कावेरीनदीवर्णनम् Kaverinadivarnanam

(वरदाम्बिकापरिणयचम्पूग्रन्थे)ततो व्रजन्नेव धरेन्दुरग्रे कवेरकन्यां कलयाञ्चकार ।भ्रूभङ्गसङ्काशतरङ्गरेखास्फुटघुगङ्गोपरिवासरोषाम् ॥सान्द्रतरतटमहीरुहान्तर निपतदरविन्दबन्धुमयूखदण्डसन्दितपर्यन्तसन्ततपरिवर्तमान जलावर्तचक्रनिर्वर्तितबहिर्विस्तृतबहुविधकलशसार्थसमर्थनीय शतपत्रमुकुलजालविचित्राम,विनिद्राम्भोजराजिव्याजविवरविराजितगम्भीरतानिष्पन्दनीरपुरविनोदनसाधन फलकान्तरतरलभसलकुलनीलमणिजालप्रतिक्षणनिक्षेपणोत्क्षेपणविधिलक्षणपवनवशक्षुभितावनमद्विटपभुजसलक्ष्मीकोभय तटक्षोणीरुहश्रेणिकाम्, सततसलिलवसतिजनितजडिमहरणकरणतरणिकिरणपरिचरणपरजलमानवमाणवकारोहावरोहसन्दितपुरन्दरमणिसोपानपडिक्तबन्धुरतटद्वन्द्वतरुजालच्छायान्तरदन्तुरितान्तिकनिरन्तरोन्मीलदूर्मिसन्ततिम्, तरलतरङ्गोत्करवारिजातसमुद्धतपरागपालिमेलिततीरतलतरुणतरुशाखाशयकुसुममञ्जरीतूर्णविकिर्ण पांसुसन्ततिसन्दर्शितवसन्तगन्ध चूर्णमुष्टिविहाराम्, समीरणसञ्चरणावशविनमदुन्नमदायतावनतशाखापल्लवाञ्चलसमुत्क्षिप्यमाणसलिल पृषतमेदुरितविहगकूजितमुखरीकृततीरमहीजातजातानुकृत समन्त्रोच्चारणप्रोक्षणपरतन्त्रमुनीन्द्रवृन्दाम्, वृन्दारकसरणिसञ्चरणकन्दलदमन्दानन्दमन्दाकिनीमहीतलनिपातनोदस्तहस्तप्रशस्तसमुल्लोलकल्लोलाम्, उल्लसदधिकानुरागनिहारगिरिकुमारिकाकान्तपार्श्वद्वयमहेश्वरवपुरुपमेयोभयतीरभूरुहच्छायामेदुरितसविधविमलान्तरालनीरपूराम्,निकटतटविटपिनिबिडविटपान्तरनिपातकठोरकिरणकिरणकनकशृङ्खलासङ्गततरङ्ग दोलालीलायितलोलजालपादबालिकापालिकाम, ध्रुवचरणपरिक्रममाणग्रहतारागणानुकरणसलिलभ्रमवशपरिभ्रमच्चक्राङ्गसारसकारण्डवमण्डलाम्, निमज्जनियमवज्जननिःश्रेयसश्रीसमुद्घाहमहोत्सवसमुचितविचित्रमङ्गलकलशजाललालनीयविदलद्दलारविन्दरसास्वादनिमग्नोत्थितपरिभ्रमदिन्दिरपक्षान्तरनिष्यन्दमानमकरन्दबिन्दुचन्द्रकितसौगन्धिकमुकुलपङ्क्तिबन्धुरिताम्, समुत्तुङ्गभङ्गमहोपधानसङ्गतशंवरप्रवाहवरुणपङ्कजमहापर्यङ्कनिहितवर्तुलबृहदुपबर्हणस्पृहणीयमिहिरबिम्बजनितसौन्दर्याम्, सान्द्रतरशकुनिकुलकुसुमभरतरलकोमलशैवालजालकेशपाशदर्शनीयसवन्तीकान्तनितान्तरतिश्रान्तिसंवेशपारवश्यवशविशीर्णकुशकौशेयसमुल्लतसैकतनितम्बहंससंसदमलदुकूलविधानसावधानवीचीभुजाविराजिताम्, अनुकूलनिपतदुदभिपतदखिलजलविहगकुलगरुदुदरभरितसलिलपृषतनिवसिततटयुगलनिथतकिसलयितविटपिपरिषदभिवृतजलधरसरणिपरिहसितयुगपदुदयदुडुगणकनकगिरिशिखरपरिगतसुरनगरतरङ्गिणीम्, प्रकटविघटमानपुटाकिनीकुसुमहाटकभाजनहरितमधुरसरसनसमासीनराजहंसबिससहभोजनसततप्रकाशनपेशलशैशवैः, अभ्याशविलदावन्तीरभसविवर्तमानशतपत्रमुकुलविवर्तककेलीप्रवर्तकसमीरकुमारकविस्तारितपाशनीकाशरेखाशतैः आकाशतलविमलतावादासहसलिलप्रसादरभससन्धानकुतुकविरचितयातायातमेघपृथुकोपमान साधित साधिमभि,अभिनवपद्मिनीपरिषदतिचपलवीचीभुजाविराजितराजीव करतलोत्पतनापतन दर्शनीयकेली नीलमणिघुटिकानुकारिचटुलाकारैः, रसातलोज्जिहानवाजिनीनालनिभव्यालनिरालस्यनलिन फणफलकविलासमानकालिममरीचिभङ्गशङ्कनीयैःपथोन्तरगतप्राचेतसनिकेतसौधजलवर्तवातायनकन्दलढमन्दगन्धधूमबन्धुरैरिदिन्दिरसद है निरन्तर मुखरितदिगन्तराम्,उदारान्तरालमेलितकुमुदकुवलयकमलकुडमलशैवालजालशवलितावर्तविचित्रतरारार्तिकपात्रसमुल्लसितहल्लककोरकदीपकलिकाभिः विजयनीराज नामारचय्य निपतदाभिनवतटतरुकुसुमसरसकेसरविसर ग्रसनरससरभससारसमुखशकुनिरसितविलसितैः उपर्युपरिसमुद्गच्छदूर्मिच्छटाभिरभिसंहिततमंसमागच्छविजयस्व इति समयानुरूपानुलापपुरः सरम्, आत्मसैन्यस्य हस्तसज्ञामिव रचयन्तीम् पन्नगराजमूर्तिमिवप्रशस्तपावनवृत्तिम्, शमिजनचित्तवृत्तिमिवसर्वरसावधीशनिपुणामृतरुचिं शर्वाणीमिवसह्यगिरीशदृढतररसानुभवां रामकथामिव बहुलहारिलसितांशैलूषीमिव बहुशस्तरङ्गनटनशोभितां अध्यात्मविद्यामिवउपनिषदूरपदस्फुटालक्ष्य हंसगतिं प्राज्ञनृपसम्पदमिवप्रसाधितदक्षिणाशां नीरदमालिकामिव नियतोत्कूलश्यामलतान्वितांपावनतापहसितजह्रकुमारी पाथोरसावधूतसुधामाधुरीं पयोधिराजप्रधानान्तः पुरीं पातकवातन्धयमयूरीं कावेरीमतारीत् ।

(varadāmbikāpariṇayacampūgranthe)tato vrajanneva dharenduragre kaverakanyāṃ kalayāñcakāra |bhrūbhaṅgasaṅkāśataraṅgarekhāsphuṭaghugaṅgoparivāsaroṣām ||sāndratarataṭamahīruhāntara nipatadaravindabandhumayūkhadaṇḍasanditaparyantasantataparivartamāna jalāvartacakranirvartitabahirvistṛtabahuvidhakalaśasārthasamarthanīya śatapatramukulajālavicitrāma,vinidrāmbhojarājivyājavivaravirājitagambhīratāniṣpandanīrapuravinodanasādhana phalakāntarataralabhasalakulanīlamaṇijālapratikṣaṇanikṣepaṇotkṣepaṇavidhilakṣaṇapavanavaśakṣubhitāvanamadviṭapabhujasalakṣmīkobhaya taṭakṣoṇīruhaśreṇikām, satatasalilavasatijanitajaḍimaharaṇakaraṇataraṇikiraṇaparicaraṇaparajalamānavamāṇavakārohāvarohasanditapurandaramaṇisopānapaḍiktabandhurataṭadvandvatarujālacchāyāntaradanturitāntikanirantaronmīladūrmisantatim, taralataraṅgotkaravārijātasamuddhataparāgapālimelitatīratalataruṇataruśākhāśayakusumamañjarītūrṇavikirṇa pāṃsusantatisandarśitavasantagandha cūrṇamuṣṭivihārām, samīraṇasañcaraṇāvaśavinamadunnamadāyatāvanataśākhāpallavāñcalasamutkṣipyamāṇasalila pṛṣatameduritavihagakūjitamukharīkṛtatīramahījātajātānukṛta samantroccāraṇaprokṣaṇaparatantramunīndravṛndām, vṛndārakasaraṇisañcaraṇakandaladamandānandamandākinīmahītalanipātanodastahastapraśastasamullolakallolām, ullasadadhikānurāganihāragirikumārikākāntapārśvadvayamaheśvaravapurupameyobhayatīrabhūruhacchāyāmeduritasavidhavimalāntarālanīrapūrām,nikaṭataṭaviṭapinibiḍaviṭapāntaranipātakaṭhorakiraṇakiraṇakanakaśṛṅkhalāsaṅgatataraṅga dolālīlāyitalolajālapādabālikāpālikāma, dhruvacaraṇaparikramamāṇagrahatārāgaṇānukaraṇasalilabhramavaśaparibhramaccakrāṅgasārasakāraṇḍavamaṇḍalām, nimajjaniyamavajjananiḥśreyasaśrīsamudghāhamahotsavasamucitavicitramaṅgalakalaśajālalālanīyavidaladdalāravindarasāsvādanimagnotthitaparibhramadindirapakṣāntaraniṣyandamānamakarandabinducandrakitasaugandhikamukulapaṅktibandhuritām, samuttuṅgabhaṅgamahopadhānasaṅgataśaṃvarapravāhavaruṇapaṅkajamahāparyaṅkanihitavartulabṛhadupabarhaṇaspṛhaṇīyamihirabimbajanitasaundaryām, sāndrataraśakunikulakusumabharataralakomalaśaivālajālakeśapāśadarśanīyasavantīkāntanitāntaratiśrāntisaṃveśapāravaśyavaśaviśīrṇakuśakauśeyasamullatasaikatanitambahaṃsasaṃsadamaladukūlavidhānasāvadhānavīcībhujāvirājitām, anukūlanipatadudabhipatadakhilajalavihagakulagarududarabharitasalilapṛṣatanivasitataṭayugalanithatakisalayitaviṭapipariṣadabhivṛtajaladharasaraṇiparihasitayugapadudayaduḍugaṇakanakagiriśikharaparigatasuranagarataraṅgiṇīm, prakaṭavighaṭamānapuṭākinīkusumahāṭakabhājanaharitamadhurasarasanasamāsīnarājahaṃsabisasahabhojanasatataprakāśanapeśalaśaiśavaiḥ, abhyāśaviladāvantīrabhasavivartamānaśatapatramukulavivartakakelīpravartakasamīrakumārakavistāritapāśanīkāśarekhāśataiḥ ākāśatalavimalatāvādāsahasalilaprasādarabhasasandhānakutukaviracitayātāyātameghapṛthukopamāna sādhita sādhimabhi,abhinavapadminīpariṣadaticapalavīcībhujāvirājitarājīva karatalotpatanāpatana darśanīyakelī nīlamaṇighuṭikānukāricaṭulākāraiḥ, rasātalojjihānavājinīnālanibhavyālanirālasyanalina phaṇaphalakavilāsamānakālimamarīcibhaṅgaśaṅkanīyaiḥpathontaragataprācetasaniketasaudhajalavartavātāyanakandalaḍhamandagandhadhūmabandhurairidindirasada hai nirantara mukharitadigantarām,udārāntarālamelitakumudakuvalayakamalakuḍamalaśaivālajālaśavalitāvartavicitratarārārtikapātrasamullasitahallakakorakadīpakalikābhiḥ vijayanīrāja nāmāracayya nipatadābhinavataṭatarukusumasarasakesaravisara grasanarasasarabhasasārasamukhaśakunirasitavilasitaiḥ uparyuparisamudgacchadūrmicchaṭābhirabhisaṃhitatamaṃsamāgacchavijayasva iti samayānurūpānulāpapuraḥ saram, ātmasainyasya hastasajñāmiva racayantīm pannagarājamūrtimivapraśastapāvanavṛttim, śamijanacittavṛttimivasarvarasāvadhīśanipuṇāmṛtaruciṃ śarvāṇīmivasahyagirīśadṛḍhatararasānubhavāṃ rāmakathāmiva bahulahārilasitāṃśailūṣīmiva bahuśastaraṅganaṭanaśobhitāṃ adhyātmavidyāmivaupaniṣadūrapadasphuṭālakṣya haṃsagatiṃ prājñanṛpasampadamivaprasādhitadakṣiṇāśāṃ nīradamālikāmiva niyatotkūlaśyāmalatānvitāṃpāvanatāpahasitajahrakumārī pāthorasāvadhūtasudhāmādhurīṃ payodhirājapradhānāntaḥ purīṃ pātakavātandhayamayūrīṃ kāverīmatārīt |

इति कावेरीनदीवर्णनं सम्पूर्णम् ।

iti kāverīnadīvarṇanaṃ sampūrṇam |