सुन्दरकाण्डरामायणनिर्णयः Sundarakandaramayananirnaya

रामाय शाश्वतसुविस्तृतषड्गुणायसर्वेश्वराय बलवीर्यमहार्णवाय ।नत्वा लिलङ्घयिषुरर्णवमुत्पपातनिष्पीड्य तं गिरिवरं पवनस्य सूनुः ॥ १॥

rāmāya śāśvatasuvistṛtaṣaḍguṇāyasarveśvarāya balavīryamahārṇavāya |natvā lilaṅghayiṣurarṇavamutpapātaniṣpīḍya taṃ girivaraṃ pavanasya sūnuḥ || 1||

चुक्षोभ वारिधिरनुप्रययौ च शीघ्रंयादोगणैः सह तदीयबलाभिकृष्टः ।वृक्षाश्च पर्वतगताः पवनेन पूर्वंक्षिप्तोऽर्णवे गिरिरुदागमदस्य हेतोः ॥ २॥

cukṣobha vāridhiranuprayayau ca śīghraṃyādogaṇaiḥ saha tadīyabalābhikṛṣṭaḥ |vṛkṣāśca parvatagatāḥ pavanena pūrvaṃkṣipto'rṇave girirudāgamadasya hetoḥ || 2||

शैलो हरस्य गिरिपक्षविनाशकालेक्षिप्तोऽर्णवे स मरुतोर्वरितात्मपक्षः ।हैमो गिरिः पवनजस्य तु विक्रमार्थमुद्भिद्य वारिधिमवर्धदनेकसानुः ॥ ३॥

śailo harasya giripakṣavināśakālekṣipto'rṇave sa marutorvaritātmapakṣaḥ |haimo giriḥ pavanajasya tu vikramārthamudbhidya vāridhimavardhadanekasānuḥ || 3||

नैवात्र विक्रमणमैच्छदविश्रमोऽसौनिःसीमपौरुषबलस्य कुतः श्रमोऽस्य ।आश्लिष्य पर्वतवरं स ददर्श गच्छन्देवैस्तु नागजननीं प्रहितां वरेण ॥ ४॥

naivātra vikramaṇamaicchadaviśramo'sauniḥsīmapauruṣabalasya kutaḥ śramo'sya |āśliṣya parvatavaraṃ sa dadarśa gacchandevaistu nāgajananīṃ prahitāṃ vareṇa || 4||

जिज्ञासुभिर्निजबलं तव भक्षमेतुयद्यत्त्वमिच्छसि तदित्यमरोदितायाः ।आस्यं प्रविश्य सपदि प्रविनिःसृतोऽस्मात्देवाननन्दयदुत स्वकमेषु रक्षन् ॥ ५॥

jijñāsubhirnijabalaṃ tava bhakṣametuyadyattvamicchasi tadityamaroditāyāḥ |āsyaṃ praviśya sapadi praviniḥsṛto'smātdevānanandayaduta svakameṣu rakṣan || 5||

दृष्ट्वा सुरप्रणयितां बलमस्य चोग्रंदेवाः प्रतुष्टुवुरमुं सुमनोऽभिवृष्ट्या ।तैरादृतः पुनरसौ वियतैव गच्छन्छायाग्रहं प्रतिददर्श च सिंहिकाख्यम् ॥ ६॥

dṛṣṭvā surapraṇayitāṃ balamasya cograṃdevāḥ pratuṣṭuvuramuṃ sumano'bhivṛṣṭyā |tairādṛtaḥ punarasau viyataiva gacchanchāyāgrahaṃ pratidadarśa ca siṃhikākhyam || 6||

लङ्कावनाय सकलस्य च निग्रहेऽस्याःसामर्थ्यमप्रतिहतं प्रददौ विधाता ।छायामवाक्षिपदसौ पवनात्मजस्यसोऽस्याः शरीरमनुविश्य बिभेद चाशु ॥ ७॥

laṅkāvanāya sakalasya ca nigrahe'syāḥsāmarthyamapratihataṃ pradadau vidhātā |chāyāmavākṣipadasau pavanātmajasyaso'syāḥ śarīramanuviśya bibheda cāśu || 7||

निःसीममात्मबलमित्यसुदर्शयानोहत्वैव तामपि विधातृवराभिगुप्ताम् ।लम्बे स लम्बशिखरे निपपात लङ्काप्राकाररूपकगिराथ च सञ्चुकोचे ॥ ८॥

niḥsīmamātmabalamityasudarśayānohatvaiva tāmapi vidhātṛvarābhiguptām |lambe sa lambaśikhare nipapāta laṅkāprākārarūpakagirātha ca sañcukoce || 8||

भूत्वा बिडालसमितो निशि तां पुरीं चप्राप्स्यन् ददर्श निजरूपवतीं स लङ्काम् ।रुद्धोऽनयाऽऽश्वथ विजित्य च तां स्वमुष्टिपिष्टां तयानुमत एव विवेश लङ्काम् ॥ ९॥

bhūtvā biḍālasamito niśi tāṃ purīṃ caprāpsyan dadarśa nijarūpavatīṃ sa laṅkām |ruddho'nayā''śvatha vijitya ca tāṃ svamuṣṭipiṣṭāṃ tayānumata eva viveśa laṅkām || 9||

मार्गमाणो बहिश्चान्तः सोऽशोकवनिकातले ।ददर्श शिंशपावृक्षमूलस्थितरमाकृतिम् ॥ १०॥

mārgamāṇo bahiścāntaḥ so'śokavanikātale |dadarśa śiṃśapāvṛkṣamūlasthitaramākṛtim || 10||

नरलोकविडम्बस्य जानन् रामस्य हृद्गतम् ।तस्य चेष्टानुसारेण कृत्वा चेष्टाश्च संविदम् ॥ ११॥

naralokaviḍambasya jānan rāmasya hṛdgatam |tasya ceṣṭānusāreṇa kṛtvā ceṣṭāśca saṃvidam || 11||

तादृक्चेष्टासमेताया अङ्गुलीयमदात्ततः ।सीताया यानि चैवासन्नाकृतेस्तानि सर्वशः ॥ १२॥

tādṛkceṣṭāsametāyā aṅgulīyamadāttataḥ |sītāyā yāni caivāsannākṛtestāni sarvaśaḥ || 12||

भूषणानि द्विधा भूत्वा तान्येवासन् तथैव च ।अथ चूडामणिं दिव्यं दातुं रामाय सा ददौ ॥ १३॥

bhūṣaṇāni dvidhā bhūtvā tānyevāsan tathaiva ca |atha cūḍāmaṇiṃ divyaṃ dātuṃ rāmāya sā dadau || 13||

यद्यप्येतन्न पश्यन्ति निशाचरगणास्तु ते ।द्युलोकचारिणः सर्वे पश्यन्त्यृषय एव च ॥ १४॥

yadyapyetanna paśyanti niśācaragaṇāstu te |dyulokacāriṇaḥ sarve paśyantyṛṣaya eva ca || 14||

तेषां विडम्बनायैव दैत्यानां वञ्चनाय च ।पश्यतां कलिमुख्यानां विडम्बोऽयं कृतो भवेत् ॥ १५॥

teṣāṃ viḍambanāyaiva daityānāṃ vañcanāya ca |paśyatāṃ kalimukhyānāṃ viḍambo'yaṃ kṛto bhavet || 15||

कृत्वा कार्यमिदं सर्वं विशङ्कः पवनात्मजः ।आत्माविष्करणे चित्तं चक्रे मतिमतां वरः ॥ १६॥

kṛtvā kāryamidaṃ sarvaṃ viśaṅkaḥ pavanātmajaḥ |ātmāviṣkaraṇe cittaṃ cakre matimatāṃ varaḥ || 16||

अथ वनमखिलं तद्रावणस्यावलम्ब्यक्षितिरुहमिममेकं वर्जयित्वाऽऽशु वीरः ।रजनिचरविनाशं कांक्षमाणोऽतिवेलंमुहुरतिरवनादी तोरणं चारुरोह ॥ १७॥

atha vanamakhilaṃ tadrāvaṇasyāvalambyakṣitiruhamimamekaṃ varjayitvā''śu vīraḥ |rajanicaravināśaṃ kāṃkṣamāṇo'tivelaṃmuhuratiravanādī toraṇaṃ cāruroha || 17||

अथाशृणोद्दशाननः कपीन्द्रचेष्टितं परम् ।दिदेश किङ्करान् बहून् कपिर्निगृह्यतामिति ॥ १८॥

athāśṛṇoddaśānanaḥ kapīndraceṣṭitaṃ param |dideśa kiṅkarān bahūn kapirnigṛhyatāmiti || 18||

समस्तशो विमृत्यवो वराद्धरस्य किङ्कराः ।समासदन्महाबलं सुरान्तरात्मनोऽङ्गजम् ॥ १९॥

samastaśo vimṛtyavo varāddharasya kiṅkarāḥ |samāsadanmahābalaṃ surāntarātmano'ṅgajam || 19||

अशीतिकोटियूथपं पुरःसराष्टकायुतम् ।अनेकहेतिसङ्कुलं कपीन्द्रमावृणोद्बलम् ॥ २०॥

aśītikoṭiyūthapaṃ puraḥsarāṣṭakāyutam |anekahetisaṅkulaṃ kapīndramāvṛṇodbalam || 20||

समावृतस्तथाऽऽयुधैः स ताडितश्च तैर्भृशम् ।चकार तान् समस्तशस्तलप्रहारचूर्णितान् ॥ २१॥

samāvṛtastathā''yudhaiḥ sa tāḍitaśca tairbhṛśam |cakāra tān samastaśastalaprahāracūrṇitān || 21||

पुनश्च मन्त्रिपुत्रकान् स रावणप्रचोदितान् ।ममर्द सप्तपर्वतप्रभान् वराभिरक्षितान् ॥ २२॥

punaśca mantriputrakān sa rāvaṇapracoditān |mamarda saptaparvataprabhān varābhirakṣitān || 22||

बलाग्रगामिनस्तथा स शर्ववाक्सुगर्वितान् ।निहत्य सर्वरक्षसां तृतीयभागमक्षिणोत् ॥ २३॥

balāgragāminastathā sa śarvavāksugarvitān |nihatya sarvarakṣasāṃ tṛtīyabhāgamakṣiṇot || 23||

अनौपमं हरेर्बलं निशम्य राक्षसाधिपः ।कुमारमक्षमात्मनः समं सुतं न्ययोजयत् ॥ २४॥

anaupamaṃ harerbalaṃ niśamya rākṣasādhipaḥ |kumāramakṣamātmanaḥ samaṃ sutaṃ nyayojayat || 24||

स सर्वलोकसाक्षिणः सुतं शरैर्ववर्ष ह ।शितैर्वरास्त्रमन्त्रितैर्न चैनमभ्यचालयत् ॥ २५॥

sa sarvalokasākṣiṇaḥ sutaṃ śarairvavarṣa ha |śitairvarāstramantritairna cainamabhyacālayat || 25||

स मण्डमध्यगासुतं समीक्ष्य रावणोपमम् ।तृतीय एष भांशको बलस्य हीत्यचिन्तयत् ॥ २६॥

sa maṇḍamadhyagāsutaṃ samīkṣya rāvaṇopamam |tṛtīya eṣa bhāṃśako balasya hītyacintayat || 26||

निधार्य एव रावणो राघवस्य नान्यथा ।युधीन्द्रजिन्मया हतो न चास्य शक्तिरीक्ष्यते ॥ २७॥

nidhārya eva rāvaṇo rāghavasya nānyathā |yudhīndrajinmayā hato na cāsya śaktirīkṣyate || 27||

अतस्तयोः समो मया तृतीय एष हन्यते ।विचार्य चैवमाशु तं पदोः प्रगृह्य पुप्लुवे ॥ २८॥

atastayoḥ samo mayā tṛtīya eṣa hanyate |vicārya caivamāśu taṃ padoḥ pragṛhya pupluve || 28||

स चक्रवद्भ्रमातुरं विधाय रावणात्मजम् ।अपोथयद्धरातले क्षणेन मारुतीतनुः ॥ २९॥

sa cakravadbhramāturaṃ vidhāya rāvaṇātmajam |apothayaddharātale kṣaṇena mārutītanuḥ || 29||

विचूर्णिते धरातले निजे सुते स रावणः ।निशम्य शोकतापितस्तदग्रजं समादिशत् ॥ ३०॥

vicūrṇite dharātale nije sute sa rāvaṇaḥ |niśamya śokatāpitastadagrajaṃ samādiśat || 30||

अथेन्द्रजिन्महाशरैर्वरास्त्रसम्प्रयोजितैः ।ततश्च वानरोत्तमं न चाशकद्विचालने ॥ ३१॥

athendrajinmahāśarairvarāstrasamprayojitaiḥ |tataśca vānarottamaṃ na cāśakadvicālane || 31||

अथास्त्रमुत्तमं विधेर्मुमोच सर्वदुःसहम् ।स तेन ताडितो हरिर्व्यचिन्तयन्निराकुलः ॥ ३२॥

athāstramuttamaṃ vidhermumoca sarvaduḥsaham |sa tena tāḍito harirvyacintayannirākulaḥ || 32||

मया वरा विलङ्घिता ह्यनेकशः स्वयम्भुवः ।स माननीय एव मे ततोऽत्र मानयाम्यहम् ॥ ३३॥

mayā varā vilaṅghitā hyanekaśaḥ svayambhuvaḥ |sa mānanīya eva me tato'tra mānayāmyaham || 33||

इमे च कुर्युरत्र किं प्रहृष्टरक्षसां गणाः ।इतीह लक्ष्यमेव मे स रावणश्च दृश्यते ॥ ३४॥

ime ca kuryuratra kiṃ prahṛṣṭarakṣasāṃ gaṇāḥ |itīha lakṣyameva me sa rāvaṇaśca dṛśyate || 34||

इदं समीक्ष्य बद्धवत् स्थितं कपीन्द्रमाशु ते ।बबन्धुरन्यपाशकैर्जगाम चास्त्रमस्य तत् ॥ ३५॥

idaṃ samīkṣya baddhavat sthitaṃ kapīndramāśu te |babandhuranyapāśakairjagāma cāstramasya tat || 35||

अथ प्रगृह्य तं कपिं समीपमानयंश्च ते ।निशाचरेश्वरस्य तं स पृष्टवांश्च रावणः ॥ ३६॥

atha pragṛhya taṃ kapiṃ samīpamānayaṃśca te |niśācareśvarasya taṃ sa pṛṣṭavāṃśca rāvaṇaḥ || 36||

कपे कुतोऽसि कस्य वा किमर्थमीदृशं कृतम् ।इतीरितः स चावदत् प्रणम्य राममीश्वरम् ॥ ३७॥

kape kuto'si kasya vā kimarthamīdṛśaṃ kṛtam |itīritaḥ sa cāvadat praṇamya rāmamīśvaram || 37||

अवेहि दूतमागतं दुरन्तविक्रमस्य माम् ।रघूत्तमस्य मारुतिं कुलक्षये तवेश्वरम् ॥ ३८॥

avehi dūtamāgataṃ durantavikramasya mām |raghūttamasya mārutiṃ kulakṣaye taveśvaram || 38||

न चेत् प्रदास्यसि त्वरन् रघूत्तमप्रियां तदा ।सपुत्रमित्रबान्धवो विनाशमाशु यास्यसि ॥ ३९॥

na cet pradāsyasi tvaran raghūttamapriyāṃ tadā |saputramitrabāndhavo vināśamāśu yāsyasi || 39||

न रामबाणधारणे क्षमाः सुरेश्वरा अपि ।विरिञ्चशर्वपूर्वकाः किमु त्वमल्पसारकः ॥ ४०॥

na rāmabāṇadhāraṇe kṣamāḥ sureśvarā api |viriñcaśarvapūrvakāḥ kimu tvamalpasārakaḥ || 40||

प्रकोपितस्य तस्य कः पुरः स्थितौ क्षमो भवेत् ।सुरासुरोरगादिके जगत्यचिन्त्यकर्मणः ॥ ४१॥

prakopitasya tasya kaḥ puraḥ sthitau kṣamo bhavet |surāsuroragādike jagatyacintyakarmaṇaḥ || 41||

इतीरिते वधोद्यतं न्यवारयद्विभीषणः ।स पुच्छदाहकर्मणे न्ययोजयन्निशाचरान् ॥ ४२॥

itīrite vadhodyataṃ nyavārayadvibhīṣaṇaḥ |sa pucchadāhakarmaṇe nyayojayanniśācarān || 42||

अथास्य वस्त्रसञ्चयैः पिधाय पुच्छमग्नये ।ददुर्ददाह नास्य तन्मरुत्सखो हुताशनः ॥ ४३॥

athāsya vastrasañcayaiḥ pidhāya pucchamagnaye |dadurdadāha nāsya tanmarutsakho hutāśanaḥ || 43||

ममर्ष सर्वचेष्टितं स रक्षसां निरामयः ।बलोद्धतश्च कौतुकात् प्रदग्धुमेव तां पुरीम् ॥ ४४॥

mamarṣa sarvaceṣṭitaṃ sa rakṣasāṃ nirāmayaḥ |baloddhataśca kautukāt pradagdhumeva tāṃ purīm || 44||

ददाह चाखिलां पुरीं स्वपुच्छगेन वह्निना ।कृतिस्तु विश्वकर्मणोऽप्यदह्यतास्य तेजसा ॥ ४५॥

dadāha cākhilāṃ purīṃ svapucchagena vahninā |kṛtistu viśvakarmaṇo'pyadahyatāsya tejasā || 45||

सुवर्णरत्नकारितां स राक्षसोत्तमैः सह ।प्रदह्य सर्वशः पुरीं मुदान्वितो जगर्ज वै ॥ ४६॥

suvarṇaratnakāritāṃ sa rākṣasottamaiḥ saha |pradahya sarvaśaḥ purīṃ mudānvito jagarja vai || 46||

स रावणं सपुत्रकं तृणोपमं विधाय वै ।तयोः प्रपश्यतोः पुरीं विधाय भस्मसाद्ययौ ॥ ४७॥

sa rāvaṇaṃ saputrakaṃ tṛṇopamaṃ vidhāya vai |tayoḥ prapaśyatoḥ purīṃ vidhāya bhasmasādyayau || 47||

विलङ्घ्य चार्णवं पुनः स्वजातिभिः प्रपूजितः ।प्रभक्ष्य वानरेशितुर्मधु प्रभुं समेयिवान् ॥ ४८॥

vilaṅghya cārṇavaṃ punaḥ svajātibhiḥ prapūjitaḥ |prabhakṣya vānareśiturmadhu prabhuṃ sameyivān || 48||

रामं सुरेश्वरमगण्यगुणाभिरामंसम्प्राप्य सर्वकपिवीरवरैः समेतः ।चूडामणिं पवनजः पदयोर्निधायसर्वाङ्गकैः प्रणतिमस्य चकार भक्त्या ॥ ४९॥

rāmaṃ sureśvaramagaṇyaguṇābhirāmaṃsamprāpya sarvakapivīravaraiḥ sametaḥ |cūḍāmaṇiṃ pavanajaḥ padayornidhāyasarvāṅgakaiḥ praṇatimasya cakāra bhaktyā || 49||

रामोऽपि नान्यदनुदातुममुष्य योग्यम्अत्यन्तभक्तिभरितस्य विलक्ष्य किञ्चित् ।स्वात्मप्रदानमधिकं पवनात्मजस्यकुर्वन् समाश्लिषदमुं परमाभितुष्टः ॥ ५०॥

rāmo'pi nānyadanudātumamuṣya yogyamatyantabhaktibharitasya vilakṣya kiñcit |svātmapradānamadhikaṃ pavanātmajasyakurvan samāśliṣadamuṃ paramābhituṣṭaḥ || 50||

इति श्रीमदानन्दतीर्थीयमहाभारततात्पर्यनिर्णये रामचरितेहनुमत्प्रतियानं सुन्दरकाण्डकथानिर्णयः ॥

iti śrīmadānandatīrthīyamahābhāratatātparyanirṇaye rāmacaritehanumatpratiyānaṃ sundarakāṇḍakathānirṇayaḥ ||