तारावलिस्तुतिः Taravali Stuti

अज्ञानान्धतमो विमोहितधियां दुर्वादकोलाहलैरालीने सकले सनातनपथे कालेयलीलायितैः ।क्षेमाय क्षितिमण्डले करुणया कृत्वाऽऽकृतिं प्राकृतींनिर्धूताखिलदुर्मतो विजयते श्रीशङ्करश्शङ्करः ॥ १॥

ajñānāndhatamo vimohitadhiyāṃ durvādakolāhalairālīne sakale sanātanapathe kāleyalīlāyitaiḥ |kṣemāya kṣitimaṇḍale karuṇayā kṛtvā''kṛtiṃ prākṛtīṃnirdhūtākhiladurmato vijayate śrīśaṅkaraśśaṅkaraḥ || 1||

पुण्यैर्भूतलसम्भ्रमैरुपनिषद्भाष्यादिवाग्गुम्भनैःशिष्यैश्चाप्यफलीकृते स्वरचितत्र्यैलोक्यरक्षाक्रमे ।जीयाच्छङ्करसद्गुरोः प्रियकृते जातावतारः पुनःसोऽयं श्रीरमणो गुरुर्गुणगणैरध्यात्मनिष्ठो मुनिः ॥ २॥

puṇyairbhūtalasambhramairupaniṣadbhāṣyādivāggumbhanaiḥśiṣyaiścāpyaphalīkṛte svaracitatryailokyarakṣākrame |jīyācchaṅkarasadguroḥ priyakṛte jātāvatāraḥ punaḥso'yaṃ śrīramaṇo gururguṇagaṇairadhyātmaniṣṭho muniḥ || 2||

रमणेशपदाम्भोज रजःकणमुपास्महे ।यद्वासनापरिष्वङ्गाद्विगलन्ति कुवासनाः ॥ ३॥

ramaṇeśapadāmbhoja rajaḥkaṇamupāsmahe |yadvāsanāpariṣvaṅgādvigalanti kuvāsanāḥ || 3||

आह्लादाऽऽवहमञ्जनं नयनयोरङ्गे सुधालेपनंधैर्यं चेतसि खेदनामकगदप्रोत्सारकं भेषजम् ।मध्याह्नार्क इव प्रसूतिजलधौ लोकप्रकाशोदयंपुण्यैः श्रीरमणेश्वरं परिणतैर्धन्या लभन्ते नराः ॥ ४॥

āhlādā''vahamañjanaṃ nayanayoraṅge sudhālepanaṃdhairyaṃ cetasi khedanāmakagadaprotsārakaṃ bheṣajam |madhyāhnārka iva prasūtijaladhau lokaprakāśodayaṃpuṇyaiḥ śrīramaṇeśvaraṃ pariṇatairdhanyā labhante narāḥ || 4||

शोणाद्रीशकुटीविहारसरसे दग्धाङ्गजातैधसेकारुण्यादिगुणैकधाममनसेऽन्वर्थीकृतच्छन्दसे ।सर्वापद्दुरितान्धसे भवभयप्रोद्धारकात्यौजसेभक्तश्रेणिशिखादृताङ्घ्रिरजसे सेयन्नतिस्तेजसे ॥ ५॥

śoṇādrīśakuṭīvihārasarase dagdhāṅgajātaidhasekāruṇyādiguṇaikadhāmamanase'nvarthīkṛtacchandase |sarvāpadduritāndhase bhavabhayaproddhārakātyaujasebhaktaśreṇiśikhādṛtāṅghrirajase seyannatistejase || 5||

मोहातीतस्त्वमसि भगवन् ! मुग्धमूर्तिं दधानोवेलालङ्घिव्यवहृतिरतो वद्धवन्नानटीषि ।भक्तत्राणं भवजलनिधेरात्मनैव प्रणेतुंपर्यङ्केऽस्मिन् वससि यदियं भाति ते कापि लीला ॥ ६॥

mohātītastvamasi bhagavan ! mugdhamūrtiṃ dadhānovelālaṅghivyavahṛtirato vaddhavannānaṭīṣi |bhaktatrāṇaṃ bhavajalanidherātmanaiva praṇetuṃparyaṅke'smin vasasi yadiyaṃ bhāti te kāpi līlā || 6||

दूरीकर्तुं प्रभवति तवोपासनैव प्रजानामेनोराशीनिति गुरुमणे! त्वत्समीपाश्रितानाम् ।त्वद्भक्तानामपि बहुविधाभीष्टकामार्दितानांभीतिं किं वा सृजसि भगवन् ! व्यर्थचिन्तानिदानम् ॥ ७॥

dūrīkartuṃ prabhavati tavopāsanaiva prajānāmenorāśīniti gurumaṇe! tvatsamīpāśritānām |tvadbhaktānāmapi bahuvidhābhīṣṭakāmārditānāṃbhītiṃ kiṃ vā sṛjasi bhagavan ! vyarthacintānidānam || 7||

नानाशाखाविवृतमहिमा नाशिताशेषमोहःमौनालम्बी प्रमुषितजटस्साधुसङ्घैरुपेतः ।मञ्चस्थोऽयं रमणभगवान्दक्षिणामूर्तिरास्तेप्रत्यासत्तेररुणमहसः प्राप्य सारूप्यलक्ष्मीम् ॥ ८॥

nānāśākhāvivṛtamahimā nāśitāśeṣamohaḥmaunālambī pramuṣitajaṭassādhusaṅghairupetaḥ |mañcastho'yaṃ ramaṇabhagavāndakṣiṇāmūrtirāstepratyāsatteraruṇamahasaḥ prāpya sārūpyalakṣmīm || 8||

शान्तेरेकं सदनममृतासारशीतं प्रकृत्यासौम्यं रूपं रमणभगवन् ! दर्शनीयं त्वदीयम् ।वैराग्यात्ते तृणवदखिलत्यागकाले करालेद्रष्टुं दृष्ट्या क इव चतुरस्त्वां त्वमेव क्षमोऽसि ॥ ९॥

śānterekaṃ sadanamamṛtāsāraśītaṃ prakṛtyāsaumyaṃ rūpaṃ ramaṇabhagavan ! darśanīyaṃ tvadīyam |vairāgyātte tṛṇavadakhilatyāgakāle karāledraṣṭuṃ dṛṣṭyā ka iva caturastvāṃ tvameva kṣamo'si || 9||

साक्षात्कृत्याऽरुणधरणिभृद्वासिनं सद्गुरुं त्वांद्रक्ष्यन्त्यन्यत्किमिव यमिनस्तावकीनोपदेशैः ।ऐदम्पर्यं निगमशिरसां यत्र सच्चित्स्वरूपेब्रह्मैव त्वं तदसि भगवन्नित्यमुक्तस्वरूपम् ॥ १०॥

sākṣātkṛtyā'ruṇadharaṇibhṛdvāsinaṃ sadguruṃ tvāṃdrakṣyantyanyatkimiva yaminastāvakīnopadeśaiḥ |aidamparyaṃ nigamaśirasāṃ yatra saccitsvarūpebrahmaiva tvaṃ tadasi bhagavannityamuktasvarūpam || 10||

दारान् बन्धूनपि च तनयान् क्षेत्रवित्तानि गेहंसन्तस्त्यक्त्वा सकलमपि ते पादपद्मं भजन्ते ।किन्त्वेतांस्त्वं कपटवचनैर्भीषयन्नाथ ! नैवंतत्वं ब्रूया न खलु भवतो वञ्चनां ते लभन्ताम् ॥ ११॥

dārān bandhūnapi ca tanayān kṣetravittāni gehaṃsantastyaktvā sakalamapi te pādapadmaṃ bhajante |kintvetāṃstvaṃ kapaṭavacanairbhīṣayannātha ! naivaṃtatvaṃ brūyā na khalu bhavato vañcanāṃ te labhantām || 11||

शब्दाद्याख्यैर्विषयनिचयैर्व्यञ्चितं दृष्टनष्टंसौख्यं दुःखोत्तरमपि मया बुद्।ह्ध्यते मोक्षतुल्यम् ।भोगा एते रमण ! विरसा यस्य ते लेशलेशाःसान्द्रानन्दस्फुरितजलधिं त्वां तमेवाश्रयामः ॥ १२॥

śabdādyākhyairviṣayanicayairvyañcitaṃ dṛṣṭanaṣṭaṃsaukhyaṃ duḥkhottaramapi mayā bud|hdhyate mokṣatulyam |bhogā ete ramaṇa ! virasā yasya te leśaleśāḥsāndrānandasphuritajaladhiṃ tvāṃ tamevāśrayāmaḥ || 12||

नाहं याचे रमणभगवन् ! लौकिकं भोगजातंनापि स्वर्गं सुरपरिबृढाधिष्ठितं ब्रह्मलोकम् ।याचेऽहं त्वां चरणपतितस्त्वत्पदाब्जैकसेवाऽऽधीनामात्मप्रवणनिपुणां दृष्टिमान्तर्मुखीं ताम् ॥ १३॥

nāhaṃ yāce ramaṇabhagavan ! laukikaṃ bhogajātaṃnāpi svargaṃ suraparibṛḍhādhiṣṭhitaṃ brahmalokam |yāce'haṃ tvāṃ caraṇapatitastvatpadābjaikasevā''dhīnāmātmapravaṇanipuṇāṃ dṛṣṭimāntarmukhīṃ tām || 13||

उर्व्यां स्वैरं कतिचन जना देवतानां नृपाणामिभ्यानां वा स्तवनरचनैः कालजालं क्षिपन्तु ।त्वत्पादाब्जाऽऽकलनजनितानन्दनिष्यन्दसिन्धोरन्तश्चारैर्वयमिह सदा कालमेते नयामः ॥ १४॥

urvyāṃ svairaṃ katicana janā devatānāṃ nṛpāṇāmibhyānāṃ vā stavanaracanaiḥ kālajālaṃ kṣipantu |tvatpādābjā''kalanajanitānandaniṣyandasindhorantaścārairvayamiha sadā kālamete nayāmaḥ || 14||

गन्तव्या सा प्रभुनिवसती रञ्जनीयास्तदीयाभृत्यास्सेव्यः प्रभुरपि धनैस्सद्म मे पूरणीयम् ।इत्थं चिन्तां चिरपरिचितां नाथ ! सन्त्यज्य सोऽहंत्वन्निध्यानात् सफलजननस्स्यां कदा वा वद त्वम् ॥ १५॥

gantavyā sā prabhunivasatī rañjanīyāstadīyābhṛtyāssevyaḥ prabhurapi dhanaissadma me pūraṇīyam |itthaṃ cintāṃ ciraparicitāṃ nātha ! santyajya so'haṃtvannidhyānāt saphalajananassyāṃ kadā vā vada tvam || 15||

आढ्या दद्युर्वसु वसुमतीं हाटकं वा पटं वेत्येवं भ्रान्त्या धनिकसदनं त्वामुपेक्ष्याऽऽश्रयामः ।लब्धं किन्नो रमण ! भवतोपेक्षया जायमानैरेनःकूटैः खलु कृपणता केवलं वर्द्धते नः ॥ १६॥

āḍhyā dadyurvasu vasumatīṃ hāṭakaṃ vā paṭaṃ vetyevaṃ bhrāntyā dhanikasadanaṃ tvāmupekṣyā''śrayāmaḥ |labdhaṃ kinno ramaṇa ! bhavatopekṣayā jāyamānairenaḥkūṭaiḥ khalu kṛpaṇatā kevalaṃ varddhate naḥ || 16||

संविद्धीनस्सुरतरुगणः कामधेनुः पशुस्साग्रावा चिन्तामणिरपि कवौ पक्षपाती च भोजः ।कर्णो दुष्टाश्रयणकलुषः कालकाङ्क्षी पयोदस्त्वौदार्ये ते रमण ! तुलनां याति नान्यो वदान्यः ॥ १७॥

saṃviddhīnassuratarugaṇaḥ kāmadhenuḥ paśussāgrāvā cintāmaṇirapi kavau pakṣapātī ca bhojaḥ |karṇo duṣṭāśrayaṇakaluṣaḥ kālakāṅkṣī payodastvaudārye te ramaṇa ! tulanāṃ yāti nānyo vadānyaḥ || 17||

गेहो नाकः प्रणमति खलः पातकं पुण्यति द्राग्द्वेषी मित्रं विषयजसुखं मोक्षति क्ष्माधिपश्च ।दासो मृत्युर्भिषजति महादूषणं भूषणं स्याद्यत्पादाब्जप्रपतनवशात्तं नमामो भवन्तम् ॥ १८॥

geho nākaḥ praṇamati khalaḥ pātakaṃ puṇyati drāgdveṣī mitraṃ viṣayajasukhaṃ mokṣati kṣmādhipaśca |dāso mṛtyurbhiṣajati mahādūṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ syādyatpādābjaprapatanavaśāttaṃ namāmo bhavantam || 18||

सर्वज्ञस्त्वं जडमतिरहं त्वं प्रभुस्त्वेष दीनःदुःखागारः प्रतिपदमहं सौख्यपाथोनिधिस्त्वम् ।सर्वं कर्तुं प्रभवति भवानल्पशक्तिः किलाऽहंभिन्नावस्था किमिति जनिता मय्यभिन्ने त्वयैव ॥ १९॥

sarvajñastvaṃ jaḍamatirahaṃ tvaṃ prabhustveṣa dīnaḥduḥkhāgāraḥ pratipadamahaṃ saukhyapāthonidhistvam |sarvaṃ kartuṃ prabhavati bhavānalpaśaktiḥ kilā'haṃbhinnāvasthā kimiti janitā mayyabhinne tvayaiva || 19||

समीहासन्तानैर्हृदयमिदमाकृष्टमदयंततोऽन्यद्दैन्यं मे किमिव विपदस्सन्ति शतशः ।अनाख्येया अन्या अलमलमये ! घूर्णनमिदंभवोर्मिष्वेतासु प्रवितर गुरो ! चेतसि शमम् ॥ २०॥

samīhāsantānairhṛdayamidamākṛṣṭamadayaṃtato'nyaddainyaṃ me kimiva vipadassanti śataśaḥ |anākhyeyā anyā alamalamaye ! ghūrṇanamidaṃbhavormiṣvetāsu pravitara guro ! cetasi śamam || 20||

त्वन्मूर्तौ मे रमणभगवन् ! मज्जतान्नेत्रयुग्मंत्वद्।ह्ध्यानाध्वन्यपि परवशं स्वान्तमभ्येतु शान्तम् ।त्वत्पूजार्थं वपुरपि सदा त्वत्स्तुतौ वाक् च भूयात्इत्थं नोचेदहह ! भुवने स्वैरचारी हतस्स्याम् ॥ २१॥

tvanmūrtau me ramaṇabhagavan ! majjatānnetrayugmaṃtvad|hdhyānādhvanyapi paravaśaṃ svāntamabhyetu śāntam |tvatpūjārthaṃ vapurapi sadā tvatstutau vāk ca bhūyātitthaṃ nocedahaha ! bhuvane svairacārī hatassyām || 21||

वेदान्तास्ते कति कति लसन्त्येषु शाखास्त्वनन्ताःतासामर्थप्रवचनपरं शास्त्रजालं त्वनन्तम् ।तेषां वर्णग्रहण अपि वा नालमेकं पुमायुःत्राता नस्त्वं यदि न गुरुराट् किं भवाब्धिं तरेम ॥ २२॥

vedāntāste kati kati lasantyeṣu śākhāstvanantāḥtāsāmarthapravacanaparaṃ śāstrajālaṃ tvanantam |teṣāṃ varṇagrahaṇa api vā nālamekaṃ pumāyuḥtrātā nastvaṃ yadi na gururāṭ kiṃ bhavābdhiṃ tarema || 22||

नामं नामं रमणचरणद्वन्द्वमद्वन्द्वहेतुंश्रावं श्रावं हृदयहितदास्सूक्तिधारास्तदीयाः ।ध्यायं ध्यायं रमण भगवन् मूर्तिमव्याजभक्त्याबोधं बोधं भवजलनिधिं दुस्तरं सन्तरामः ॥ २३॥

nāmaṃ nāmaṃ ramaṇacaraṇadvandvamadvandvahetuṃśrāvaṃ śrāvaṃ hṛdayahitadāssūktidhārāstadīyāḥ |dhyāyaṃ dhyāyaṃ ramaṇa bhagavan mūrtimavyājabhaktyābodhaṃ bodhaṃ bhavajalanidhiṃ dustaraṃ santarāmaḥ || 23||

प्रसीद रमणप्रभो ! मम हृदि प्रभूतं भयंनिवारय दरिद्रतां दलय देहि बोधं स्वकम् ।विधेहि करुणानिधे ! शिरसि मे तवाङ्घ्रिद्वयंविदारय जरामृतिं वितर वाञ्छितं श्रीगुरो ! ॥ २४॥

prasīda ramaṇaprabho ! mama hṛdi prabhūtaṃ bhayaṃnivāraya daridratāṃ dalaya dehi bodhaṃ svakam |vidhehi karuṇānidhe ! śirasi me tavāṅghridvayaṃvidāraya jarāmṛtiṃ vitara vāñchitaṃ śrīguro ! || 24||

दीर्घायुष्यं कथमिव जयन्तीदिने प्रार्थयामःकर्मायत्तं भुवि जनिमता मायुराहुर्महान्तः ।तान् मोहोत्थान् वशयति भवान् कालकर्मादिभावांस्तत्वज्ञानाद्गलिततमसः कालचिन्ता कथं ते ॥ २५॥

dīrghāyuṣyaṃ kathamiva jayantīdine prārthayāmaḥkarmāyattaṃ bhuvi janimatā māyurāhurmahāntaḥ |tān mohotthān vaśayati bhavān kālakarmādibhāvāṃstatvajñānādgalitatamasaḥ kālacintā kathaṃ te || 25||

भान्वब्देऽस्मिन् सुपदयुजि ते जन्मवारे शुभंयौआढ्या भक्ता विलसितकरास्सूपहारैर्महार्घैः ।सेवन्ते त्वां रमण ! कृतिनः पूज्यपादं कृतज्ञाःक्षुद्रस्स्तोत्रं त्वदुपहृतये कल्पयंस्तात ! लज्जे ॥ २६॥

bhānvabde'smin supadayuji te janmavāre śubhaṃyauāḍhyā bhaktā vilasitakarāssūpahārairmahārghaiḥ |sevante tvāṃ ramaṇa ! kṛtinaḥ pūjyapādaṃ kṛtajñāḥkṣudrasstotraṃ tvadupahṛtaye kalpayaṃstāta ! lajje || 26||

जय जय रमणेश ! दीनबन्धो !जय जय जनतार्तिनाशहेतो ! ।जय जय भगवन् ! प्रबोधमूर्ते !जय जय दहनाचलैकलोल ! ॥ २७॥

jaya jaya ramaṇeśa ! dīnabandho !jaya jaya janatārtināśaheto ! |jaya jaya bhagavan ! prabodhamūrte !jaya jaya dahanācalaikalola ! || 27||

जय जय करुणामयपुण्यमूर्ते !जय जय विश्रुतलोकगीतकीर्ते ! ।जय जय भक्तजनार्पितैकभुक्ते !जय जय सुन्दरदम्पतीप्रसूते ! ॥ २८॥

jaya jaya karuṇāmayapuṇyamūrte !jaya jaya viśrutalokagītakīrte ! |jaya jaya bhaktajanārpitaikabhukte !jaya jaya sundaradampatīprasūte ! || 28||

तारावलिस्तुतिमिमां रमणेश्वरीयांश्रुण्वन्ति ये भुवि पठन्ति च भक्तिभाजः ।वित्तादि वैषयिकसुखेषु विरक्तिरेषांसंसक्तिरात्मनि भवेद्रमणप्रसादात् ॥ २९॥

tārāvalistutimimāṃ ramaṇeśvarīyāṃśruṇvanti ye bhuvi paṭhanti ca bhaktibhājaḥ |vittādi vaiṣayikasukheṣu viraktireṣāṃsaṃsaktirātmani bhavedramaṇaprasādāt || 29||

इति तारावलीस्तोत्रं समाप्तम् ॥

iti tārāvalīstotraṃ samāptam ||