निम्बार्कसहस्रनामस्तोत्रम् Shri Nimbarkasahasranamastotram

श्रीसर्वेश्वरो जयति॥ श्रीभगवन्निम्बार्काचार्याय नमः ॥उपोद्घातःअनिरुद्धः सदा त्राता निम्बार्कः पुरुषार्थवृट् ।कृपाचारसुधावृष्ट्या निगमौघप्रवर्तकः ॥ १॥

śrīsarveśvaro jayati|| śrībhagavannimbārkācāryāya namaḥ ||upodghātaḥaniruddhaḥ sadā trātā nimbārkaḥ puruṣārthavṛṭ |kṛpācārasudhāvṛṣṭyā nigamaughapravartakaḥ || 1||

त्रेतायुगे गतप्राये नैमिषारण्यवासिनः ।आराधनाय कृष्णस्य विप्रा गौरमुखादयः ॥ २॥

tretāyuge gataprāye naimiṣāraṇyavāsinaḥ |ārādhanāya kṛṣṇasya viprā gauramukhādayaḥ || 2||

बहुकालं तपस्तप्त्वा नारायणपरायणाः ।ध्रुवमध्वरमाराध्यारेभिरे ते मखान्तरम् ॥ ३॥

bahukālaṃ tapastaptvā nārāyaṇaparāyaṇāḥ |dhruvamadhvaramārādhyārebhire te makhāntaram || 3||

नीयमाने मखे तस्मिन् विघ्नदा बहवोऽभवन् ।द्वेषिभिर्ध्वंसिते यज्ञे दैत्यैः सत्कदनप्रियैः ॥ ४॥

nīyamāne makhe tasmin vighnadā bahavo'bhavan |dveṣibhirdhvaṃsite yajñe daityaiḥ satkadanapriyaiḥ || 4||

तपोयागसमावृत्या ऋषयः कृष्णयाजिनः ।मरुप्रस्थपुरीयास्ते ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥ ५॥ (मरुप्रस्थपुरीयां)

tapoyāgasamāvṛtyā ṛṣayaḥ kṛṣṇayājinaḥ |maruprasthapurīyāste brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ || 5|| (maruprasthapurīyāṃ)

गत्वा योगबलेनैवमुपद्रवं न्यवेदयन् ।चतुर्मुखो द्विजाध्यक्षो निवेदितमुपद्रवम् ॥ ६॥

gatvā yogabalenaivamupadravaṃ nyavedayan |caturmukho dvijādhyakṣo niveditamupadravam || 6||

चिन्तयन् मनसा कृष्णं समाधौ शरणं ययौ ।विष्णु-प्रस्थापितं चक्रं हृयोतं(१) कमलोद्भवः ॥ ७॥

cintayan manasā kṛṣṇaṃ samādhau śaraṇaṃ yayau |viṣṇu-prasthāpitaṃ cakraṃ hṛyotaṃ(1) kamalodbhavaḥ || 7||

(१ हृदि द्योतः (प्रकाशः) यस्य तत् ।प्रकाशो द्योत आतपः इत्यमरः (१/३/३४))पश्यन्नुन्मील्याक्षि बहिस्तदवस्थं ददर्श ह ।प्रेषयामास विप्रांस्तान् सिद्धार्थान् पुनरप्यनु ॥ ८॥

(1 hṛdi dyotaḥ (prakāśaḥ) yasya tat |prakāśo dyota ātapaḥ ityamaraḥ (1/3/34))paśyannunmīlyākṣi bahistadavasthaṃ dadarśa ha |preṣayāmāsa viprāṃstān siddhārthān punarapyanu || 8||

स्वकं यागं समासाद्य त्वरावारितविघ्नकम् ।नेमि-स्पर्श-समृद्धञ्चवर्तयाञ्चक्रिरे पुनः ॥ ९॥

svakaṃ yāgaṃ samāsādya tvarāvāritavighnakam |nemi-sparśa-samṛddhañcavartayāñcakrire punaḥ || 9||

कृतज्ञा निष्क्रियां(३) कर्तुं स्तावयामासुराह्वयैः(४) ।(३ निस्तारं कृतज्ञता प्रकाशनमित्यर्थः ।)(४ नामभिः इति पाठान्तरम् ।)चक्रं सुदर्शनं साक्षाद्देदीप्यमानमात्मवत् ॥ १०॥

kṛtajñā niṣkriyāṃ(3) kartuṃ stāvayāmāsurāhvayaiḥ(4) |(3 nistāraṃ kṛtajñatā prakāśanamityarthaḥ |)(4 nāmabhiḥ iti pāṭhāntaram |)cakraṃ sudarśanaṃ sākṣāddedīpyamānamātmavat || 10||

स्तवाय प्रेरितो विप्रैर्गौरमुखो मुनीश्वरः ।निम्बार्काख्यासहस्रेण संस्तोतुमुपचक्रमे ॥११॥

stavāya prerito viprairgauramukho munīśvaraḥ |nimbārkākhyāsahasreṇa saṃstotumupacakrame ||11||

सुदर्शन ! महाबाहो ! सूर्यकोटि-समप्रभ ! ।अज्ञानतिमिरान्धानां विष्णोर्मार्गं प्रदर्शय ॥ १२॥

sudarśana ! mahābāho ! sūryakoṭi-samaprabha ! |ajñānatimirāndhānāṃ viṣṇormārgaṃ pradarśaya || 12||

इति सम्प्रार्थितः पित्रा ब्रह्मणा हितकारिणा ।अज्ञानतिमिरान्धानां सम्प्रदायसुदुष्टये ॥ १३॥

iti samprārthitaḥ pitrā brahmaṇā hitakāriṇā |ajñānatimirāndhānāṃ sampradāyasuduṣṭaye || 13||

तव नामसहस्रेण स्तोतुमिच्छामि नित्यदा ।पालितानां सनाथानां तदभिधातुमर्हसि ॥ १४॥

tava nāmasahasreṇa stotumicchāmi nityadā |pālitānāṃ sanāthānāṃ tadabhidhātumarhasi || 14||

एवं संप्रार्थितो विप्रैः(१) सुदर्शन उवाच तान्(२) । (विप्रा, उवाच ह)निम्बार्को ह्यनिरुद्धो वै निम्बार्को वै चतुःसनः ॥ १५॥

evaṃ saṃprārthito vipraiḥ(1) sudarśana uvāca tān(2) | (viprā, uvāca ha)nimbārko hyaniruddho vai nimbārko vai catuḥsanaḥ || 15||

निम्बार्को नारदश्चैव निम्बार्कोऽहं सुदर्शनः ।निम्बार्को वैष्णवाः सर्वे सम्प्रदायानुवर्तिनः ॥ १६॥

nimbārko nāradaścaiva nimbārko'haṃ sudarśanaḥ |nimbārko vaiṣṇavāḥ sarve sampradāyānuvartinaḥ || 16||

इति बुद्धया समाज्ञेयं मम नाम-सहस्रकम् ।गुह्याद् गुह्यतरं दिव्यं राधाकृष्णपदप्रदम् ॥ १७॥

iti buddhayā samājñeyaṃ mama nāma-sahasrakam |guhyād guhyataraṃ divyaṃ rādhākṛṣṇapadapradam || 17||

ॐ अस्य श्रीमन्निम्बार्कसहस्राख्यस्तवस्य हि । (सहस्राख्य नमोऽस्तु ते)ऋषिर्गौरमुखश्च्छन्दोऽनुष्टुप् निम्बार्क एव तु ॥ १८॥

oṃ asya śrīmannimbārkasahasrākhyastavasya hi | (sahasrākhya namo'stu te)ṛṣirgauramukhaścchando'nuṣṭup nimbārka eva tu || 18||

देवः सुदर्शनो बीजं शक्तिः पुराणमेव च ।विततं कीलकं चैव पवित्रं कवचं तथा ॥ १९॥

devaḥ sudarśano bījaṃ śaktiḥ purāṇameva ca |vitataṃ kīlakaṃ caiva pavitraṃ kavacaṃ tathā || 19||

चक्रमस्त्रं मनुस्त्वेव षडक्षर उदाहृतः ।द्व्यनन्तर-नराकारमिति ध्यानं प्रकीर्तितम् ॥ २०॥

cakramastraṃ manustveva ṣaḍakṣara udāhṛtaḥ |dvyanantara-narākāramiti dhyānaṃ prakīrtitam || 20||

निम्बार्कप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः समीरितः ।इति सङ्कल्प्य चर्ष्यादीन् स्वस्वाङ्गेषु क्रमान्न्यसेत् ॥ २१॥

nimbārkaprītyarthe jape viniyogaḥ samīritaḥ |iti saṅkalpya carṣyādīn svasvāṅgeṣu kramānnyaset || 21||

शीर्षास्यहृद्गुह्यपादसर्वाङ्गसन्धिदिक्षु च ।हार्दे बाह्याभ्यन्तरयोश्चतुर्थ्या च नमोऽन्तकाः ॥ २२॥

śīrṣāsyahṛdguhyapādasarvāṅgasandhidikṣu ca |hārde bāhyābhyantarayoścaturthyā ca namo'ntakāḥ || 22||

नमो निम्बार्कायोमिति मन्त्रं षडक्षरं विदुः ।अङ्गलीतलपृष्ठेषु ङेद्विवचनमोऽन्तिषु ॥ २३॥

namo nimbārkāyomiti mantraṃ ṣaḍakṣaraṃ viduḥ |aṅgalītalapṛṣṭheṣu ṅedvivacanamo'ntiṣu || 23||

क्रमान्न्यसे देकैकशो द्वितीयान्तान् षडक्षरान् ।नम आद्यन्तेष्वङ्गेषु द्वितीयान्तान् षडक्षरान् ॥ २४॥

kramānnyase dekaikaśo dvitīyāntān ṣaḍakṣarān |nama ādyanteṣvaṅgeṣu dvitīyāntān ṣaḍakṣarān || 24||

हृदयं शिरः शिखा कवचनेत्रत्रयाऽस्त्रतः ।नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फडेतान् क्रमान्न्यसेत् ॥ २५॥

hṛdayaṃ śiraḥ śikhā kavacanetratrayā'strataḥ |namaḥ svāhā vaṣaṭ huṃ vauṣaṭ phaḍetān kramānnyaset || 25||

ध्यानम्कालचक्रमयं ध्यायेन्निम्बार्कगुरुमीश्वरम् ।द्वादशमासतीक्ष्णारं कालमूर्तिधरं विभुम् ॥ २६॥

dhyānamkālacakramayaṃ dhyāyennimbārkagurumīśvaram |dvādaśamāsatīkṣṇāraṃ kālamūrtidharaṃ vibhum || 26||

चातुर्मास्यत्रयाकारवलयत्रयभासितम् ।ऋतुरूपं च षट्कोणमयनद्वयराजितम् ॥ २७॥

cāturmāsyatrayākāravalayatrayabhāsitam |ṛturūpaṃ ca ṣaṭkoṇamayanadvayarājitam || 27||

द्व्यनन्तरनराकारं स्वस्तिकासनसंस्थितम् ।तप्तमुद्राधरं दिव्यमुपदिशन्तमात्मानम् ॥ २८॥

dvyanantaranarākāraṃ svastikāsanasaṃsthitam |taptamudrādharaṃ divyamupadiśantamātmānam || 28||

देदीप्यमानवपुषं तप्तहाटकसन्निभम् ।शुक्लोत्तरीयमावासं पञ्चसंस्कारसंयुतम् ॥ २९॥

dedīpyamānavapuṣaṃ taptahāṭakasannibham |śuklottarīyamāvāsaṃ pañcasaṃskārasaṃyutam || 29||

तुलसीमालया युक्तं सततं कण्ठलग्नया ।पुण्डरीकविशालाक्षं सूर्यकोटिललाटकम् ॥ ३०॥

tulasīmālayā yuktaṃ satataṃ kaṇṭhalagnayā |puṇḍarīkaviśālākṣaṃ sūryakoṭilalāṭakam || 30||

संहृष्टंपुष्टसर्वाङ्गं धृतद्वादशपुण्ड्रकम् ।आजानुभुज मृज्वङ्गं प्रसन्नमुखमण्डलम् ॥ ३१॥ (आजानुभुज संशुद्धम्)

saṃhṛṣṭaṃpuṣṭasarvāṅgaṃ dhṛtadvādaśapuṇḍrakam |ājānubhuja mṛjvaṅgaṃ prasannamukhamaṇḍalam || 31|| (ājānubhuja saṃśuddham)

नैसैर्गिकमन्दहास्यं कृपापाङ्ग-तरङ्गितम् । (कृपापाङ्गतरङ्गिनम्)तेजोमयं प्रकाशं तं ध्यातं हृदयपङ्कजे ॥ ३२॥ (तेजोमयं कृपासन्तम् तं ध्यातुर्हृदयपङ्कजम्)

naisairgikamandahāsyaṃ kṛpāpāṅga-taraṅgitam | (kṛpāpāṅgataraṅginam)tejomayaṃ prakāśaṃ taṃ dhyātaṃ hṛdayapaṅkaje || 32|| (tejomayaṃ kṛpāsantam taṃ dhyāturhṛdayapaṅkajam)

अथ स्तोत्रम्ॐ श्रीकृष्णहंसोऽनिरुद्धो निम्बार्कः पुरुषार्थवृट् ।सच्चिदानन्दात्मा शुद्धो निरुपाधिः सदर्थकृत् ॥ ३३॥

atha stotramoṃ śrīkṛṣṇahaṃso'niruddho nimbārkaḥ puruṣārthavṛṭ |saccidānandātmā śuddho nirupādhiḥ sadarthakṛt || 33||

आधारो निगमोत्पादी निजैतिह्यप्रवर्तकः ।आद्याचार्यः सदाचार्यो मोक्षाधिकारधारकः ॥ ३४॥

ādhāro nigamotpādī nijaitihyapravartakaḥ |ādyācāryaḥ sadācāryo mokṣādhikāradhārakaḥ || 34||

सनकः सनत्कुमारः सनन्दनः सनातनः ।चतुस्सनश्चतुर्मूर्तिः कुमारः पञ्चहायनः ॥ ३५॥

sanakaḥ sanatkumāraḥ sanandanaḥ sanātanaḥ |catussanaścaturmūrtiḥ kumāraḥ pañcahāyanaḥ || 35||

असंसृतिः सारोद्धारी सदैकरसरूपधृक्कृतमोक्षाधिकाराढ्यः कृतस्मरणदायकः ॥ ३६॥

asaṃsṛtiḥ sāroddhārī sadaikarasarūpadhṛkkṛtamokṣādhikārāḍhyaḥ kṛtasmaraṇadāyakaḥ || 36||

कृतसंसारविध्वंसो ब्रह्माविर्भूतिरव्ययः ।ब्रह्मचर्य्याश्रमाधारी नैष्ठिकब्रह्मचर्य्यवान् ॥ ३७॥

kṛtasaṃsāravidhvaṃso brahmāvirbhūtiravyayaḥ |brahmacaryyāśramādhārī naiṣṭhikabrahmacaryyavān || 37||

ब्रह्मभूर्मानसो बालः सुसिद्धः संविदाकरः ।ऊर्ध्वरेता ब्रह्मचारी निष्क्रियः समदर्शनः ॥ ३८॥

brahmabhūrmānaso bālaḥ susiddhaḥ saṃvidākaraḥ |ūrdhvaretā brahmacārī niṣkriyaḥ samadarśanaḥ || 38||

ब्रह्मज्ञो ब्रह्मदृग्ब्राह्मो ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः ।निष्कलोऽविक्रियोविद्वान् सर्वज्ञः सर्वतत्ववित् ॥ ३९॥

brahmajño brahmadṛgbrāhmo brāhmaṇo brahmavittamaḥ |niṣkalo'vikriyovidvān sarvajñaḥ sarvatatvavit || 39||

अनिरुद्धोपदिष्टात्मा शान्तो दान्तो हरिप्रियः ।भक्तिरहस्योपदेष्टा वैष्णवधर्मवित्तमः ॥ ४०॥

aniruddhopadiṣṭātmā śānto dānto haripriyaḥ |bhaktirahasyopadeṣṭā vaiṣṇavadharmavittamaḥ || 40||

अनादिरादिसन्धाता धर्मज्ञो धर्मतत्त्ववित् ।अर्थज्ञः संशयच्छेत्ता कृतध्यानोपदेशकः ॥ ४१॥

anādirādisandhātā dharmajño dharmatattvavit |arthajñaḥ saṃśayacchettā kṛtadhyānopadeśakaḥ || 41||

विश्वगुरुर्विश्वतारो विश्वाश्रयः समस्तवित् ।भावज्ञोऽनुभवो भावी प्रेमानन्दरसाश्रयः ॥ ४२॥

viśvagururviśvatāro viśvāśrayaḥ samastavit |bhāvajño'nubhavo bhāvī premānandarasāśrayaḥ || 42||

मोक्षधर्मा विमोक्षज्ञो मोक्षक्रियासमुत्सुकः ।अनिरुद्धो पदिष्टार्थप्रवृत्तिसतताग्रहः ॥ ४३॥

mokṣadharmā vimokṣajño mokṣakriyāsamutsukaḥ |aniruddho padiṣṭārthapravṛttisatatāgrahaḥ || 43||

नारदसमुपदेष्टा नारदहार्ददायकः ।आचार्यशेखरः स्वामी प्रेममूर्तिः कृपानिधिः ॥ ४४॥

nāradasamupadeṣṭā nāradahārdadāyakaḥ |ācāryaśekharaḥ svāmī premamūrtiḥ kṛpānidhiḥ || 44||

सर्वाश्रमाङ्गसंमिश्रो भिक्षुर्भिक्षाशनो यतिः ।योगी योगेश्वरो योग्यो भक्तियोगप्रवर्तकः ॥ ४५॥

sarvāśramāṅgasaṃmiśro bhikṣurbhikṣāśano yatiḥ |yogī yogeśvaro yogyo bhaktiyogapravartakaḥ || 45||

महावीरो महावर्चा अनिरुद्धोक्त मन्त्रवित् ।वेदज्ञो वेदविख्यातो वेदहार्दविदांवरः ॥ ४६॥

mahāvīro mahāvarcā aniruddhokta mantravit |vedajño vedavikhyāto vedahārdavidāṃvaraḥ || 46||

वेदानुसारी वेदार्थो वेदवेदाङ्गपारगः ।वेदविधानसारज्ञो वेदान्तार्थप्रदर्शकः ॥ ४७॥

vedānusārī vedārtho vedavedāṅgapāragaḥ |vedavidhānasārajño vedāntārthapradarśakaḥ || 47||

वेदेङ्गितरसावादी वेदान्तहार्द्दसारवित् ।निगमागमसारज्ञः सच्छास्त्रार्थप्रवर्तकः ॥ ४८॥ (सर्वशास्त्रप्रवर्तकः)

vedeṅgitarasāvādī vedāntahārddasāravit |nigamāgamasārajñaḥ sacchāstrārthapravartakaḥ || 48|| (sarvaśāstrapravartakaḥ)

वेदतात्पर्यनिष्णातो वेदान्तानुविधायकः ।गुरुसेवी गुरूपासी गुरुधर्मोपदेशकः ॥ ४९॥

vedatātparyaniṣṇāto vedāntānuvidhāyakaḥ |gurusevī gurūpāsī gurudharmopadeśakaḥ || 49||

वैकुण्ठदर्शकः सिद्धो वैकुण्ठान्तर्गतः शुभः ।पार्षदेशावतः श्रीमान् कक्षान्तसमवस्थितः ॥ ५०॥

vaikuṇṭhadarśakaḥ siddho vaikuṇṭhāntargataḥ śubhaḥ |pārṣadeśāvataḥ śrīmān kakṣāntasamavasthitaḥ || 50||