थवित्यै ।मन्देतरा भक्तिरुदेतु विद्वद्वृन्दे च वृन्दावनदैवते च ॥श्रीमच्छीतांशुवंशे जनितगुणनिधेर्दिव्यलीलाप्रबन्धम् ।श्रीमद्वेदान्तसूरेर्भणितसुरुचिरं यच्चरित्रं प्रशस्तम् ॥सूक्तं शृङ्गारशान्त्यादिबहुरसयुतं सज्जनानां निधानम् ।तद्वन्दे काव्यरत्नं कलिमलहरणं श्रीचिदानन्दरूपम् ॥यादवाभ्युदयं काव्यं वेङ्कटेशेन निर्मितम् ।श्रीकृष्णचरितं पुण्यं सर्वलोकमनोहरम् ॥वन्देय वेदान्तगुरोः पदाब्जं सन्देहमोहक्षपणार्थवित्यै ।मन्देतरा भक्तिरुदेतु विद्वद्वृन्दे च वृन्दावनदैवते च ॥

śrīmān veṅkaṭanāthāryaḥ kavitārkikakesarī |vedāntācāryavaryo me sannidhattāṃ sadā hṛdi ||vandeya vedāntaguroḥ padābjaṃ sandehamohakṣapaṇārthavityai |mandetarā bhaktirudetu vidvadvṛnde ca vṛndāvanadaivate ca ||śrīmacchītāṃśuvaṃśe janitaguṇanidherdivyalīlāprabandham |śrīmadvedāntasūrerbhaṇitasuruciraṃ yaccaritraṃ praśastam ||sūktaṃ śṛṅgāraśāntyādibahurasayutaṃ sajjanānāṃ nidhānam |tadvande kāvyaratnaṃ kalimalaharaṇaṃ śrīcidānandarūpam ||yādavābhyudayaṃ kāvyaṃ veṅkaṭeśena nirmitam |śrīkṛṣṇacaritaṃ puṇyaṃ sarvalokamanoharam ||vandeya vedāntaguroḥ padābjaṃ sandehamohakṣapaṇārthavityai |mandetarā bhaktirudetu vidvadvṛnde ca vṛndāvanadaivate ca ||

॥ कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्यवेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदयमहाकाव्यम् ॥

|| kavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasyavedāntācāryasya kṛtiṣu yādavābhyudayamahākāvyam ||

वन्दे वृन्दावनचरं वल्लवीजनवल्लभम् ।जयन्तीसम्भवं धाम वैजयन्तीविभूषणम् ॥ ११॥

vande vṛndāvanacaraṃ vallavījanavallabham |jayantīsambhavaṃ dhāma vaijayantīvibhūṣaṇam || 11||

यदेकैकगुणप्रान्ते श्रान्ता निगमवन्दिनः ।यथावत् वर्णने तस्य किमुतान्ये मितम्पचाः ॥ १२॥

yadekaikaguṇaprānte śrāntā nigamavandinaḥ |yathāvat varṇane tasya kimutānye mitampacāḥ || 12||

शक्त्या शौरिकथास्वादः स्थाने मन्दधियामपि ।अमृतं यदि लभ्येत किं न गृह्येत मानवैः ॥ १३॥

śaktyā śaurikathāsvādaḥ sthāne mandadhiyāmapi |amṛtaṃ yadi labhyeta kiṃ na gṛhyeta mānavaiḥ || 13||

वसुधाश्रोत्रजे तस्मिन् व्यासे च हृदयस्थिते ।अन्येऽपि कवयः कामं बभूवुरनपत्रपाः ॥ १४॥

vasudhāśrotraje tasmin vyāse ca hṛdayasthite |anye'pi kavayaḥ kāmaṃ babhūvuranapatrapāḥ || 14||

स कविः कथ्यते स्रष्टा रमते यत्र भारती ।रसभावगुणीभूतैरलङ्कारैर्गुणोदयैः ॥ १५॥

sa kaviḥ kathyate sraṣṭā ramate yatra bhāratī |rasabhāvaguṇībhūtairalaṅkārairguṇodayaiḥ || 15||

तदात्वे नूतनं सर्वमायत्याञ्च पुरातनम् ।न दोषायैतदुभयं न गुणाय च कल्पते ॥ १६॥

tadātve nūtanaṃ sarvamāyatyāñca purātanam |na doṣāyaitadubhayaṃ na guṇāya ca kalpate || 16||

प्रवृत्तामनघे मार्गे प्रमाद्यन्तीमपि क्वचित् ।न वाचमवमन्यन्ते नर्तकीमिव भावुकाः ॥ १७॥

pravṛttāmanaghe mārge pramādyantīmapi kvacit |na vācamavamanyante nartakīmiva bhāvukāḥ || 17||

विहाय तदहं व्रीडां व्यासवेदार्णवामृतम् ।वक्ष्ये विबुधजीवातुं वसुदेवसुतोदयम् ॥ १८॥

vihāya tadahaṃ vrīḍāṃ vyāsavedārṇavāmṛtam |vakṣye vibudhajīvātuṃ vasudevasutodayam || 18||

क्रीडातूलिकया स्वस्मिन् कृपारूषितया स्वयम् ।एको विश्वमिदं चित्रं विभुः श्रीमानजीजनत् ॥ १९॥

krīḍātūlikayā svasmin kṛpārūṣitayā svayam |eko viśvamidaṃ citraṃ vibhuḥ śrīmānajījanat || 19||

जगदाह्लादनो जज्ञे मनसस्तस्य चन्द्रमाः ।परिपालयितव्येषु प्रसाद इव मूर्तिमान् ॥ ११०॥

jagadāhlādano jajñe manasastasya candramāḥ |paripālayitavyeṣu prasāda iva mūrtimān || 110||

यदपत्यसमुद्भूतः पुण्यकीर्तिः पुरूरवाः ।सतामाहितवह्नीनां विहारस्थेयतां ययौ ॥ १११॥

yadapatyasamudbhūtaḥ puṇyakīrtiḥ purūravāḥ |satāmāhitavahnīnāṃ vihārastheyatāṃ yayau || 111||

समवर्धत तद्वंशः उपर्युपरि पर्वभिः ।यशोमुक्ताफलैर्यस्य दिशो दश विभूषिताः ॥ ११२॥

samavardhata tadvaṃśaḥ uparyupari parvabhiḥ |yaśomuktāphalairyasya diśo daśa vibhūṣitāḥ || 112||

बभूव नहुषस्तस्मिन् ऐरावत इवाम्बुधौ ।यमिन्द्रविगमे देवाः पदे तस्य न्यवीविशन् ॥ ११३॥

babhūva nahuṣastasmin airāvata ivāmbudhau |yamindravigame devāḥ pade tasya nyavīviśan || 113||

नरेन्द्राः पृथिवीचक्रे नामचिह्नैरलङ्कृताः ।जङ्गमास्तस्य वीरस्य जयस्तम्भा इवाभवन् ॥ ११४॥

narendrāḥ pṛthivīcakre nāmacihnairalaṅkṛtāḥ |jaṅgamāstasya vīrasya jayastambhā ivābhavan || 114||

शक्तिरप्रतिघा तस्य शात्रवैरपि तुष्टुवे ।यथावत् साधकस्येव यावदर्था सरस्वती ॥ ११५॥

śaktirapratighā tasya śātravairapi tuṣṭuve |yathāvat sādhakasyeva yāvadarthā sarasvatī || 115||

वीरो रस इवोत्साहान्नहुषादभ्यजायत ।ययातिर्नाम येनैन्द्रमर्धासनमधिष्ठितम् ॥ ११६॥

vīro rasa ivotsāhānnahuṣādabhyajāyata |yayātirnāma yenaindramardhāsanamadhiṣṭhitam || 116||

विशालविपुलोत्तुङ्गे यद्बाहुशिखरान्तरे ।आसीद्वीरश्रिया सार्धं भूमिरर्धासने स्थिता(रा)॥ ११७॥

viśālavipulottuṅge yadbāhuśikharāntare |āsīdvīraśriyā sārdhaṃ bhūmirardhāsane sthitā(rā)|| 117||

निदेशं तस्य राजानो न शेकुरतिवर्तितुम् ।प्राप्तस्वपरनिर्वाहं प्रमाणमिव वादिनः ॥ ११८॥

nideśaṃ tasya rājāno na śekurativartitum |prāptasvaparanirvāhaṃ pramāṇamiva vādinaḥ || 118||

तटाकमिव तापार्तास्तमिन्द्रमिव निर्जराः ।भावा इव रसं भव्याः पार्थिवाः पर्युपासत ॥ ११९॥

taṭākamiva tāpārtāstamindramiva nirjarāḥ |bhāvā iva rasaṃ bhavyāḥ pārthivāḥ paryupāsata || 119||

यदुर्नाम ततो जज्ञे यत्सन्ततिसमुद्भवैः ।समानगणनालेख्ये निस्समानैर्निषद्यते ॥ १२०॥

yadurnāma tato jajñe yatsantatisamudbhavaiḥ |samānagaṇanālekhye nissamānairniṣadyate || 120||

देहीति वदतां प्रायः प्रसीदन् प्रत्युवाच सः ।ललितध्वनिभिर्लक्ष्मीलीलाकमलषट्षदैः ॥ १२१॥

dehīti vadatāṃ prāyaḥ prasīdan pratyuvāca saḥ |lalitadhvanibhirlakṣmīlīlākamalaṣaṭṣadaiḥ || 121||

स च वृत्तविहीनस्य न विद्यां बह्वमन्यत ।न हि शुद्धेति गृह्येत चतुर्थीचन्द्रचन्द्रिका ॥ १२२॥

sa ca vṛttavihīnasya na vidyāṃ bahvamanyata |na hi śuddheti gṛhyeta caturthīcandracandrikā || 122||

अपुनःप्रार्थनीयस्य प्रार्थिताधिकदायिनः ।अर्थिनः प्रथमे तस्य चरमान् पर्यपूरयन् ॥ १२३॥

apunaḥprārthanīyasya prārthitādhikadāyinaḥ |arthinaḥ prathame tasya caramān paryapūrayan || 123||

शराणां शात्रवाणां च सन्धानेन महौजसः ।तस्य निर्धूतलक्षेण द्विः कचिन्नाप्यभृयत ॥ १२४॥

śarāṇāṃ śātravāṇāṃ ca sandhānena mahaujasaḥ |tasya nirdhūtalakṣeṇa dviḥ kacinnāpyabhṛyata || 124||

युक्तदण्डममित्राणां कृतान्तं समवर्तिनम् ।दक्षिणं लोकपालं तममन्यन्त दिवौकसः ॥ १२५॥

yuktadaṇḍamamitrāṇāṃ kṛtāntaṃ samavartinam |dakṣiṇaṃ lokapālaṃ tamamanyanta divaukasaḥ || 125||

यशःप्रसूनसुरभिर्यदुसन्तानपादपः ।बभूव विबुधप्रीत्यै बहुशाखः क्षमातले ॥ १२६॥

yaśaḥprasūnasurabhiryadusantānapādapaḥ |babhūva vibudhaprītyai bahuśākhaḥ kṣamātale || 126||

वंशे समभवत् तस्य वसुदेवः क्षितीश्वरः ।जनकः प्राग्भवे योऽभूत् देवदानवयूथयोः ॥ १२७॥

vaṃśe samabhavat tasya vasudevaḥ kṣitīśvaraḥ |janakaḥ prāgbhave yo'bhūt devadānavayūthayoḥ || 127||

आनकानाञ्च दिव्यानां दुन्दुभीनाञ्च निस्वनैः ।सह जातं यमाचख्युराख्ययाऽऽनकदुन्दुभिम् ॥ १२८॥

ānakānāñca divyānāṃ dundubhīnāñca nisvanaiḥ |saha jātaṃ yamācakhyurākhyayā''nakadundubhim || 128||

तेन निर्मलसत्त्वेन विनिवृत्तरजस्तमाः ।जगती शान्तमोहेव धर्मोच्छ्वासवती बभौ ॥ १२९॥

tena nirmalasattvena vinivṛttarajastamāḥ |jagatī śāntamoheva dharmocchvāsavatī babhau || 129||

स विष्णुरिव लोकानां तपनस्तेजसामिव ।समुद्र इव रत्नानां सतामेकाश्रयोभवत् ॥ १३०॥

sa viṣṇuriva lokānāṃ tapanastejasāmiva |samudra iva ratnānāṃ satāmekāśrayobhavat || 130||

प्रख्यातविभवे पत्न्यौ तस्य पूर्वं प्रजापतेः ।रोहिणीदेवकीरूपे मनुष्यत्वे बभूवतुः ॥ १३१॥

prakhyātavibhave patnyau tasya pūrvaṃ prajāpateḥ |rohiṇīdevakīrūpe manuṣyatve babhūvatuḥ || 131||

अक्षुद्रगतिशालिन्योस्तयोरन्योन्यसक्तयोः ।ऐकरस्यमभूत् पत्या गङ्गायमुनयोरिव ॥ १३२॥

akṣudragatiśālinyostayoranyonyasaktayoḥ |aikarasyamabhūt patyā gaṅgāyamunayoriva || 132||

स ताभ्यामनुरूपाभ्यां समतुष्यत् समेयिवान् ।व्यक्तिहेतुरभूत् येन सपर्यङ्कस्य शार्ङ्गिणः ॥ १३३॥

sa tābhyāmanurūpābhyāṃ samatuṣyat sameyivān |vyaktiheturabhūt yena saparyaṅkasya śārṅgiṇaḥ || 133||

अलिप्सत न साम्राज्यं सोऽर्थकामपराङ्मुखः ।यदृच्छागतमैश्वर्यमानृण्यरुचिरन्वभूत् ॥ १३४॥

alipsata na sāmrājyaṃ so'rthakāmaparāṅmukhaḥ |yadṛcchāgatamaiśvaryamānṛṇyaruciranvabhūt || 134||

कयाचिदशरीरिण्या वाचा व्यवसितायतिः ।देवकीं वसुदेवञ्च कंसः कारामयोजयत् ॥ १३५॥

kayācidaśarīriṇyā vācā vyavasitāyatiḥ |devakīṃ vasudevañca kaṃsaḥ kārāmayojayat || 135||

स कालातिबलः कंसः कालनेमिरनेहसा ।सर्वदैतेयसत्त्वानां समाहार इवोदितः ॥ १३६॥

sa kālātibalaḥ kaṃsaḥ kālanemiranehasā |sarvadaiteyasattvānāṃ samāhāra ivoditaḥ || 136||

एतस्मिन्नन्तरे देवी मेरुमध्यमुपेयुषः ।प्रजापतिमुखान् देवान् प्राह सागरमेखला ॥ १३७॥

etasminnantare devī merumadhyamupeyuṣaḥ |prajāpatimukhān devān prāha sāgaramekhalā || 137||

विदितं भवतां देवाः! विश्वरूपेण विष्णुना ।महीयान् धर्मशीलेषु भारो यत्तन्निवेशितः ॥ १३८॥

viditaṃ bhavatāṃ devāḥ! viśvarūpeṇa viṣṇunā |mahīyān dharmaśīleṣu bhāro yattanniveśitaḥ || 138||

अधर्मनिघ्नैरधुना धर्मसेतुविभेदकैः ।असङ्खथैरद्भुतैस्तुङ्गैः क्रम्ये राक्षसपर्वतैः ॥ १३९॥

adharmanighnairadhunā dharmasetuvibhedakaiḥ |asaṅkhathairadbhutaistuṅgaiḥ kramye rākṣasaparvataiḥ || 139||

अत आलोचितजगद्धितैः सुरगणैः स्वयम् ।(अतः स्वयं सुरगणैरालोचितजगद्धितैः?)न पतामि न भिद्ये च यथाऽहं क्रियतां तथा ॥ १४०॥

ata ālocitajagaddhitaiḥ suragaṇaiḥ svayam |(ataḥ svayaṃ suragaṇairālocitajagaddhitaiḥ?)na patāmi na bhidye ca yathā'haṃ kriyatāṃ tathā || 140||

इति ते भूतधारिण्या निसृष्टार्था दिवौकसः ।अविदुस्तत्प्रियस्यैव तद्भारहरणं क्षमम् ॥ १४१॥

iti te bhūtadhāriṇyā nisṛṣṭārthā divaukasaḥ |avidustatpriyasyaiva tadbhāraharaṇaṃ kṣamam || 141||

पुरस्कृत्य जगद्धात्रीं मनसोऽपि पुरस्सराः ।दुग्धोदधिशयं देवं दुरमेत्याभितुष्टुवुः ॥ १४२॥

puraskṛtya jagaddhātrīṃ manaso'pi purassarāḥ |dugdhodadhiśayaṃ devaṃ durametyābhituṣṭuvuḥ || 142||

त्रिवेदीमध्यदीप्ताय त्रिधाम्ने पञ्चहेतये ।वरदाय नमस्तुभ्यं बाह्यान्तरहविर्भुजे ॥ १४३॥

trivedīmadhyadīptāya tridhāmne pañcahetaye |varadāya namastubhyaṃ bāhyāntarahavirbhuje || 143||

अनन्याधीनमहिमा स्वाधीनपरवैभवः ।दयाधीनविहारस्त्वं प्रणतान् परिपाहि नः ॥ १४४॥

ananyādhīnamahimā svādhīnaparavaibhavaḥ |dayādhīnavihārastvaṃ praṇatān paripāhi naḥ || 144||

स भवान् गुणरत्नौघैर्दीप्यमानो दयाम्बुधिः ।तनोति व्यूहनिवहैस्तरङ्गैरिव ताण्डवम् ॥ १४५॥

sa bhavān guṇaratnaughairdīpyamāno dayāmbudhiḥ |tanoti vyūhanivahaistaraṅgairiva tāṇḍavam || 145||

त्वदेकव्यञ्जितैरादौ त्वदन्येष्वनिदम्परैः ।निगमैरनिगम्यं त्वां कः परिच्छेत्तुमर्हति ॥ १४६॥

tvadekavyañjitairādau tvadanyeṣvanidamparaiḥ |nigamairanigamyaṃ tvāṃ kaḥ paricchettumarhati || 146||