गङ्गोत्तरिक्षेत्रमाहात्म्य गोमुखीयात्रा गङ्गास्तोत्रसङ्ग्रह Shri Gangottari Kshetramahatmyam Gomukhiyatra Gangastotrasangraha
gaṅgottarikṣetramāhātmya gomukhīyātrā gaṅgāstotrasaṅgraha
Shri Gangottari Kshetramahatmyam Gomukhiyatra Gangastotrasangraha (गङ्गोत्तरिक्षेत्रमाहात्म्य गोमुखीयात्रा गङ्गास्तोत्रसङ्ग्रह): a stotra to Gaṅgā, by Swami Tapovanam. 462 verses in Sanskrit with Devanagari and IAST.
- Stotra
- Stotra
- Gaṅgā
- Stotra
गङ्गोत्तरिक्षेत्रमाहात्म्य गोमुखीयात्रा गङ्गास्तोत्रसङ्ग्रह
1 / 462
श्री गङ्गोत्तरीक्षेत्रमाहात्म्यम् गोमुखीयात्रा गङ्गास्तोत्रसङ्ग्रहसहितम्हिन्दी अर्थसहितग्रन्थकारः \: पूज्यपाद श्रीस्वामी तपोवनम्
śrī gaṅgottarīkṣetramāhātmyam gomukhīyātrā gaṅgāstotrasaṅgrahasahitamhindī arthasahitagranthakāraḥ \: pūjyapāda śrīsvāmī tapovanam
प्रार्थना
अयि पाठकगण !अचलराज श्री हिमालय के चिरकाल निवासी सुप्रसिद्धनामा ब्रह्मनिष्ठश्री १०८ स्वामी तपोवनजी महाराज की ये दोतीन कृतियां श्री गङ्गाजीविद्वजनों से पूरित किसी आधुनिक नगरको विभूषित करनेको अधिकाररखते हुए भी श्री स्वामी जी विविक्त दुर्गम हिमालय प्रदेशको हीके पास भूर्जवनोंसे परिवृत्त एक विशाल मंजुन मैदानमें श्रीस्वामीजीके दर्शनों का सौभाग्य मुझे प्राप्त हुआ था । स्वामीजी उस समयभेड़ बकरी चराने वाले\, कोई अपरिष्कृत पर्वतीय लोग । स्वामीजीकोअपनी उच्च सभ्यता\, तथा उन्नत दार्शनिक विद्वत्ताका अभिमानछोडकर उन लोगों के साथ बड़े प्रेम एवं समभावसे सहोदरबताइये । सब जगह मन ही है । राग\, द्वेष\, लोभ\, मोह\, मद\,स्वामीजीने परिमित शब्दोंमें इस प्रकार उत्तर दिया\, आपका मतउस प्रान्तमें जाया करता हूम् । और अलसता एवं चंचलताको छोड़संक्षेपसे इतना मात्र कहना चाहता हूं कि श्री स्वामीजी गंगोत्तरीये छोटी सुन्दर सरस कृतियाम् । बुदि पूर्वक ही हमने इन ग्रन्थोंकोसुन्दर\, सरस दो विशेषण दिये हैं । क्योंकि साहित्यगुणोंसे रहित\, रसशून्य\, केवल चार पादवाले पदसमुदाय कविकर्ममर्मज्ञ पण्डितोंकी मण्डलीमें चतुष्पात् नामसे ही विदित है;यदि ग्रन्थ साहित्य गुण युक्त एवं रस पूरित हो ।
ayi pāṭhakagaṇa !acalarāja śrī himālaya ke cirakāla nivāsī suprasiddhanāmā brahmaniṣṭhaśrī 108 svāmī tapovanajī mahārāja kī ye dotīna kṛtiyāṃ śrī gaṅgājīvidvajanoṃ se pūrita kisī ādhunika nagarako vibhūṣita karaneko adhikārarakhate hue bhī śrī svāmī jī vivikta durgama himālaya pradeśako hīke pāsa bhūrjavanoṃse parivṛtta eka viśāla maṃjuna maidānameṃ śrīsvāmījīke darśanoṃ kā saubhāgya mujhe prāpta huā thā | svāmījī usa samayabheड़ bakarī carāne vāle\, koī apariṣkṛta parvatīya loga | svāmījīkoapanī ucca sabhyatā\, tathā unnata dārśanika vidvattākā abhimānachoḍakara una logoṃ ke sātha baड़e prema evaṃ samabhāvase sahodarabatāiye | saba jagaha mana hī hai | rāga\, dveṣa\, lobha\, moha\, mada\,svāmījīne parimita śabdoṃmeṃ isa prakāra uttara diyā\, āpakā matausa prāntameṃ jāyā karatā hūm | aura alasatā evaṃ caṃcalatāko choड़saṃkṣepase itanā mātra kahanā cāhatā hūṃ ki śrī svāmījī gaṃgottarīye choṭī sundara sarasa kṛtiyām | budi pūrvaka hī hamane ina granthoṃkosundara\, sarasa do viśeṣaṇa diye haiṃ | kyoṃki sāhityaguṇoṃse rahita\, rasaśūnya\, kevala cāra pādavāle padasamudāya kavikarmamarmajña paṇḍitoṃkī maṇḍalīmeṃ catuṣpāt nāmase hī vidita hai;yadi grantha sāhitya guṇa yukta evaṃ rasa pūrita ho |
हिमालय स्वयं ही एक महान विभूति है । अतः वह ईश्वरांश हीभागीरथी श्री गंगाजी अपने शुद्ध\, अकलुष सर्वाङ्ग सुन्दर बालिकाउनके माहात्म्यका वर्णन ही क्या करना ?
himālaya svayaṃ hī eka mahāna vibhūti hai | ataḥ vaha īśvarāṃśa hībhāgīrathī śrī gaṃgājī apane śuddha\, akaluṣa sarvāṅga sundara bālikāunake māhātmyakā varṇana hī kyā karanā ?
धर्म की दृष्टि जिन्हें प्राप्त नहीं\, ऐसे आजकलके अपने लोगभीसृष्टि सौन्दर्यकी दृष्टिमे भी यदि कोई सर्वोत्तम वस्तु देखनास्थानकादर्शन करना जरूरी है । उस अमत सृष्टि सौन्दर्यकिसी अधिकारियोंके लिये किसी सीमा तक कल्याण के साधन मान करकेही अद्वैत ब्रह्मवादी होते हुए भी विचारकला कोविद श्री स्वामीजीने
dharma kī dṛṣṭi jinheṃ prāpta nahīṃ\, aise ājakalake apane logabhīsṛṣṭi saundaryakī dṛṣṭime bhī yadi koī sarvottama vastu dekhanāsthānakādarśana karanā jarūrī hai | usa amata sṛṣṭi saundaryakisī adhikāriyoṃke liye kisī sīmā taka kalyāṇa ke sādhana māna karakehī advaita brahmavādī hote hue bhī vicārakalā kovida śrī svāmījīne
श्री गंगोत्तरी तथा गंगेत्तरी भक्ष श्री स्वामीजी की जय !अपका विधेय अहमदाबादअहमदाबाद । १० वल्लभराम शर्मा\, वैद्यराज वा० १५२०४६
śrī gaṃgottarī tathā gaṃgettarī bhakṣa śrī svāmījī kī jaya !apakā vidheya ahamadābādaahamadābāda | 10 vallabharāma śarmā\, vaidyarāja vā0 152046
आयुवाचार्य\, वनस्पति शास्त्री तीसरी आवृत्तिकी आवश्यकता हुई ।मिलाकर इसपर इसे कुछ वधितरूपस्वी प्रकाशित कर रहा हूँ ।
āyuvācārya\, vanaspati śāstrī tīsarī āvṛttikī āvaśyakatā huī |milākara isapara ise kucha vadhitarūpasvī prakāśita kara rahā hūm̐ |
अहमदाबाद २५२१९५३
ahamadābāda 2521953
वनवाणी
पश्यन्तु केचिदमलं जलमेव गङ्गेत्यन्ये वयन्तु भवयन्त्रविमुक्तिहेतुः ।श्रीमूलशक्ति रखिलेश्वररूपरूपिण्यानन्दकन्दमिति नित्यमुपास्महे त्वाम् ॥ (गङ्गास्तोत्रम्)
paśyantu kecidamalaṃ jalameva gaṅgetyanye vayantu bhavayantravimuktihetuḥ |śrīmūlaśakti rakhileśvararūparūpiṇyānandakandamiti nityamupāsmahe tvām || (gaṅgāstotram)
अथ किंलक्षणकं पवित्र क्षेत्रमित्याकांक्षायामिदं वदामोयदकृच्छ्रेणैव पवित्रभावभावकत्वं तल्लक्षणमिति । पवित्रेषु चभावेषु भावुकतमः खलु पारमेश्वरो भाव इति सर्वसम्मतिपत्रम् । तथाचैकान्ततयैतल्लक्षणलक्षितानि त्रिपथगोचरादीन्युत्तराखण्डमूर्द्धन्यानिक्षेत्राणीति लक्षणप्रमाणाभ्यां पावित्र्यसिद्धिस्तेषाम् ।ननुलक्षणमिदमसम्भवदोष विदूषितं\, यतस्तत्रत्यानामविशेषतयानिरवशेषाणामपि पुरुषाणां\, तथा शार्दूलमाल्लूकप्रभृतीनांतिरश्चीनानाञ्च पवित्रभावभाविता प्रसज्यत इति चेत् \,प्रसज्यतां नाम ! ततः किं बिभेति भवान् ? अश्यमस्ति हि गङ्गोत्तरादिपुण्यक्षेत्रवर्तिनां सर्वेषामपि प्राणिनामनितरसाधारणः पवित्र भावः ।किन्तु स्यादयं प्रौढवादः । तथाऽपि क्रिया खलु करण कारकमपिसमपेक्षते स्वजनुषि\, न केवल शरणं\, किन्तु पटुकरणमपेक्षतइति शास्त्रकृत्समयः । तथा च सति\, यदि करणापटुतया सम्यगिवयः कश्चिद्वस्तुनिष्ठगुण ग्रहणासमर्थस्तर्हि गुणविरहविशिष्टंवस्तु कथं स्यात् १ हन्त ! हन्त ! यदि सेवको न पश्यतिप्रचण्डमार्तण्डमण्डलगतं प्रभापटलं\, किमु तत्तमोमण्डलमतःसम्पद्यत ? न कदापि । एवमेव हि यदि योग्यकरण निर्धनतया नालंकश्चिद्गङ्गोदयादिस्थानानां पावित्र्यगुणमप्रतिष्टम्भमास्वादयितुं \,तर्हि तद्देशनिष्ठनैसर्गिकतद्गुणविरहः कथमुपवप्येत ?
atha kiṃlakṣaṇakaṃ pavitra kṣetramityākāṃkṣāyāmidaṃ vadāmoyadakṛcchreṇaiva pavitrabhāvabhāvakatvaṃ tallakṣaṇamiti | pavitreṣu cabhāveṣu bhāvukatamaḥ khalu pārameśvaro bhāva iti sarvasammatipatram | tathācaikāntatayaitallakṣaṇalakṣitāni tripathagocarādīnyuttarākhaṇḍamūrddhanyānikṣetrāṇīti lakṣaṇapramāṇābhyāṃ pāvitryasiddhisteṣām |nanulakṣaṇamidamasambhavadoṣa vidūṣitaṃ\, yatastatratyānāmaviśeṣatayāniravaśeṣāṇāmapi puruṣāṇāṃ\, tathā śārdūlamāllūkaprabhṛtīnāṃtiraścīnānāñca pavitrabhāvabhāvitā prasajyata iti cet \,prasajyatāṃ nāma ! tataḥ kiṃ bibheti bhavān ? aśyamasti hi gaṅgottarādipuṇyakṣetravartināṃ sarveṣāmapi prāṇināmanitarasādhāraṇaḥ pavitra bhāvaḥ |kintu syādayaṃ prauḍhavādaḥ | tathā'pi kriyā khalu karaṇa kārakamapisamapekṣate svajanuṣi\, na kevala śaraṇaṃ\, kintu paṭukaraṇamapekṣataiti śāstrakṛtsamayaḥ | tathā ca sati\, yadi karaṇāpaṭutayā samyagivayaḥ kaścidvastuniṣṭhaguṇa grahaṇāsamarthastarhi guṇavirahaviśiṣṭaṃvastu kathaṃ syāt 1 hanta ! hanta ! yadi sevako na paśyatipracaṇḍamārtaṇḍamaṇḍalagataṃ prabhāpaṭalaṃ\, kimu tattamomaṇḍalamataḥsampadyata ? na kadāpi | evameva hi yadi yogyakaraṇa nirdhanatayā nālaṃkaścidgaṅgodayādisthānānāṃ pāvitryaguṇamapratiṣṭambhamāsvādayituṃ \,tarhi taddeśaniṣṭhanaisargikatadguṇavirahaḥ kathamupavapyeta ?
अतश्च नूनमनवद्यलक्षणसमन्वयात्\, अर्थतः सुखेनाध्यात्मिकादिमेध्यभावजनकत्वगुणयोगादिदं जह्नुजोदारं पूतात्प्रभूततरंक्षेत्रामत्यत्र नास्ति संशातिलेशः । अहा ? खलु दिव्य दिव्येनप्राकृतिकसुनामौष्ठव वितानेन\, प्रशान्तैकान्ततरेणच निजादक चक्रवालान्तरालनाथ च पतितपावन्यानित्यनिर्मल निरर्गलसलिलप्रवाहे\, ततश्च परितः शश्वतपारमेश्वरभावप्रसारणवैभवेनैतदतुलित माहात्म्यं जेजीयतेऽस्मिन्जगति । अतएव च पृथिवीपृष्ठनिष्ठानामखिलपुण्यस्थलीनांगणनाप्रसङ्गे सुष्ठु कनिष्ठि कामतिरभसरंहसाऽधितिष्ठतायंगारशरःस्थलीति नश्चप्रच मेतत् । अपि चेहबहुषु सुसम्मतेष्वपि पुण्यक्षेत्रेषु\, हन्त ! हन्तकालस्यन्दनमधिरूढाया अपावित्र्यपिशाचिकाया निजवयस्याजनोपास्यमानायामहतोल्लासयात्राकोलाहलेन\, बीभत्सतरेण चाट्टहासेन\, समन्ततोमुखरीक्रियमाणेषु ज्योत्स्नासङ्काशमन्दस्मितविकसितमुखीसत्त्वसंहनना श्रीपावित्र्यदेवताऽद्याप्यकम्पमानाशान्त्यादिस्वसखसम्बजुष्टाऽभिरक्षत्यकुतोभयमिमां भगीरथतपेभुवमित्यहो ! महानम्वाया अनुग्रहः ॥
ataśca nūnamanavadyalakṣaṇasamanvayāt\, arthataḥ sukhenādhyātmikādimedhyabhāvajanakatvaguṇayogādidaṃ jahnujodāraṃ pūtātprabhūtataraṃkṣetrāmatyatra nāsti saṃśātileśaḥ | ahā ? khalu divya divyenaprākṛtikasunāmauṣṭhava vitānena\, praśāntaikāntatareṇaca nijādaka cakravālāntarālanātha ca patitapāvanyānityanirmala nirargalasalilapravāhe\, tataśca paritaḥ śaśvatapārameśvarabhāvaprasāraṇavaibhavenaitadatulita māhātmyaṃ jejīyate'sminjagati | ataeva ca pṛthivīpṛṣṭhaniṣṭhānāmakhilapuṇyasthalīnāṃgaṇanāprasaṅge suṣṭhu kaniṣṭhi kāmatirabhasaraṃhasā'dhitiṣṭhatāyaṃgāraśaraḥsthalīti naścapraca metat | api cehabahuṣu susammateṣvapi puṇyakṣetreṣu\, hanta ! hantakālasyandanamadhirūḍhāyā apāvitryapiśācikāyā nijavayasyājanopāsyamānāyāmahatollāsayātrākolāhalena\, bībhatsatareṇa cāṭṭahāsena\, samantatomukharīkriyamāṇeṣu jyotsnāsaṅkāśamandasmitavikasitamukhīsattvasaṃhananā śrīpāvitryadevatā'dyāpyakampamānāśāntyādisvasakhasambajuṣṭā'bhirakṣatyakutobhayamimāṃ bhagīrathatapebhuvamityaho ! mahānamvāyā anugrahaḥ ||
तत्तादृशगुणगरिम्णो गङ्गोत्तरस्य\,तथाऽन्यासाचेदरदेशस्योद्रक्सीमावर्तिनीनां पुण्यवसुन्धराणांसौम्यकाशी\, हृषिकेश\, बदरीश\, कैलास शैलप्रमुखाणांकतृमुपकान्ता पौन:पुन्येन तीर्थयात्रा मुख्तनूरुहाणां जातकर्ममहोत्सवात् प्रागेव दक्षिण देशस्य दक्षिण सीमातश्चेतः स्यन्दनमधिरोहद्भरमाभिर्मङ्क्षु शब्दावगततत्तत्प्रभावमहोदयैः ।मनोमुकु जिघन्तु तत्रभवन्तः । तत्फलं तु स्वयं श्रीमन्त एव हिजानन्तीत्युपरम्यत इति शम् ॥
tattādṛśaguṇagarimṇo gaṅgottarasya\,tathā'nyāsācedaradeśasyodraksīmāvartinīnāṃ puṇyavasundharāṇāṃsaumyakāśī\, hṛṣikeśa\, badarīśa\, kailāsa śailapramukhāṇāṃkatṛmupakāntā pauna:punyena tīrthayātrā mukhtanūruhāṇāṃ jātakarmamahotsavāt prāgeva dakṣiṇa deśasya dakṣiṇa sīmātaścetaḥ syandanamadhirohadbharamābhirmaṅkṣu śabdāvagatatattatprabhāvamahodayaiḥ |manomuku jighantu tatrabhavantaḥ | tatphalaṃ tu svayaṃ śrīmanta eva hijānantītyuparamyata iti śam ||
यत्सूत्रयन्त्रितं विश्वं नरीनर्ति जगत्त्रयम् ॥सन्तस्तमेव पृच्छन्तु यदत्र स्खलितं मम ॥इत उत्तरकाशीनिःस्वानामस्वामी ७१२१९३६वामी तपोवनम्॥ श्रीहरिः ॥
yatsūtrayantritaṃ viśvaṃ narīnarti jagattrayam ||santastameva pṛcchantu yadatra skhalitaṃ mama ||ita uttarakāśīniḥsvānāmasvāmī 7121936vāmī tapovanam|| śrīhariḥ ||
भूमिका
इस शोक मोह संतापपुर्ण संसारमें यदि त्रितापनाशिनी कलकलनिनादिनीसाधनविहीन कलिकाल में भगवती सुरसरि ही हम पापियोंका एक मात्रवे राजर्षि भगीरथ जिनके चिर कालके तपसे लोकपितामह भगवानसमूह नष्ट करनेवाली देवसरिताके त्रिताप नाशक सुधाका सव के लियेकी वांछायें पूर्ण होजाती हैं\, किन्तु उस कल्पतरुके दर्शन कितनेहैं\, किन्तु विरहिणी सदा शशिको खरीखोटी ही सुनाती रहती है\, फिरइनके यहां भेदभाव नहीं\, उंचनीचका ध्यान नहीं; समय असमयकाहिसाब नहीं । यहाँ तो दरस परस अरु मंजन पाना । कट हिपाप कहैं वेद पुराना । वेदपुराण इसके साक्षी हैं । दर्शन करनागङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥कैलासपर स्थित शिवजीकी जटाओंसे बहकर वे बर्फके नीचे २बदरिकाश्रमके समीपस्थ एक पर्वतपर आती है\, उस स्थानकोगोमुख कहते हैं । वहां गौके मुखके समान बर्फहै; जहांपर बैठ कर राजर्षि ने घोर तपस्या की थी । वहींगौरीकुण्ड है; और वहींपर वे अपने दिव्यस्वरूपसे सदा विचरणप्राकृतिक दृश्य कितना मनोरम है\, कितना नयनाभिराम है\, किस्वच्छ और चमक ले पर्वत दर्शककी दृष्टिको अतृप्त बनातेरहते हैं; वहाँ खड़े होते ही हृदय थिरकने लगता है\,मनमें मीठी २ हिल रे उठने लगती हैं । अहा ! उस अनुपम दृश्यसकता है ? बस इतना ही कहा जा सकता है\, गिरा अनयन नयनबिनु वानी । ।
isa śoka moha saṃtāpapurṇa saṃsārameṃ yadi tritāpanāśinī kalakalaninādinīsādhanavihīna kalikāla meṃ bhagavatī surasari hī hama pāpiyoṃkā eka mātrave rājarṣi bhagīratha jinake cira kālake tapase lokapitāmaha bhagavānasamūha naṣṭa karanevālī devasaritāke tritāpa nāśaka sudhākā sava ke liyekī vāṃchāyeṃ pūrṇa hojātī haiṃ\, kintu usa kalpataruke darśana kitanehaiṃ\, kintu virahiṇī sadā śaśiko kharīkhoṭī hī sunātī rahatī hai\, phirainake yahāṃ bhedabhāva nahīṃ\, uṃcanīcakā dhyāna nahīṃ; samaya asamayakāhisāba nahīṃ | yahām̐ to darasa parasa aru maṃjana pānā | kaṭa hipāpa kahaiṃ veda purānā | vedapurāṇa isake sākṣī haiṃ | darśana karanāgaṅgā gaṅgeti yo brūyādyojanānāṃ śatairapi |mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati ||kailāsapara sthita śivajīkī jaṭāoṃse bahakara ve barphake nīce 2badarikāśramake samīpastha eka parvatapara ātī hai\, usa sthānakogomukha kahate haiṃ | vahāṃ gauke mukhake samāna barphahai; jahāṃpara baiṭha kara rājarṣi ne ghora tapasyā kī thī | vahīṃgaurīkuṇḍa hai; aura vahīṃpara ve apane divyasvarūpase sadā vicaraṇaprākṛtika dṛśya kitanā manorama hai\, kitanā nayanābhirāma hai\, kisvaccha aura camaka le parvata darśakakī dṛṣṭiko atṛpta banāterahate haiṃ; vahām̐ khaड़e hote hī hṛdaya thirakane lagatā hai\,manameṃ mīṭhī 2 hila re uṭhane lagatī haiṃ | ahā ! usa anupama dṛśyasakatā hai ? basa itanā hī kahā jā sakatā hai\, girā anayana nayanabinu vānī | |
चिरकालसे मेरी अभिलाषा थी\, कि जहां श्री गंगाजीका नित्य निवास
cirakālase merī abhilāṣā thī\, ki jahāṃ śrī gaṃgājīkā nitya nivāsa
से ही श्री गंगाजी अपने पिता गिरिराजकी गोदीसे उतर कर पृथ्वीपरपधारी हैं; अतः हरिद्वार ही इनका आदिस्थान समझा जाता है ।
se hī śrī gaṃgājī apane pitā girirājakī godīse utara kara pṛthvīparapadhārī haiṃ; ataḥ haridvāra hī inakā ādisthāna samajhā jātā hai |
हरिद्वार में गंगाजी ने अपना बालचापल्य कुछ कम कर दिया है\,वे सयानी बालिकाकी तरह कुछ गंभीर होगई हैं\, किन्तु स्वभावमेंचापल्य विशेष है; ज्यों ज्यों आगे बढ़ते जाइये\, त्यों ही त्योंगंगाजीके बालसुलभ चापल्यके साथ तुम्हारा मन नृत्य करनेलगेगा । देवप्रयाग में अलकनंदाके साथ इनकी कुस्ती देखकर तोमन प्रेमानन्दमें विभोर हो जाता है ।
haridvāra meṃ gaṃgājī ne apanā bālacāpalya kucha kama kara diyā hai\,ve sayānī bālikākī taraha kucha gaṃbhīra hogaī haiṃ\, kintu svabhāvameṃcāpalya viśeṣa hai; jyoṃ jyoṃ āge baṛhate jāiye\, tyoṃ hī tyoṃgaṃgājīke bālasulabha cāpalyake sātha tumhārā mana nṛtya karanelagegā | devaprayāga meṃ alakanaṃdāke sātha inakī kustī dekhakara tomana premānandameṃ vibhora ho jātā hai |
जाइये\, इनके जलमें शीतलता\, स्वच्छता\, चंचलता और चपलताआगे भास्कर प्रयाग (भटवाटी) आ जाता है । ऐसी किंवदन्ती है\,गंगाजीका प्रयाग का सा दृश्य है\, यहाँ न छोटी बालिकाकी तरहहर करती हुई भूटानी गंगा दिखाई देती है\, जिसको स्वामीजीने इसग्रन्थमें जहनु गंग नामसे वर्णन किया है । ये आकारसिंदूरिये रंग का एक जलका स्रोत है\, ऊपर भैरोंजीकी विकरालचढ़ाई न उतराई\, देशमें सड़की तरह कूदते चलिये । दूरधारा बड़े जोरोंसे शब्द करती हुई चिल्लाती और किलकारती हुईनीचे गिरती है । वह दृश्य बस वही है\, उसको उपमा क्या दे ? ।किंवदन्ती है कि गौरीकुण्डके नीचे एक शिवलिंग है\, समस्तधारा उसी शिवलिंग के ऊपर गिरती है\, इसीलिये गौरीकुण्डसे आगेश्रीशंकराचार्यजी भी उपस्थित हैं; इन्हीं गंगाजीके दर्शन
jāiye\, inake jalameṃ śītalatā\, svacchatā\, caṃcalatā aura capalatāāge bhāskara prayāga (bhaṭavāṭī) ā jātā hai | aisī kiṃvadantī hai\,gaṃgājīkā prayāga kā sā dṛśya hai\, yahām̐ na choṭī bālikākī tarahahara karatī huī bhūṭānī gaṃgā dikhāī detī hai\, jisako svāmījīne isagranthameṃ jahanu gaṃga nāmase varṇana kiyā hai | ye ākārasiṃdūriye raṃga kā eka jalakā srota hai\, ūpara bhairoṃjīkī vikarālacaṛhāī na utarāī\, deśameṃ saड़kī taraha kūdate caliye | dūradhārā baड़e joroṃse śabda karatī huī cillātī aura kilakāratī huīnīce giratī hai | vaha dṛśya basa vahī hai\, usako upamā kyā de ? |kiṃvadantī hai ki gaurīkuṇḍake nīce eka śivaliṃga hai\, samastadhārā usī śivaliṃga ke ūpara giratī hai\, isīliye gaurīkuṇḍase āgeśrīśaṃkarācāryajī bhī upasthita haiṃ; inhīṃ gaṃgājīke darśana
दर्शनोंसे चित्त में वैराग्य हुआ । उनमें एक तो इस ग्रन्थकेरचयिता महात्मा पूज्यपाद स्वामी श्रीतपोवनजी महाराज हैं\,सुनते २ अधाता नहीं । लगभग १२१४ वर्षसे आप इधर उत्तराखंडश्रीबदरीशस्तोत्र आदि ३४ सुन्दर भक्तिज्ञानमय ग्रन्थ भी बनायेऐसा ग्रन्थ नहीं था । स्वामीजीने इस अनुपम ग्रन्थ की रचना करकेश्री गंगोत्रीके पंडाओं तथा यात्रियोंसे मेरी सविनय प्रार्थना है\,कि इस ग्रन्थरत्नको अधिक से अधिक प्रचार करें ।
darśanoṃse citta meṃ vairāgya huā | unameṃ eka to isa granthakeracayitā mahātmā pūjyapāda svāmī śrītapovanajī mahārāja haiṃ\,sunate 2 adhātā nahīṃ | lagabhaga 1214 varṣase āpa idhara uttarākhaṃḍaśrībadarīśastotra ādi 34 sundara bhaktijñānamaya grantha bhī banāyeaisā grantha nahīṃ thā | svāmījīne isa anupama grantha kī racanā karakeśrī gaṃgotrīke paṃḍāoṃ tathā yātriyoṃse merī savinaya prārthanā hai\,ki isa grantharatnako adhika se adhika pracāra kareṃ |
संकीर्तनभवनभक्त चरण चंचगीळ । झूवी । प्रयाग )प्रभुदत्त ब्रह्मचारी जेष्ठ शु। ३ १९६२
saṃkīrtanabhavanabhakta caraṇa caṃcagīḷa | jhūvī | prayāga )prabhudatta brahmacārī jeṣṭha śu| 3 1962
ॐ मङ्गलाचरणम् ॐ
जय जय जगदम्ब ! श्रीगल श्रीजटायांजय जय जयशीले ! जह्नु कन्ये नमस्ते ।जय जय जलशायिश्रीमदङ्घ्रिप्रसूतेजय जय जय भव्ये ! देवि भूयो नमस्ते ॥ १॥
jaya jaya jagadamba ! śrīgala śrījaṭāyāṃjaya jaya jayaśīle ! jahnu kanye namaste |jaya jaya jalaśāyiśrīmadaṅghriprasūtejaya jaya jaya bhavye ! devi bhūyo namaste || 1||
त्रिपथपथिकपाथः स्रोतसा सिद्धमूर्तिर्दिनकर कुलभूषारत्नयत्नोदयोत्था ।प्रणतजनसुरद्रुः पावनी पावनानांजयति जगति गङ्गा भाग्यपूगो जनानाम् ॥ २॥
tripathapathikapāthaḥ srotasā siddhamūrtirdinakara kulabhūṣāratnayatnodayotthā |praṇatajanasuradruḥ pāvanī pāvanānāṃjayati jagati gaṅgā bhāgyapūgo janānām || 2||
गङ्गे ! मातरनुस्मरामि सततं त्वन्मूर्तिमत्यद्भुतांदैवीं दैवतदुर्लभां यमुनयां वाचाऽन्न सम्पूर्णया ।मक्तेनाथ भगीरथेन भगवत्पादैश्च पदार्चकैर्या नित्यं समुपाश्रिता विजयते गङ्गोत्तरी सद्मनि ॥ ३॥
gaṅge ! mātaranusmarāmi satataṃ tvanmūrtimatyadbhutāṃdaivīṃ daivatadurlabhāṃ yamunayāṃ vācā'nna sampūrṇayā |maktenātha bhagīrathena bhagavatpādaiśca padārcakairyā nityaṃ samupāśritā vijayate gaṅgottarī sadmani || 3||
तुहिनशिखरिशृङ्गे दिव्यसौभाग्यसम्पन्महिमनि विहरन्तीं पुष्पवासे त्रिशाले ।सुकृतिसमधिगम्ये सम्यगालीजनालीविलसितमलसाक्षीं नौमि गङ्गामभीक्ष्णम् ॥ ४॥
tuhinaśikhariśṛṅge divyasaubhāgyasampanmahimani viharantīṃ puṣpavāse triśāle |sukṛtisamadhigamye samyagālījanālīvilasitamalasākṣīṃ naumi gaṅgāmabhīkṣṇam || 4||
गङ्गोत्तर्यामिह गिरिगुहावेश्मनि त्वत्पदान्तेपाद्मे पीठे स्थिरमृजु कदा संस्थितः सन् सुखेन ।न्यस्तस्वान्तस्त्वयि शिवतनो ! देवि ! कस्तू रिकाणांसंवर्षाश्मायित मिदमहं विस्मरिष्यामि देहम् ॥ ५॥
gaṅgottaryāmiha giriguhāveśmani tvatpadāntepādme pīṭhe sthiramṛju kadā saṃsthitaḥ san sukhena |nyastasvāntastvayi śivatano ! devi ! kastū rikāṇāṃsaṃvarṣāśmāyita midamahaṃ vismariṣyāmi deham || 5||
इति मङ्गलाचरणं समाप्तम् ।॥ ॐ तत्सत् ॥
iti maṅgalācaraṇaṃ samāptam ||| oṃ tatsat ||
प्रथमः खण्डः ।
महागोष्ठयां ब्रह्मणा चान्यदैवतैः ।मुनिभिः सनकाद्यैश्च मण्डितायां महात्मभिः ॥ १॥
mahāgoṣṭhayāṃ brahmaṇā cānyadaivataiḥ |munibhiḥ sanakādyaiśca maṇḍitāyāṃ mahātmabhiḥ || 1||
ब्रह्मलोक में श्रीब्रह्माजी\, इन्द्रादि देवता एवं महात्मा सनक\,सनन्दन आदि मुनियोंसे सुशोभित हुई महासभामेम् ॥ १ ॥
brahmaloka meṃ śrībrahmājī\, indrādi devatā evaṃ mahātmā sanaka\,sanandana ādi muniyoṃse suśobhita huī mahāsabhāmem || 1 ||
गायन्गायंश्च माहात्म्यं गङ्गोत्तर्याः सुशोभनम् ।आजगामैकदाऽकस्माद्देवर्षिनारदोमुनिः ॥ २॥
gāyangāyaṃśca māhātmyaṃ gaṅgottaryāḥ suśobhanam |ājagāmaikadā'kasmāddevarṣināradomuniḥ || 2||
एक बार गंगोत्तरीके अत्यन्त सुन्दर माहात्म्यको बारम्बार गाते हुए देवर्षिनारदमुनि अकस्मात् गये ॥ २ ॥
eka bāra gaṃgottarīke atyanta sundara māhātmyako bārambāra gāte hue devarṣināradamuni akasmāt gaye || 2 ||
विपञ्चीसुस्वरैस्तस्या माहात्म्यं कीर्तयन्मुहुः ।भक्तितः स मुनिश्रेष्ठः प्रणमाम चतुर्मुखम् ॥ ३॥
vipañcīsusvaraistasyā māhātmyaṃ kīrtayanmuhuḥ |bhaktitaḥ sa muniśreṣṭhaḥ praṇamāma caturmukham || 3||
वे\, वीणाके मधुर स्वरों द्वारा गंगोत्तरीके माहात्म्यको अनुराग और रागके साथ बारम्बार कीर्तन कर रहे थे । ऐसे मुनिश्रेष्ठ श्री नारदजीनेबड़ी ही भक्ति पूर्वक श्री ब्रह्माजीको प्रणाम किया ॥ ३ ॥
ve\, vīṇāke madhura svaroṃ dvārā gaṃgottarīke māhātmyako anurāga aura rāgake sātha bārambāra kīrtana kara rahe the | aise muniśreṣṭha śrī nāradajīnebaड़ī hī bhakti pūrvaka śrī brahmājīko praṇāma kiyā || 3 ||
ब्रह्मोवाच ।किं किं कथय भद्रं त आस्यतामत्र वै मुने ।दृष्टोऽसि बहुकालेन कुत्र कुत्राटितं त्वया ॥ ४॥
brahmovāca |kiṃ kiṃ kathaya bhadraṃ ta āsyatāmatra vai mune |dṛṣṭo'si bahukālena kutra kutrāṭitaṃ tvayā || 4||
ब्रह्माजी बोलेः हे मुनिश्रेष्ठ ! आओ ! यहां बैठो । तुम्हारी कुशल है? कहो क्या क्या वृत्तान्त है ? मैंने बहुत समयके पश्चात् आज तुम्हें
brahmājī boleḥ he muniśreṣṭha ! āo ! yahāṃ baiṭho | tumhārī kuśala hai? kaho kyā kyā vṛttānta hai ? maiṃne bahuta samayake paścāt āja tumheṃ
नारद उवाच ।लोकेषु तत्र तत्राहं पर्यटन्नन्ततोऽभ्यगाम् ।गङ्गोत्तरी हिमगिरेर्हैममस्तकसंस्थिताम् ॥ ५॥
nārada uvāca |lokeṣu tatra tatrāhaṃ paryaṭannantato'bhyagām |gaṅgottarī himagirerhaimamastakasaṃsthitām || 5||
नारदजीने कहाः मैं लोकोंमें इधर उधर पर्यटन करता हुआ\,
nāradajīne kahāḥ maiṃ lokoṃmeṃ idhara udhara paryaṭana karatā huā\,
दिव्यवृक्ष वनाच्छन्नां दिव्यपुष्पविशोभिताम् ।दिव्यनादैर्विहङ्गानां सर्वतोमुखरीकृताम् ॥ ६॥
divyavṛkṣa vanācchannāṃ divyapuṣpaviśobhitām |divyanādairvihaṅgānāṃ sarvatomukharīkṛtām || 6||
वहांकी शोभाका क्या वर्णन करू\, अलौकिक वृक्ष और वनोंसे आच्छादितमनोरम कलरवसे चारों ओर गुजित है ॥ ६ ॥
vahāṃkī śobhākā kyā varṇana karū\, alaukika vṛkṣa aura vanoṃse ācchāditamanorama kalaravase cāroṃ ora gujita hai || 6 ||
अहो ! विष्णुपदी साक्षादवतीर्णा द्युलोकतः ।आदितो यत्र मर्त्यानां मक्षिगोचरतां गता ॥ ७॥
aho ! viṣṇupadī sākṣādavatīrṇā dyulokataḥ |ādito yatra martyānāṃ makṣigocaratāṃ gatā || 7||
श्रीविष्णु भगवान के चरणसे निकली हुई\, अहो ! साक्षात् श्रीगंगाजीदृष्टिगोचर हुई थी ॥ ७ ॥
śrīviṣṇu bhagavāna ke caraṇase nikalī huī\, aho ! sākṣāt śrīgaṃgājīdṛṣṭigocara huī thī || 7 ||
भगीरथशिला पुण्या विख्याता यत्र राजते ।यस्यां स्थित्वा नृपश्रेष्ठस्तपश्चक्रे सुदारुणम् ॥ ८॥
bhagīrathaśilā puṇyā vikhyātā yatra rājate |yasyāṃ sthitvā nṛpaśreṣṭhastapaścakre sudāruṇam || 8||
जहां अति पवित्र और सर्वत्र प्रसिद्ध भगीरथशिला सुशोभित हैं\,जिसपर बैठकर नृपश्रेष्ठ श्रीभगीरथजीने अतिदुष्कर तप कियाथा ॥ ८ ॥
jahāṃ ati pavitra aura sarvatra prasiddha bhagīrathaśilā suśobhita haiṃ\,jisapara baiṭhakara nṛpaśreṣṭha śrībhagīrathajīne atiduṣkara tapa kiyāthā || 8 ||
गङ्गायां तत्र वै स्नात्वा सम्पूज्य च सरिद्वराम् ।भक्तया नामसहस्रेण तुष्टाव च पुनः पुनः ॥ ६॥
gaṅgāyāṃ tatra vai snātvā sampūjya ca saridvarām |bhaktayā nāmasahasreṇa tuṣṭāva ca punaḥ punaḥ || 6||
गङ्गोत्तरात्समुत्थाय गायन्नेवमुहुर्मुहुः ।माहात्म्यं तीर्थवर्यस्य सम्प्राप भवदन्तिकम् ॥ १०॥
gaṅgottarātsamutthāya gāyannevamuhurmuhuḥ |māhātmyaṃ tīrthavaryasya samprāpa bhavadantikam || 10||
और गंगोत्तरीसे चलकर सर्व तीर्थोंमें श्रेष्ठ श्रीगंगोत्तरीकेमाहात्म्यको पुनः पुनः गाता हुआ ही आपके समीप आया हूँ ॥ १० ॥
aura gaṃgottarīse calakara sarva tīrthoṃmeṃ śreṣṭha śrīgaṃgottarīkemāhātmyako punaḥ punaḥ gātā huā hī āpake samīpa āyā hūm̐ || 10 ||
ब्रह्मोवाच ।धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि धन्यो धन्यः पुनः पुनः ।यत्त्वया सेवितं तीर्थं पुण्य गङ्गोत्तर मुने ! ॥ ११॥
brahmovāca |dhanyo'si kṛtakṛtyo'si dhanyo dhanyaḥ punaḥ punaḥ |yattvayā sevitaṃ tīrthaṃ puṇya gaṅgottara mune ! || 11||
ब्रह्माजी बोले:हे मुने ! यदि तुमने पुण्य तीर्थ गंगोत्तरीका सेवनकिया है तो तुम कृतकृत्य हो गये\, तुम धन्य हो । तुम्हें वारंवारधन्यवाद है ॥ ११ ॥
brahmājī bole:he mune ! yadi tumane puṇya tīrtha gaṃgottarīkā sevanakiyā hai to tuma kṛtakṛtya ho gaye\, tuma dhanya ho | tumheṃ vāraṃvāradhanyavāda hai || 11 ||
भगीरथतपः स्थानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।इदं भूलोकवैकुण्ठमितिजानीहि नारद ॥ १२॥
bhagīrathatapaḥ sthānaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |idaṃ bhūlokavaikuṇṭhamitijānīhi nārada || 12||
हे नारद ! यह पवित्र पुण्यतीर्थ भगीरथका तपस्थान तीनों लोकोंमेंप्रसिद्ध है\, इसे तुम भूलोकका बैकुण्ठ ही समझो ॥ १२ ॥
he nārada ! yaha pavitra puṇyatīrtha bhagīrathakā tapasthāna tīnoṃ lokoṃmeṃprasiddha hai\, ise tuma bhūlokakā baikuṇṭha hī samajho || 12 ||
भुक्तिमुक्तिप्रदं क्षेत्रमन्यन्नास्तीदृशं भुवि ।कलिदोषविमुक्तं यत् साक्षागङ्गाविहारभूः ॥ १३॥
bhuktimuktipradaṃ kṣetramanyannāstīdṛśaṃ bhuvi |kalidoṣavimuktaṃ yat sākṣāgaṅgāvihārabhūḥ || 13||
भोग एवं मोक्ष दोनों देनेवाला इसलोकमें\, इसके समान और कोई क्षैत्रगंगाजीकी क्रीड़ाभूमि है ॥ १३ ॥
bhoga evaṃ mokṣa donoṃ denevālā isalokameṃ\, isake samāna aura koī kṣaitragaṃgājīkī krīड़ābhūmi hai || 13 ||
॥ इति गङ्गोत्तरिक्षेत्रमाहात्म्य गोमुखीयात्रा गङ्गास्तोत्रसङ्ग्रह सम्पूर्णम् ॥
Recitation complete
- Meaning
- Grammar
Meanings, sources and related recitations appear here once you finish reading.
Questions
How many verses are in Shri Gangottari Kshetramahatmyam Gomukhiyatra Gangastotrasangraha?
Shri Gangottari Kshetramahatmyam Gomukhiyatra Gangastotrasangraha has 462 verses on this page, each shown with its number, Devanagari text and transliteration, and meaning where available.
Can I read Shri Gangottari Kshetramahatmyam Gomukhiyatra Gangastotrasangraha in Telugu, Kannada or Tamil?
Yes. Use the script buttons at the top of the text (देवनागरी, తెలుగు, ಕನ್ನಡ, தமிழ்) to read the same verses in Telugu, Kannada or Tamil script. Turn on IAST for Roman letters with pronunciation marks. Your choice is remembered on this device.
Is there a PDF of Shri Gangottari Kshetramahatmyam Gomukhiyatra Gangastotrasangraha?
You do not need a PDF: this page has the complete text, kept up to date when corrections are made, in every script and with meanings. Tap Save to keep it in your library and open it any time.
Who composed Shri Gangottari Kshetramahatmyam Gomukhiyatra Gangastotrasangraha?
Swami Tapovanam.
