ब्रह्मणस्पतिसूक्तम् Brahmanaspati Suktam

ऋग्वेदान्तर्गतम्

ṛgvedāntargatam

(ऋषिः गृत्समदः (भार्गवः शौनकः) ॥ देवता ब्रह्मणस्पतिः ॥ छन्दः जगती ॥स्वरः निषादः ॥)

(ṛṣiḥ gṛtsamadaḥ (bhārgavaḥ śaunakaḥ) || devatā brahmaṇaspatiḥ || chandaḥ jagatī ||svaraḥ niṣādaḥ ||)

ग॒णानां॑ त्वा ग॒णप॑तिं हवामहे क॒विं क॑वी॒नामु॑प॒मश्र॑वस्तमम् ।ज्ये॒ष्ठ॒राजं॒ ब्रह्म॑णां ब्रह्मणस्पत॒ आ नः॑ शृ॒ण्वन्नू॒तिभिः॑ सीद॒ साद॑नम् ॥ २\।०२३\।०१॥

gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ havāmahe kaviṃ kavīnāmupamaśravastamam |jyeṣṭharājaṃ brahmaṇāṃ brahmaṇaspata ā naḥ śṛṇvannūtibhiḥ sīda sādanam || 2\|023\|01||

ऋषिः मेधातिथिः काण्वः ॥देवता १ ३ ब्रह्मणस्पतिः; ४ ब्रह्मणस्पतिरिन्द्रश्च सोमश्च; ५ ब्रह्मणस्पतिसोमेन्द्रदक्षिणाः; ॥छन्दः १ विराड्गायत्री; २ गायत्री; ३ पिपीलिकामध्यानिचृद्गायत्री ; ४ निचृद्गायत्री ; ५ पादनिचृद्गायत्री ॥स्वरःषड्जः ॥

ṛṣiḥ medhātithiḥ kāṇvaḥ ||devatā 1 3 brahmaṇaspatiḥ; 4 brahmaṇaspatirindraśca somaśca; 5 brahmaṇaspatisomendradakṣiṇāḥ; ||chandaḥ 1 virāḍgāyatrī; 2 gāyatrī; 3 pipīlikāmadhyānicṛdgāyatrī ; 4 nicṛdgāyatrī ; 5 pādanicṛdgāyatrī ||svaraḥṣaḍjaḥ ||

सो॒मानं॒ स्वर॑णं कृणु॒हि ब्र॑ह्मणस्पते ।क॒क्षीव॑न्तं॒ य औ॑शि॒जः ॥ १\।०१८\।०१ ॥ १यो रे॒वान्यो अ॑मीव॒हा व॑सु॒वित्पु॑ष्टि॒वर्ध॑नः ।स नः॑ सिषक्तु॒ यस्तु॒रः ॥ १\।०१८\।०२॥ २मा नः॒ शंसो॒ अर॑रुषो धू॒र्तिः प्रण॒ङ्मर्त्य॑स्य ।रक्षा॑ णो ब्रह्मणस्पते ॥ १\।०१८\।०३॥ ३स घा॑ वी॒रो न रि॑ष्यति॒ यमिन्द्रो॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ।सोमो॑ हि॒नोति॒ मर्त्य॑म् ॥ १\।०१८\।०४॥ ४त्वं तं ब्र॑ह्मणस्पते॒ सोम॒ इन्द्र॑श्च॒ मर्त्य॑म् ।दक्षि॑णा पा॒त्वंह॑सः ॥ १\।०१८\।०५॥ ५

somānaṃ svaraṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇaspate |kakṣīvantaṃ ya auśijaḥ || 1\|018\|01 || 1yo revānyo amīvahā vasuvitpuṣṭivardhanaḥ |sa naḥ siṣaktu yasturaḥ || 1\|018\|02|| 2mā naḥ śaṃso araruṣo dhūrtiḥ praṇaṅmartyasya |rakṣā ṇo brahmaṇaspate || 1\|018\|03|| 3sa ghā vīro na riṣyati yamindro brahmaṇaspatiḥ |somo hinoti martyam || 1\|018\|04|| 4tvaṃ taṃ brahmaṇaspate soma indraśca martyam |dakṣiṇā pātvaṃhasaḥ || 1\|018\|05|| 5

ऋषिःकण्वो घौरः॥देवता बृहस्पतिः ॥छन्दः १, २, ८ निचृदुपरिष्टाद् बृहती; ३, ७ आर्चीत्रिष्टुप्; ४, ६ सतः पङ्क्तिर्निचृत्पङ्क्तिः; ५ पथ्याबृहती ॥स्वरः १, २, ५, ८, मध्यमः; ३, ७ धैवतः; ४, ६ पञ्चमः॥

ṛṣiḥkaṇvo ghauraḥ||devatā bṛhaspatiḥ ||chandaḥ 1, 2, 8 nicṛdupariṣṭād bṛhatī; 3, 7 ārcītriṣṭup; 4, 6 sataḥ paṅktirnicṛtpaṅktiḥ; 5 pathyābṛhatī ||svaraḥ 1, 2, 5, 8, madhyamaḥ; 3, 7 dhaivataḥ; 4, 6 pañcamaḥ||

उत्ति॑ष्ठ ब्रह्मणस्पते देव॒यन्त॑स्त्वेमहे ।उप॒ प्र य॑न्तु म॒रुतः॑ सु॒दान॑व॒ इन्द्र॑ प्रा॒शूर्भ॑वा॒ सचा॑ ॥ १\।०४०\।०१॥ ६त्वामिद्धि स॑हसस्पुत्र॒ मर्त्य॑ उपब्रू॒ते धने॑ हि॒ते ।सु॒वीर्यं॑ मरुत॒ आ स्वश्व्यं॒ दधी॑त॒ यो व॑ आच॒के ॥ १\।०४०\।०२॥ ७प्रैतु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॒ प्र दे॒व्ये॑तु सू॒नृता॑ ।अच्छा॑ वी॒रं नर्यं॑ प॒ङ्क्तिरा॑धसं दे॒वा य॒ज्ञं न॑यन्तु नः ॥ १\।०४०\।०३॥ ८यो वा॒घते॒ ददा॑ति सू॒नरं॒ वसु॒ स ध॑त्ते॒ अक्षि॑ति॒ श्रवः॑ ।तस्मा॒ इळां॑ सु॒वीरा॒मा य॑जामहे सु॒प्रतू॑र्तिमने॒हस॑म् ॥ १\।०४०\।०४॥ ९प्र नू॒नं ब्रह्म॑ण॒स्पति॒र्मन्त्रं॑ वदत्यु॒क्थ्य॑म् ।यस्मि॒न्निन्द्रो॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॑र्य॒मा दे॒वा ओकां॑सि चक्रि॒रे ॥ १\।०४०\।०५॥ १०तमिद्वो॑चेमा वि॒दथे॑षु श॒म्भुवं॒ मन्त्रं॑ देवा अने॒हस॑म् ।इ॒मां च॒ वाचं॑ प्रति॒हर्य॑था नरो॒ विश्वेद्वा॒मा वो॑ अश्नवत् ॥ १\।०४०\।०६॥ ११प्रप्र॑ दा॒श्वान्प॒स्त्या॑भिरस्थितान्त॒र्वाव॒त्क्षयं॑ दधे ॥ १\।०४०\।०७॥ १२उप॑ क्ष॒त्रं पृ॑ञ्ची॒त हन्ति॒ राज॑भिर्भ॒ये चि॑त्सुक्षि॒तिं द॑धे ।नास्य॑ व॒र्ता न त॑रु॒ता म॑हाध॒ने नार्भे॑ अस्ति व॒ज्रिणः॑ ॥ १\।०४०\।०८॥ १३

uttiṣṭha brahmaṇaspate devayantastvemahe |upa pra yantu marutaḥ sudānava indra prāśūrbhavā sacā || 1\|040\|01|| 6tvāmiddhi sahasasputra martya upabrūte dhane hite |suvīryaṃ maruta ā svaśvyaṃ dadhīta yo va ācake || 1\|040\|02|| 7praitu brahmaṇaspatiḥ pra devyetu sūnṛtā |acchā vīraṃ naryaṃ paṅktirādhasaṃ devā yajñaṃ nayantu naḥ || 1\|040\|03|| 8yo vāghate dadāti sūnaraṃ vasu sa dhatte akṣiti śravaḥ |tasmā iḷāṃ suvīrāmā yajāmahe supratūrtimanehasam || 1\|040\|04|| 9pra nūnaṃ brahmaṇaspatirmantraṃ vadatyukthyam |yasminnindro varuṇo mitro aryamā devā okāṃsi cakrire || 1\|040\|05|| 10tamidvocemā vidatheṣu śambhuvaṃ mantraṃ devā anehasam |imāṃ ca vācaṃ pratiharyathā naro viśvedvāmā vo aśnavat || 1\|040\|06|| 11prapra dāśvānpastyābhirasthitāntarvāvatkṣayaṃ dadhe || 1\|040\|07|| 12upa kṣatraṃ pṛñcīta hanti rājabhirbhaye citsukṣitiṃ dadhe |nāsya vartā na tarutā mahādhane nārbhe asti vajriṇaḥ || 1\|040\|08|| 13

ऋषिः गृत्समदः ॥देवता १, ५, ९, ११, १७, १९ ब्रह्मणस्पतिः; २४, ६८, १०, १२१६, १८ बृहस्पतिः॥छन्दः–१, ४, ५, १०१२ जगती; २, ७९, १३, १४ विराड्जगती;३, ६, १६, १८ निचृज्जगती; १५, १७ भुरिक्त्रिष्टुप्; १९ निचृत्त्रिष्टुप्॥ स्वरः११४, १६, १८ निषादः ; १५, १७, १९ धैवतः॥

ṛṣiḥ gṛtsamadaḥ ||devatā 1, 5, 9, 11, 17, 19 brahmaṇaspatiḥ; 24, 68, 10, 1216, 18 bṛhaspatiḥ||chandaḥ–1, 4, 5, 1012 jagatī; 2, 79, 13, 14 virāḍjagatī;3, 6, 16, 18 nicṛjjagatī; 15, 17 bhuriktriṣṭup; 19 nicṛttriṣṭup|| svaraḥ114, 16, 18 niṣādaḥ ; 15, 17, 19 dhaivataḥ||

ग॒णानां॑ त्वा ग॒णप॑तिं हवामहे क॒विं क॑वी॒नामु॑प॒मश्र॑वस्तमम् ।ज्ये॒ष्ठ॒राजं॒ ब्रह्म॑णां ब्रह्मणस्पत॒ आ नः॑ शृ॒ण्वन्नू॒तिभिः॑ सीद॒ साद॑नम् ॥ २\।०२३\।०१॥ १४दे॒वाश्चि॑त्ते असुर्य॒ प्रचे॑तसो॒ बृह॑स्पते य॒ज्ञियं॑ भा॒गमा॑नशुः ।उ॒स्रा इ॑व॒ सूर्यो॒ ज्योति॑षा म॒हो विश्वे॑षा॒मिज्ज॑नि॒ता ब्रह्म॑णामसि ॥ २\।०२३\।०२॥ १५आ वि॒बाध्या॑ परि॒राप॒स्तमां॑सि च॒ ज्योति॑ष्मन्तं॒ रथ॑मृ॒तस्य॑ तिष्ठसि ।बृह॑स्पते भी॒मम॑मित्र॒दम्भ॑नं रक्षो॒हणं॑ गोत्र॒भिदं॑ स्व॒र्विद॑म् ॥ २\।०२३\।०३॥ १६सु॒नी॒तिभि॑र्नयसि॒ त्राय॑से॒ जनं॒ यस्तुभ्यं॒ दाशा॒न्न तमंहो॑ अश्नवत् ।ब्र॒ह्म॒द्विष॒स्तप॑नो मन्यु॒मीर॑सि॒ बृह॑स्पते॒ महि॒ तत्ते॑ महित्व॒नम् ॥ २\।०२३\।०४॥ १७न तमंहो॒ न दु॑रि॒तं कुत॑श्च॒न नारा॑तयस्तितिरु॒र्न द्व॑या॒विनः॑ ।विश्वा॒ इद॑स्माद्ध्व॒रसो॒ वि बा॑धसे॒ यं सु॑गो॒पा रक्ष॑सि ब्रह्मणस्पते ॥ २\।०२३\।०५॥ १८त्वं नो॑ गो॒पाः प॑थि॒कृद्वि॑चक्ष॒णस्तव॑ व्र॒ताय॑ म॒तिभि॑र्जरामहे ।बृह॑स्पते॒ यो नो॑ अ॒भि ह्वरो॑ द॒धे स्वा तं म॑र्मर्तु दु॒च्छुना॒ हर॑स्वती ॥ २\।०२३\।०६॥ १९उ॒त वा॒ यो नो॑ म॒र्चया॒दना॑गसोऽराती॒वा मर्तः॑ सानु॒को वृकः॑ ।बृह॑स्पते॒ अप॒ तं व॑र्तया प॒थः सु॒गं नो॑ अ॒स्यै दे॒ववी॑तये कृधि ॥ २\।०२३\।०७॥ २०त्रा॒तारं॑ त्वा त॒नूनां॑ हवाम॒हेऽव॑स्पर्तरधिव॒क्तार॑मस्म॒युम् ।बृह॑स्पते देव॒निदो॒ नि ब॑र्हय॒ मा दु॒रेवा॒ उत्त॑रं सु॒म्नमुन्न॑शन् ॥ २\।०२३\।०८॥ २१त्वया॑ व॒यं सु॒वृधा॑ ब्रह्मणस्पते स्पा॒र्हा वसु॑ मनु॒ष्या द॑दीमहि ।या नो॑ दू॒रे त॒ळितो॒ या अरा॑तयो॒ऽभि सन्ति॑ ज॒म्भया॒ ता अ॑न॒प्नसः॑ ॥ २\।०२३\।०९॥ २२त्वया॑ व॒यमु॑त्त॒मं धी॑महे॒ वयो॒ बृह॑स्पते॒ पप्रि॑णा॒ सस्नि॑ना यु॒जा ।मा नो॑ दुः॒शंसो॑ अभिदि॒प्सुरी॑शत॒ प्र सु॒शंसा॑ म॒तिभि॑स्तारिषीमहि ॥ २\।०२३\।१०॥ २३अ॒ना॒नु॒दो वृ॑ष॒भो जग्मि॑राह॒वं निष्ट॑प्ता॒ शत्रुं॒ पृत॑नासु सास॒हिः ।असि॑ स॒त्य ऋ॑ण॒या ब्र॑ह्मणस्पत उ॒ग्रस्य॑ चिद्दमि॒ता वी॑ळुह॒र्षिणः॑ ॥ २\।०२३\।११॥ २४अदे॑वेन॒ मन॑सा॒ यो रि॑ष॒ण्यति॑ शा॒सामु॒ग्रो मन्य॑मानो॒ जिघां॑सति ।बृह॑स्पते॒ मा प्रण॒क्तस्य॑ नो व॒धो नि क॑र्म म॒न्युं दु॒रेव॑स्य॒ शर्ध॑तः ॥ २\।०२३\।१२॥ २५भरे॑षु॒ हव्यो॒ नम॑सोप॒सद्यो॒ गन्ता॒ वाजे॑षु॒ सनि॑ता॒ धनं॑धनम् ।विश्वा॒ इद॒र्यो अ॑भिदि॒प्स्वो॒३॒॑ मृधो॒ बृह॒स्पति॒र्वि व॑वर्हा॒ रथाँ॑ इव ॥ २\।०२३\।१३॥ २६तेजि॑ष्ठया तप॒नी र॒क्षस॑स्तप॒ ये त्वा॑ नि॒दे द॑धि॒रे दृ॒ष्टवी॑र्यम् ।आ॒विस्तत्कृ॑ष्व॒ यदस॑त्त उ॒क्थ्यं१॒॑ बृह॑स्पते॒ वि प॑रि॒रापो॑ अर्दय ॥ २\।०२३\।१४॥ २७बृह॑स्पते॒ अति॒ यद॒र्यो अर्हा॑द्द्यु॒मद्वि॒भाति॒ क्रतु॑म॒ज्जने॑षु ।यद्दी॒दय॒च्छव॑स ऋतप्रजात॒ तद॒स्मासु॒ द्रवि॑णं धेहि चि॒त्रम् ॥ २\।०२३\।१५॥ २८मा नः॑ स्ते॒नेभ्यो॒ ये अ॒भि द्रु॒हस्प॒दे नि॑रा॒मिणो॑ रि॒पवोऽन्ने॑षु जागृ॒धुः ।आ दे॒वाना॒मोह॑ते॒ वि व्रयो॑ हृ॒दि बृह॑स्पते॒ न प॒रः साम्नो॑ विदुः ॥ २\।०२३\।१६॥ २९विश्वे॑भ्यो॒ हि त्वा॒ भुव॑नेभ्य॒स्परि॒ त्वष्टाज॑न॒त्साम्नः॑साम्नः क॒विः ।स ऋ॑ण॒चिदृ॑ण॒या ब्रह्म॑ण॒स्पति॑र्द्रु॒हो ह॒न्ता म॒ह ऋ॒तस्य॑ ध॒र्तरि॑ ॥ २\।०२३\।१७॥ ३०तव॑ श्रि॒ये व्य॑जिहीत॒ पर्व॑तो॒ गवां॑ गो॒त्रमु॒दसृ॑जो॒ यद॑ङ्गिरः ।इन्द्रे॑ण यु॒जा तम॑सा॒ परी॑वृतं॒ बृह॑स्पते॒ निर॒पामौ॑ब्जो अर्ण॒वम् ॥ २\।०२३\।१८॥ ३१ब्रह्म॑णस्पते॒ त्वम॒स्य य॒न्ता सू॒क्तस्य॑ बोधि॒ तन॑यं च जिन्व ।विश्वं॒ तद्भ॒द्रं यदव॑न्ति दे॒वा बृ॒हद्व॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीराः॑ ॥ २\।०२३\।१९॥ ३२

gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ havāmahe kaviṃ kavīnāmupamaśravastamam |jyeṣṭharājaṃ brahmaṇāṃ brahmaṇaspata ā naḥ śṛṇvannūtibhiḥ sīda sādanam || 2\|023\|01|| 14devāścitte asurya pracetaso bṛhaspate yajñiyaṃ bhāgamānaśuḥ |usrā iva sūryo jyotiṣā maho viśveṣāmijjanitā brahmaṇāmasi || 2\|023\|02|| 15ā vibādhyā parirāpastamāṃsi ca jyotiṣmantaṃ rathamṛtasya tiṣṭhasi |bṛhaspate bhīmamamitradambhanaṃ rakṣohaṇaṃ gotrabhidaṃ svarvidam || 2\|023\|03|| 16sunītibhirnayasi trāyase janaṃ yastubhyaṃ dāśānna tamaṃho aśnavat |brahmadviṣastapano manyumīrasi bṛhaspate mahi tatte mahitvanam || 2\|023\|04|| 17na tamaṃho na duritaṃ kutaścana nārātayastitirurna dvayāvinaḥ |viśvā idasmāddhvaraso vi bādhase yaṃ sugopā rakṣasi brahmaṇaspate || 2\|023\|05|| 18tvaṃ no gopāḥ pathikṛdvicakṣaṇastava vratāya matibhirjarāmahe |bṛhaspate yo no abhi hvaro dadhe svā taṃ marmartu ducchunā harasvatī || 2\|023\|06|| 19uta vā yo no marcayādanāgaso'rātīvā martaḥ sānuko vṛkaḥ |bṛhaspate apa taṃ vartayā pathaḥ sugaṃ no asyai devavītaye kṛdhi || 2\|023\|07|| 20trātāraṃ tvā tanūnāṃ havāmahe'vaspartaradhivaktāramasmayum |bṛhaspate devanido ni barhaya mā durevā uttaraṃ sumnamunnaśan || 2\|023\|08|| 21tvayā vayaṃ suvṛdhā brahmaṇaspate spārhā vasu manuṣyā dadīmahi |yā no dūre taḷito yā arātayo'bhi santi jambhayā tā anapnasaḥ || 2\|023\|09|| 22tvayā vayamuttamaṃ dhīmahe vayo bṛhaspate papriṇā sasninā yujā |mā no duḥśaṃso abhidipsurīśata pra suśaṃsā matibhistāriṣīmahi || 2\|023\|10|| 23anānudo vṛṣabho jagmirāhavaṃ niṣṭaptā śatruṃ pṛtanāsu sāsahiḥ |asi satya ṛṇayā brahmaṇaspata ugrasya ciddamitā vīḷuharṣiṇaḥ || 2\|023\|11|| 24adevena manasā yo riṣaṇyati śāsāmugro manyamāno jighāṃsati |bṛhaspate mā praṇaktasya no vadho ni karma manyuṃ durevasya śardhataḥ || 2\|023\|12|| 25bhareṣu havyo namasopasadyo gantā vājeṣu sanitā dhanaṃdhanam |viśvā idaryo abhidipsvo3 mṛdho bṛhaspatirvi vavarhā rathām̐ iva || 2\|023\|13|| 26tejiṣṭhayā tapanī rakṣasastapa ye tvā nide dadhire dṛṣṭavīryam |āvistatkṛṣva yadasatta ukthyaṃ1 bṛhaspate vi parirāpo ardaya || 2\|023\|14|| 27bṛhaspate ati yadaryo arhāddyumadvibhāti kratumajjaneṣu |yaddīdayacchavasa ṛtaprajāta tadasmāsu draviṇaṃ dhehi citram || 2\|023\|15|| 28mā naḥ stenebhyo ye abhi druhaspade nirāmiṇo ripavo'nneṣu jāgṛdhuḥ |ā devānāmohate vi vrayo hṛdi bṛhaspate na paraḥ sāmno viduḥ || 2\|023\|16|| 29viśvebhyo hi tvā bhuvanebhyaspari tvaṣṭājanatsāmnaḥsāmnaḥ kaviḥ |sa ṛṇacidṛṇayā brahmaṇaspatirdruho hantā maha ṛtasya dhartari || 2\|023\|17|| 30tava śriye vyajihīta parvato gavāṃ gotramudasṛjo yadaṅgiraḥ |indreṇa yujā tamasā parīvṛtaṃ bṛhaspate nirapāmaubjo arṇavam || 2\|023\|18|| 31brahmaṇaspate tvamasya yantā sūktasya bodhi tanayaṃ ca jinva |viśvaṃ tadbhadraṃ yadavanti devā bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ || 2\|023\|19|| 32

ऋषिः गृत्समदः ॥देवता १ ११, १३ १६ ब्रह्मणस्पतिः; १२ ब्रह्मणस्पतिरिन्द्रश्च ॥छन्दः १,७, ९, ११ निचृज्जगती; २, ३ त्रिष्टुप् ४, ५ स्वराट्त्रिष्टुप्; ६, ८, १४ जगती; १० स्वराड् जगती; १२, १६ निचृत्त्रिष्टुप् ; १३ भुरिग्जगती; १५ भुरिक्त्रिष्टुप् ॥स्वरः १, ६ ११, १३, १४ निषादः ; २५, १२, १५, १६ धैवतः ॥

ṛṣiḥ gṛtsamadaḥ ||devatā 1 11, 13 16 brahmaṇaspatiḥ; 12 brahmaṇaspatirindraśca ||chandaḥ 1,7, 9, 11 nicṛjjagatī; 2, 3 triṣṭup 4, 5 svarāṭtriṣṭup; 6, 8, 14 jagatī; 10 svarāḍ jagatī; 12, 16 nicṛttriṣṭup ; 13 bhurigjagatī; 15 bhuriktriṣṭup ||svaraḥ 1, 6 11, 13, 14 niṣādaḥ ; 25, 12, 15, 16 dhaivataḥ ||

सेमाम॑विड्ढि॒ प्रभृ॑तिं॒ य ईशि॑षे॒ऽया वि॑धेम॒ नव॑या म॒हा गि॒रा ।यथा॑ नो मी॒ढ्वान्स्तव॑ते॒ सखा॒ तव॒ बृह॑स्पते॒ सीष॑धः॒ सोत नो॑ म॒तिम् ॥ २\।०२४\।०१॥ ३३यो नन्त्वा॒न्यन॑म॒न्न्योज॑सो॒ताद॑र्दर्म॒न्युना॒ शम्ब॑राणि॒ वि ।प्राच्या॑वय॒दच्यु॑ता॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒रा चावि॑श॒द्वसु॑मन्तं॒ वि पर्व॑तम् ॥ २\।०२४\।०२॥ ३४तद्दे॒वानां॑ दे॒वत॑माय॒ कर्त्व॒मश्र॑थ्नन्दृ॒ळ्हाव्र॑दन्त वीळि॒ता ।उद्गा आ॑ज॒दभि॑न॒द्ब्रह्म॑णा व॒लमगू॑ह॒त्तमो॒ व्य॑चक्षय॒त्स्वः॑ ॥ २\।०२४\।०३॥ ३५अश्मा॑स्यमव॒तं ब्रह्म॑ण॒स्पति॒र्मधु॑धारम॒भि यमोज॒सातृ॑णत् ।तमे॒व विश्वे॑ पपिरे स्व॒र्दृशो॑ ब॒हु सा॒कं सि॑सिचु॒रुत्स॑मु॒द्रिण॑म् ॥ २\।०२४\।०४॥ ३६सना॒ ता का चि॒द्भुव॑ना॒ भवी॑त्वा मा॒द्भिः श॒रद्भि॒र्दुरो॑ वरन्त वः ।अय॑तन्ता चरतो अ॒न्यद॑न्य॒दिद्या च॒कार॑ व॒युना॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥ २\।०२४\।०५॥ ३७अ॒भि॒नक्ष॑न्तो अ॒भि ये तमा॑न॒शुर्नि॒धिं प॑णी॒नां प॑र॒मं गुहा॑ हि॒तम् ।ते वि॒द्वांसः॑ प्रति॒चक्ष्यानृ॑ता॒ पुन॒र्यत॑ उ॒ आय॒न्तदुदी॑युरा॒विश॑म् ॥ २\।०२४\।०६॥ ३८ऋ॒तावा॑नः प्रति॒चक्ष्यानृ॑ता॒ पुन॒रात॒ आ त॑स्थुः क॒वयो॑ म॒हस्प॒थः ।ते बा॒हुभ्यां॑ धमि॒तम॒ग्निमश्म॑नि॒ नकिः॒ षो अ॒स्त्यर॑णो ज॒हुर्हि तम् ॥ २\।०२४\।०७॥ ३९ऋ॒तज्ये॑न क्षि॒प्रेण॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒र्यत्र॒ वष्टि॒ प्र तद॑श्नोति॒ धन्व॑ना ।तस्य॑ सा॒ध्वीरिष॑वो॒ याभि॒रस्य॑ति नृ॒चक्ष॑सो दृ॒शये॒ कर्ण॑योनयः ॥ २\।०२४\।०८॥ ४०स सं॑न॒यः स वि॑न॒यः पु॒रोहि॑तः॒ स सुष्टु॑तः॒ स यु॒धि ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ।चा॒क्ष्मो यद्वाजं॒ भर॑ते म॒ती धनादित्सूर्य॑स्तपति तप्य॒तुर्वृथा॑ ॥ २\।०२४\।०९॥ ४१वि॒भु प्र॒भु प्र॑थ॒मं मे॒हना॑वतो॒ बृह॒स्पतेः॑ सुवि॒दत्रा॑णि॒ राध्या॑ ।इ॒मा सा॒तानि॑ वे॒न्यस्य॑ वा॒जिनो॒ येन॒ जना॑ उ॒भये॑ भुञ्ज॒ते विशः॑ ॥ २\।०२४\।१०॥ ४२योऽव॑रे वृ॒जने॑ वि॒श्वथा॑ वि॒भुर्म॒हामु॑ र॒ण्वः शव॑सा व॒वक्षि॑थ ।स दे॒वो दे॒वान्प्रति॑ पप्रथे पृ॒थु विश्वेदु॒ ता प॑रि॒भूर्ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥ २\।०२४\।११॥ ४३विश्वं॑ स॒त्यं म॑घवाना यु॒वोरिदाप॑श्च॒न प्र मि॑नन्ति व्र॒तं वा॑म् ।अच्छे॑न्द्राब्रह्मणस्पती ह॒विर्नोऽन्नं॒ युजे॑व वा॒जिना॑ जिगातम् ॥ २\।०२४\।१२॥ ४४उ॒ताशि॑ष्ठा॒ अनु॑ शृण्वन्ति॒ वह्न॑यः स॒भेयो॒ विप्रो॑ भरते म॒ती धना॑ ।वी॒ळु॒द्वेषा॒ अनु॒ वश॑ ऋ॒णमा॑द॒दिः स ह॑ वा॒जी स॑मि॒थे ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥ २\।०२४\।१३॥ ४५ब्रह्म॑ण॒स्पते॑रभवद्यथाव॒शं स॒त्यो म॒न्युर्महि॒ कर्मा॑ करिष्य॒तः ।यो गा उ॒दाज॒त्स दि॒वे वि चा॑भजन्म॒हीव॑ री॒तिः शव॑सासर॒त्पृथ॑क् ॥ २\।०२४\।१४॥ ४६ब्रह्म॑णस्पते सु॒यम॑स्य वि॒श्वहा॑ रा॒यः स्या॑म र॒थ्यो॒३॒॑ वय॑स्वतः ।वी॒रेषु॑ वी॒राँ उप॑ पृङ्धि न॒स्त्वं यदीशा॑नो॒ ब्रह्म॑णा॒ वेषि॑ मे॒ हव॑म् ॥ २\।०२४\।१५॥ ४७ब्रह्म॑णस्पते॒ त्वम॒स्य य॒न्ता सू॒क्तस्य॑ बोधि॒ तन॑यं च जिन्व ।विश्वं॒ तद्भ॒द्रं यदव॑न्ति दे॒वा बृ॒हद्व॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीराः॑ ॥ २\।०२४\।१६॥ ४८

semāmaviḍḍhi prabhṛtiṃ ya īśiṣe'yā vidhema navayā mahā girā |yathā no mīḍhvānstavate sakhā tava bṛhaspate sīṣadhaḥ sota no matim || 2\|024\|01|| 33yo nantvānyanamannyojasotādardarmanyunā śambarāṇi vi |prācyāvayadacyutā brahmaṇaspatirā cāviśadvasumantaṃ vi parvatam || 2\|024\|02|| 34taddevānāṃ devatamāya kartvamaśrathnandṛḷhāvradanta vīḷitā |udgā ājadabhinadbrahmaṇā valamagūhattamo vyacakṣayatsvaḥ || 2\|024\|03|| 35aśmāsyamavataṃ brahmaṇaspatirmadhudhāramabhi yamojasātṛṇat |tameva viśve papire svardṛśo bahu sākaṃ sisicurutsamudriṇam || 2\|024\|04|| 36sanā tā kā cidbhuvanā bhavītvā mādbhiḥ śaradbhirduro varanta vaḥ |ayatantā carato anyadanyadidyā cakāra vayunā brahmaṇaspatiḥ || 2\|024\|05|| 37abhinakṣanto abhi ye tamānaśurnidhiṃ paṇīnāṃ paramaṃ guhā hitam |te vidvāṃsaḥ praticakṣyānṛtā punaryata u āyantadudīyurāviśam || 2\|024\|06|| 38ṛtāvānaḥ praticakṣyānṛtā punarāta ā tasthuḥ kavayo mahaspathaḥ |te bāhubhyāṃ dhamitamagnimaśmani nakiḥ ṣo astyaraṇo jahurhi tam || 2\|024\|07|| 39ṛtajyena kṣipreṇa brahmaṇaspatiryatra vaṣṭi pra tadaśnoti dhanvanā |tasya sādhvīriṣavo yābhirasyati nṛcakṣaso dṛśaye karṇayonayaḥ || 2\|024\|08|| 40sa saṃnayaḥ sa vinayaḥ purohitaḥ sa suṣṭutaḥ sa yudhi brahmaṇaspatiḥ |cākṣmo yadvājaṃ bharate matī dhanāditsūryastapati tapyaturvṛthā || 2\|024\|09|| 41vibhu prabhu prathamaṃ mehanāvato bṛhaspateḥ suvidatrāṇi rādhyā |imā sātāni venyasya vājino yena janā ubhaye bhuñjate viśaḥ || 2\|024\|10|| 42yo'vare vṛjane viśvathā vibhurmahāmu raṇvaḥ śavasā vavakṣitha |sa devo devānprati paprathe pṛthu viśvedu tā paribhūrbrahmaṇaspatiḥ || 2\|024\|11|| 43viśvaṃ satyaṃ maghavānā yuvoridāpaścana pra minanti vrataṃ vām |acchendrābrahmaṇaspatī havirno'nnaṃ yujeva vājinā jigātam || 2\|024\|12|| 44utāśiṣṭhā anu śṛṇvanti vahnayaḥ sabheyo vipro bharate matī dhanā |vīḷudveṣā anu vaśa ṛṇamādadiḥ sa ha vājī samithe brahmaṇaspatiḥ || 2\|024\|13|| 45brahmaṇaspaterabhavadyathāvaśaṃ satyo manyurmahi karmā kariṣyataḥ |yo gā udājatsa dive vi cābhajanmahīva rītiḥ śavasāsaratpṛthak || 2\|024\|14|| 46brahmaṇaspate suyamasya viśvahā rāyaḥ syāma rathyo3 vayasvataḥ |vīreṣu vīrām̐ upa pṛṅdhi nastvaṃ yadīśāno brahmaṇā veṣi me havam || 2\|024\|15|| 47brahmaṇaspate tvamasya yantā sūktasya bodhi tanayaṃ ca jinva |viśvaṃ tadbhadraṃ yadavanti devā bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ || 2\|024\|16|| 48

ऋषिःगृत्समदः॥देवता ब्रह्मणस्पतिः ॥छन्दः १, २ जगती; ३ निचृज्जगती; ४, ५ विराड्जगती ॥स्वरः निषादः ॥

ṛṣiḥgṛtsamadaḥ||devatā brahmaṇaspatiḥ ||chandaḥ 1, 2 jagatī; 3 nicṛjjagatī; 4, 5 virāḍjagatī ||svaraḥ niṣādaḥ ||

इन्धा॑नो अ॒ग्निं व॑नवद्वनुष्य॒तः कृ॒तब्र॑ह्मा शूशुवद्रा॒तह॑व्य॒ इत् ।जा॒तेन॑ जा॒तमति॒ स प्र स॑र्सृते॒ यंयं॒ युजं॑ कृणु॒ते ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥ २\।०२५\।०१॥ ४९वी॒रेभि॑र्वी॒रान्व॑नवद्वनुष्य॒तो गोभी॑ र॒यिं प॑प्रथ॒द्बोध॑ति॒ त्मना॑ ।तो॒कं च॒ तस्य॒ तन॑यं च वर्धते॒ यंयं॒ युजं॑ कृणु॒ते ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥ २\।०२५\।०२॥ ५०सिन्धु॒र्न क्षोदः॒ शिमी॑वाँ ऋघाय॒तो वृषे॑व॒ वध्रीँ॑र॒भि व॒ष्ट्योज॑सा ।अ॒ग्नेरि॑व॒ प्रसि॑ति॒र्नाह॒ वर्त॑वे॒ यंयं॒ युजं॑ कृणु॒ते ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥ २\।०२५\।०३॥ ५१तस्मा॑ अर्षन्ति दि॒व्या अ॑स॒श्चतः॒ स सत्व॑भिः प्रथ॒मो गोषु॑ गच्छति ।अनि॑भृष्टतविषिर्ह॒न्त्योज॑सा॒ यंयं॒ युजं॑ कृणु॒ते ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥ २\।०२५\।०४॥ ५२तस्मा॒ इद्विश्वे॑ धुनयन्त॒ सिन्ध॒वोऽच्छि॑द्रा॒ शर्म॑ दधिरे पु॒रूणि॑ ।दे॒वानां॑ सु॒म्ने सु॒भगः॒ स ए॑धते॒ यंयं॒ युजं॑ कृणु॒ते ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ॥ २\।०२५\।०५॥ ५३

indhāno agniṃ vanavadvanuṣyataḥ kṛtabrahmā śūśuvadrātahavya it |jātena jātamati sa pra sarsṛte yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|01|| 49vīrebhirvīrānvanavadvanuṣyato gobhī rayiṃ paprathadbodhati tmanā |tokaṃ ca tasya tanayaṃ ca vardhate yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|02|| 50sindhurna kṣodaḥ śimīvām̐ ṛghāyato vṛṣeva vadhrīm̐rabhi vaṣṭyojasā |agneriva prasitirnāha vartave yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|03|| 51tasmā arṣanti divyā asaścataḥ sa satvabhiḥ prathamo goṣu gacchati |anibhṛṣṭataviṣirhantyojasā yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|04|| 52tasmā idviśve dhunayanta sindhavo'cchidrā śarma dadhire purūṇi |devānāṃ sumne subhagaḥ sa edhate yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|05|| 53

ऋषिःगृत्समदः॥देवता ब्रह्मणस्पतिः ॥छन्दः १, ३ जगती; २, ४ निचृज्जगती ॥स्वर: निषादः ॥

ṛṣiḥgṛtsamadaḥ||devatā brahmaṇaspatiḥ ||chandaḥ 1, 3 jagatī; 2, 4 nicṛjjagatī ||svara: niṣādaḥ ||

ऋ॒जुरिच्छंसो॑ वनवद्वनुष्य॒तो दे॑व॒यन्निददे॑वयन्तम॒भ्य॑सत् ।सु॒प्रा॒वीरिद्व॑नवत्पृ॒त्सु दु॒ष्टरं॒ यज्वेदय॑ज्यो॒र्वि भ॑जाति॒ भोज॑नम् ॥ २\।०२६\।०१॥ ५४यज॑स्व वीर॒ प्र वि॑हि मनाय॒तो भ॒द्रं मनः॑ कृणुष्व वृत्र॒तूर्ये॑ ।ह॒विष्कृ॑णुष्व सु॒भगो॒ यथास॑सि॒ ब्रह्म॑ण॒स्पते॒रव॒ आ वृ॑णीमहे ॥ २\।०२६\।०२॥ ५५स इज्जने॑न॒ स वि॒शा स जन्म॑ना॒ स पु॒त्रैर्वाजं॑ भरते॒ धना॒ नृभिः॑ ।दे॒वानां॒ यः पि॒तर॑मा॒विवा॑सति श्र॒द्धाम॑ना ह॒विषा॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॑म् ॥ २\।०२६\।०३॥ ५६यो अ॑स्मै ह॒व्यैर्घृ॒तव॑द्भि॒रवि॑ध॒त्प्र तं प्रा॒चा न॑यति॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ ।उ॒रु॒ष्यती॒मंह॑सो॒ रक्ष॑ती रि॒षों॒३॒॑ऽहोश्चि॑दस्मा उरु॒चक्रि॒रद्भु॑तः ॥ २\।०२६\।०४॥ ५७

ṛjuricchaṃso vanavadvanuṣyato devayannidadevayantamabhyasat |suprāvīridvanavatpṛtsu duṣṭaraṃ yajvedayajyorvi bhajāti bhojanam || 2\|026\|01|| 54yajasva vīra pra vihi manāyato bhadraṃ manaḥ kṛṇuṣva vṛtratūrye |haviṣkṛṇuṣva subhago yathāsasi brahmaṇaspaterava ā vṛṇīmahe || 2\|026\|02|| 55sa ijjanena sa viśā sa janmanā sa putrairvājaṃ bharate dhanā nṛbhiḥ |devānāṃ yaḥ pitaramāvivāsati śraddhāmanā haviṣā brahmaṇaspatim || 2\|026\|03|| 56yo asmai havyairghṛtavadbhiravidhatpra taṃ prācā nayati brahmaṇaspatiḥ |uruṣyatīmaṃhaso rakṣatī riṣoṃ3'hościdasmā urucakriradbhutaḥ || 2\|026\|04|| 57

ऋषिः वसिष्ठः॥देवता इन्द्राब्रह्मणस्पती॥छन्दः निचृत्रिष्टुप् ॥स्वरः धैवतः ॥

ṛṣiḥ vasiṣṭhaḥ||devatā indrābrahmaṇaspatī||chandaḥ nicṛtriṣṭup ||svaraḥ dhaivataḥ ||

तमु॒ ज्येष्ठं॒ नम॑सा ह॒विर्भिः॑ सु॒शेवं॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिं॑ गृणीषे ।इन्द्रं॒ श्लोको॒ महि॒ दैव्यः॑ सिषक्तु॒ यो ब्रह्म॑णो दे॒वकृ॑तस्य॒ राजा॑ ॥ ७\।०९७\।०३॥ ५८

tamu jyeṣṭhaṃ namasā havirbhiḥ suśevaṃ brahmaṇaspatiṃ gṛṇīṣe |indraṃ śloko mahi daivyaḥ siṣaktu yo brahmaṇo devakṛtasya rājā || 7\|097\|03|| 58

इ॒यं वां॑ ब्रह्मणस्पते सुवृ॒क्तिर्ब्रह्मेन्द्रा॑य व॒ज्रिणे॑ अकारि ।अ॒वि॒ष्टं धियो॑ जिगृ॒तं पुरं॑धीर्जज॒स्तम॒र्यो व॒नुषा॒मरा॑तीः ॥ ७\।०९७\।०९॥ ५९

iyaṃ vāṃ brahmaṇaspate suvṛktirbrahmendrāya vajriṇe akāri |aviṣṭaṃ dhiyo jigṛtaṃ puraṃdhīrjajastamaryo vanuṣāmarātīḥ || 7\|097\|09|| 59

ऋषि: शिरिम्बिठो भारद्वाजः ॥देवता   ब्रह्मणस्पतिः ॥छन्दः २ निचृदनुष्टुप् ३ अनुष्टुप् ॥स्वरः गान्धारः ॥

ṛṣi: śirimbiṭho bhāradvājaḥ ||devatā   brahmaṇaspatiḥ ||chandaḥ 2 nicṛdanuṣṭup 3 anuṣṭup ||svaraḥ gāndhāraḥ ||

च॒त्तो इ॒तश्च॒त्तामुतः॒ सर्वा॑ भ्रू॒णान्या॒रुषी॑ ।अ॒रा॒य्यं॑ ब्रह्मणस्पते॒ तीक्ष्ण॑शृङ्गोदृ॒षन्नि॑हि ॥ १०\।१५५\।०२॥ ६०अ॒दो यद्दारु॒ प्लव॑ते॒ सिन्धोः॑ पा॒रे अ॑पूरु॒षम् ।तदा र॑भस्व दुर्हणो॒ तेन॑ गच्छ परस्त॒रम् ॥ १०\।१५५\।०३॥ ६१

catto itaścattāmutaḥ sarvā bhrūṇānyāruṣī |arāyyaṃ brahmaṇaspate tīkṣṇaśṛṅgodṛṣannihi || 10\|155\|02|| 60ado yaddāru plavate sindhoḥ pāre apūruṣam |tadā rabhasva durhaṇo tena gaccha parastaram || 10\|155\|03|| 61

खिल मन्त्रःअग्नि॒र्येन॑ वि॒राज॑ति सू॒र्यो॑ येन वि॒राज॑ति ।

khila mantraḥagniryena virājati sūryo yena virājati |

ऋषिःपायुर्भारद्वाजः ॥देवता युद्धभूमिर्ब्रह्मणस्पतिरदितिश्च ॥छन्दः–पङ्क्तिः॥स्वरः पञ्चमः ॥

ṛṣiḥpāyurbhāradvājaḥ ||devatā yuddhabhūmirbrahmaṇaspatiraditiśca ||chandaḥ–paṅktiḥ||svaraḥ pañcamaḥ ||

यत्र॑ बा॒णाः स॒म्पत॑न्ति कुमा॒रा वि॑शि॒खा इ॑व ।तत्रा॑ नो॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒रदि॑तिः॒ शर्म॑ यच्छतु वि॒श्वाहा॒ शर्म॑ यच्छतु ॥ ६\।०७५\।१७॥ ६३

yatra bāṇāḥ sampatanti kumārā viśikhā iva |tatrā no brahmaṇaspatiraditiḥ śarma yacchatu viśvāhā śarma yacchatu || 6\|075\|17|| 63

ऋषिःप्रचेताः॥देवता दुःस्वप्नघ्नम् ॥छन्दः विराडनुष्टुप्  ॥स्वरः गान्धारः ॥

ṛṣiḥpracetāḥ||devatā duḥsvapnaghnam ||chandaḥ virāḍanuṣṭup  ||svaraḥ gāndhāraḥ ||

यदि॑न्द्र ब्रह्मणस्पतेऽभिद्रो॒हं चरा॑मसि ।प्रचे॑ता न आङ्गिर॒सो द्वि॑ष॒तां पा॒त्वंह॑सः ॥ १०\।१६४\।०४॥ ६४

yadindra brahmaṇaspate'bhidrohaṃ carāmasi |pracetā na āṅgiraso dviṣatāṃ pātvaṃhasaḥ || 10\|164\|04|| 64

ऋषिः नभःप्रभेदनो वैरूपः ॥देवता इन्द्रः ॥छन्दः निचृत्त्रिष्टुप् ॥स्वरः धैवतः॥

ṛṣiḥ nabhaḥprabhedano vairūpaḥ ||devatā indraḥ ||chandaḥ nicṛttriṣṭup ||svaraḥ dhaivataḥ||

नि षु सी॑द गणपते ग॒णेषु॒ त्वामा॑हु॒र्विप्र॑तमं कवी॒नाम् ।न ऋ॒ते त्वत्क्रि॑यते॒ किं च॒नारे म॒हाम॒र्कं म॑घवञ्चि॒त्रम॑र्च ॥ १०\।११२\।०९॥ ६५

ni ṣu sīda gaṇapate gaṇeṣu tvāmāhurvipratamaṃ kavīnām |na ṛte tvatkriyate kiṃ canāre mahāmarkaṃ maghavañcitramarca || 10\|112\|09|| 65

ऋषिः बन्ध्वादयो गौपायनाः ॥देवता हस्तः ॥छन्दः  निचृदनुष्टुप् ॥स्वरः गान्धारः ॥

ṛṣiḥ bandhvādayo gaupāyanāḥ ||devatā hastaḥ ||chandaḥ  nicṛdanuṣṭup ||svaraḥ gāndhāraḥ ||

अ॒यं मे॒ हस्तो॒ भग॑वान॒यं मे॒ भग॑वत्तरः ।अ॒यं मे॑ वि॒श्वभे॑षजो॒ऽयं शि॒वाभि॑मर्शनः ॥ १०\।०६०\।१२॥ ६६

ayaṃ me hasto bhagavānayaṃ me bhagavattaraḥ |ayaṃ me viśvabheṣajo'yaṃ śivābhimarśanaḥ || 10\|060\|12|| 66

ऋषिः–कुसीदी काण्वः॥देवताइन्द्रः॥छन्दः १, ५, ८ गायत्री; २, ३, ६, ७ निचृद्गायत्री; ४, ९ विराड्गायत्री ॥स्वरः –षड्जः॥

ṛṣiḥ–kusīdī kāṇvaḥ||devatāindraḥ||chandaḥ 1, 5, 8 gāyatrī; 2, 3, 6, 7 nicṛdgāyatrī; 4, 9 virāḍgāyatrī ||svaraḥ –ṣaḍjaḥ||

आ तू न॑ इन्द्र क्षु॒मन्तं॑ चि॒त्रं ग्रा॒भं सं गृ॑भाय ।म॒हा॒ह॒स्ती दक्षि॑णेन ॥ ८\।०८१\।०१॥वि॒द्मा हि त्वा॑ तुविकू॒र्मिं तु॒विदे॑ष्णं तु॒वीम॑घम् ।तु॒वि॒मा॒त्रमवो॑भिः ॥ ८\।०८१\।०२॥न॒हि त्वा॑ शूर दे॒वा न मर्ता॑सो॒ दित्स॑न्तम् ।भी॒मं न गां वा॒रय॑न्ते ॥ ८\।०८१\।०३॥एतो॒ न्विन्द्रं॒ स्तवा॒मेशा॑नं॒ वस्वः॑ स्व॒राज॑म् ।न राध॑सा मर्धिषन्नः ॥ ८\।०८१\।०४॥प्र स्तो॑ष॒दुप॑ गासिष॒च्छ्रव॒त्साम॑ गी॒यमा॑नम् ।अ॒भि राध॑सा जुगुरत् ॥ ८\।०८१\।०५॥आ नो॑ भर॒ दक्षि॑णेना॒भि स॒व्येन॒ प्र मृ॑श ।इन्द्र॒ मा नो॒ वसो॒र्निर्भा॑क् ॥ ८\।०८१\।०६॥उप॑ क्रम॒स्वा भ॑र धृष॒ता धृ॑ष्णो॒ जना॑नाम् ।अदा॑शूष्टरस्य॒ वेदः॑ ॥ ८\।०८१\।०७॥इन्द्र॒ य उ॒ नु ते॒ अस्ति॒ वाजो॒ विप्रे॑भिः॒ सनि॑त्वः ।अ॒स्माभिः॒ सु तं स॑नुहि ॥ ८\।०८१\।०८॥स॒द्यो॒जुव॑स्ते॒ वाजा॑ अ॒स्मभ्यं॑ वि॒श्वश्च॑न्द्राः ।वशै॑श्च म॒क्षू ज॑रन्ते ॥ ८\।०८१\।०९॥

ā tū na indra kṣumantaṃ citraṃ grābhaṃ saṃ gṛbhāya |mahāhastī dakṣiṇena || 8\|081\|01||vidmā hi tvā tuvikūrmiṃ tuvideṣṇaṃ tuvīmagham |tuvimātramavobhiḥ || 8\|081\|02||nahi tvā śūra devā na martāso ditsantam |bhīmaṃ na gāṃ vārayante || 8\|081\|03||eto nvindraṃ stavāmeśānaṃ vasvaḥ svarājam |na rādhasā mardhiṣannaḥ || 8\|081\|04||pra stoṣadupa gāsiṣacchravatsāma gīyamānam |abhi rādhasā jugurat || 8\|081\|05||ā no bhara dakṣiṇenābhi savyena pra mṛśa |indra mā no vasornirbhāk || 8\|081\|06||upa kramasvā bhara dhṛṣatā dhṛṣṇo janānām |adāśūṣṭarasya vedaḥ || 8\|081\|07||indra ya u nu te asti vājo viprebhiḥ sanitvaḥ |asmābhiḥ su taṃ sanuhi || 8\|081\|08||sadyojuvaste vājā asmabhyaṃ viśvaścandrāḥ |vaśaiśca makṣū jarante || 8\|081\|09||

॥ ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥

|| oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

इति ब्रह्मणस्पतिसूक्तं सम्पूर्णम् ॥

iti brahmaṇaspatisūktaṃ sampūrṇam ||

(ऋषिः गृत्समदः॥ देवता ब्रह्मणस्पतिः ॥ छन्दः जगती ॥स्वरः निषादः ॥)

(ṛṣiḥ gṛtsamadaḥ|| devatā brahmaṇaspatiḥ || chandaḥ jagatī ||svaraḥ niṣādaḥ ||)

गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥ २\।०२३\।०१॥

gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ havāmahe kaviṃ kavīnāmupamaśravastamam |jyeṣṭharājaṃ brahmaṇāṃ brahmaṇaspata ā naḥ śṛṇvannūtibhiḥ sīda sādanam || 2\|023\|01||

ऋषिः मेधातिथिः काण्वः ॥देवता १ ३ ब्रह्मणस्पतिः; ४ ब्रह्मणस्पतिरिन्द्रश्च सोमश्च; ५ ब्रह्मणस्पतिसोमेन्द्रदक्षिणाः; ॥छन्दः १ विराड्गायत्री; २ गायत्री; ३ पिपीलिकामध्यानिचृद्गायत्री ; ४ निचृद्गायत्री ; ५ पादनिचृद्गायत्री ॥स्वरःषड्जः ॥

ṛṣiḥ medhātithiḥ kāṇvaḥ ||devatā 1 3 brahmaṇaspatiḥ; 4 brahmaṇaspatirindraśca somaśca; 5 brahmaṇaspatisomendradakṣiṇāḥ; ||chandaḥ 1 virāḍgāyatrī; 2 gāyatrī; 3 pipīlikāmadhyānicṛdgāyatrī ; 4 nicṛdgāyatrī ; 5 pādanicṛdgāyatrī ||svaraḥṣaḍjaḥ ||

सोमानं स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते ।कक्षीवन्तं य औशिजः ॥ १\।०१८\।०१ ॥ १यो रेवान्यो अमीवहा वसुवित्पुष्टिवर्धनः ।स नः सिषक्तु यस्तुरः ॥ १\।०१८\।०२॥ २मा नः शंसो अररुषो धूर्तिः प्रणङ्मर्त्यस्य ।रक्षा णो ब्रह्मणस्पते ॥ १\।०१८\।०३॥ ३स घा वीरो न रिष्यति यमिन्द्रो ब्रह्मणस्पतिः ।सोमो हिनोति मर्त्यम् ॥ १\।०१८\।०४॥ ४त्वं तं ब्रह्मणस्पते सोम इन्द्रश्च मर्त्यम् ।दक्षिणा पात्वंहसः ॥ १\।०१८\।०५॥ ५

somānaṃ svaraṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇaspate |kakṣīvantaṃ ya auśijaḥ || 1\|018\|01 || 1yo revānyo amīvahā vasuvitpuṣṭivardhanaḥ |sa naḥ siṣaktu yasturaḥ || 1\|018\|02|| 2mā naḥ śaṃso araruṣo dhūrtiḥ praṇaṅmartyasya |rakṣā ṇo brahmaṇaspate || 1\|018\|03|| 3sa ghā vīro na riṣyati yamindro brahmaṇaspatiḥ |somo hinoti martyam || 1\|018\|04|| 4tvaṃ taṃ brahmaṇaspate soma indraśca martyam |dakṣiṇā pātvaṃhasaḥ || 1\|018\|05|| 5

ऋषिःकण्वो घौरः॥देवता बृहस्पतिः ॥छन्दः १, २, ८ निचृदुपरिष्टाद् बृहती; ३, ७ आर्चीत्रिष्टुप्; ४, ६ सतः पङ्क्तिर्निचृत्पङ्क्तिः; ५ पथ्याबृहती ॥स्वरः १, २, ५, ८, मध्यमः; ३, ७ धैवतः; ४, ६ पञ्चमः॥

ṛṣiḥkaṇvo ghauraḥ||devatā bṛhaspatiḥ ||chandaḥ 1, 2, 8 nicṛdupariṣṭād bṛhatī; 3, 7 ārcītriṣṭup; 4, 6 sataḥ paṅktirnicṛtpaṅktiḥ; 5 pathyābṛhatī ||svaraḥ 1, 2, 5, 8, madhyamaḥ; 3, 7 dhaivataḥ; 4, 6 pañcamaḥ||

उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्त्वेमहे ।उप प्र यन्तु मरुतः सुदानव इन्द्र प्राशूर्भवा सचा ॥ १\।०४०\।०१॥ ६त्वामिद्धि सहसस्पुत्र मर्त्य उपब्रूते धने हिते ।सुवीर्यं मरुत आ स्वश्व्यं दधीत यो व आचके ॥ १\।०४०\।०२॥ ७प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सूनृता ।अच्छा वीरं नर्यं पङ्क्तिराधसं देवा यज्ञं नयन्तु नः ॥ १\।०४०\।०३॥ ८यो वाघते ददाति सूनरं वसु स धत्ते अक्षिति श्रवः ।तस्मा इळां सुवीरामा यजामहे सुप्रतूर्तिमनेहसम् ॥ १\।०४०\।०४॥ ९प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं वदत्युक्थ्यम् ।यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिरे ॥ १\।०४०\।०५॥ १०तमिद्वोचेमा विदथेषु शम्भुवं मन्त्रं देवा अनेहसम् ।इमां च वाचं प्रतिहर्यथा नरो विश्वेद्वामा वो अश्नवत् ॥ १\।०४०\।०६॥ ११प्रप्र दाश्वान्पस्त्याभिरस्थितान्तर्वावत्क्षयं दधे ॥ १\।०४०\।०७॥ १२उप क्षत्रं पृञ्चीत हन्ति राजभिर्भये चित्सुक्षितिं दधे ।नास्य वर्ता न तरुता महाधने नार्भे अस्ति वज्रिणः ॥ १\।०४०\।०८॥ १३

uttiṣṭha brahmaṇaspate devayantastvemahe |upa pra yantu marutaḥ sudānava indra prāśūrbhavā sacā || 1\|040\|01|| 6tvāmiddhi sahasasputra martya upabrūte dhane hite |suvīryaṃ maruta ā svaśvyaṃ dadhīta yo va ācake || 1\|040\|02|| 7praitu brahmaṇaspatiḥ pra devyetu sūnṛtā |acchā vīraṃ naryaṃ paṅktirādhasaṃ devā yajñaṃ nayantu naḥ || 1\|040\|03|| 8yo vāghate dadāti sūnaraṃ vasu sa dhatte akṣiti śravaḥ |tasmā iḷāṃ suvīrāmā yajāmahe supratūrtimanehasam || 1\|040\|04|| 9pra nūnaṃ brahmaṇaspatirmantraṃ vadatyukthyam |yasminnindro varuṇo mitro aryamā devā okāṃsi cakrire || 1\|040\|05|| 10tamidvocemā vidatheṣu śambhuvaṃ mantraṃ devā anehasam |imāṃ ca vācaṃ pratiharyathā naro viśvedvāmā vo aśnavat || 1\|040\|06|| 11prapra dāśvānpastyābhirasthitāntarvāvatkṣayaṃ dadhe || 1\|040\|07|| 12upa kṣatraṃ pṛñcīta hanti rājabhirbhaye citsukṣitiṃ dadhe |nāsya vartā na tarutā mahādhane nārbhe asti vajriṇaḥ || 1\|040\|08|| 13

ऋषिः गृत्समदः ॥देवता १, ५, ९, ११, १७, १९ ब्रह्मणस्पतिः; २४, ६८, १०, १२१६, १८ बृहस्पतिः॥छन्दः–१, ४, ५, १०१२ जगती; २, ७९, १३, १४ विराड्जगती;३, ६, १६, १८ निचृज्जगती; १५, १७ भुरिक्त्रिष्टुप्; १९ निचृत्त्रिष्टुप्॥ स्वरः११४, १६, १८ निषादः ; १५, १७, १९ धैवतः॥

ṛṣiḥ gṛtsamadaḥ ||devatā 1, 5, 9, 11, 17, 19 brahmaṇaspatiḥ; 24, 68, 10, 1216, 18 bṛhaspatiḥ||chandaḥ–1, 4, 5, 1012 jagatī; 2, 79, 13, 14 virāḍjagatī;3, 6, 16, 18 nicṛjjagatī; 15, 17 bhuriktriṣṭup; 19 nicṛttriṣṭup|| svaraḥ114, 16, 18 niṣādaḥ ; 15, 17, 19 dhaivataḥ||

गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥ २\।०२३\।०१॥ १४देवाश्चित्ते असुर्य प्रचेतसो बृहस्पते यज्ञियं भागमानशुः ।उस्रा इव सूर्यो ज्योतिषा महो विश्वेषामिज्जनिता ब्रह्मणामसि ॥ २\।०२३\।०२॥ १५आ विबाध्या परिरापस्तमांसि च ज्योतिष्मन्तं रथमृतस्य तिष्ठसि ।बृहस्पते भीमममित्रदम्भनं रक्षोहणं गोत्रभिदं स्वर्विदम् ॥ २\।०२३\।०३॥ १६सुनीतिभिर्नयसि त्रायसे जनं यस्तुभ्यं दाशान्न तमंहो अश्नवत् ।ब्रह्मद्विषस्तपनो मन्युमीरसि बृहस्पते महि तत्ते महित्वनम् ॥ २\।०२३\।०४॥ १७न तमंहो न दुरितं कुतश्चन नारातयस्तितिरुर्न द्वयाविनः ।विश्वा इदस्माद्ध्वरसो वि बाधसे यं सुगोपा रक्षसि ब्रह्मणस्पते ॥ २\।०२३\।०५॥ १८त्वं नो गोपाः पथिकृद्विचक्षणस्तव व्रताय मतिभिर्जरामहे ।बृहस्पते यो नो अभि ह्वरो दधे स्वा तं मर्मर्तु दुच्छुना हरस्वती ॥ २\।०२३\।०६॥ १९उत वा यो नो मर्चयादनागसोऽरातीवा मर्तः सानुको वृकः ।बृहस्पते अप तं वर्तया पथः सुगं नो अस्यै देववीतये कृधि ॥ २\।०२३\।०७॥ २०त्रातारं त्वा तनूनां हवामहेऽवस्पर्तरधिवक्तारमस्मयुम् ।बृहस्पते देवनिदो नि बर्हय मा दुरेवा उत्तरं सुम्नमुन्नशन् ॥ २\।०२३\।०८॥ २१त्वया वयं सुवृधा ब्रह्मणस्पते स्पार्हा वसु मनुष्या ददीमहि ।या नो दूरे तळितो या अरातयोऽभि सन्ति जम्भया ता अनप्नसः ॥ २\।०२३\।०९॥ २२त्वया वयमुत्तमं धीमहे वयो बृहस्पते पप्रिणा सस्निना युजा ।मा नो दुःशंसो अभिदिप्सुरीशत प्र सुशंसा मतिभिस्तारिषीमहि ॥ २\।०२३\।१०॥ २३अनानुदो वृषभो जग्मिराहवं निष्टप्ता शत्रुं पृतनासु सासहिः ।असि सत्य ऋणया ब्रह्मणस्पत उग्रस्य चिद्दमिता वीळुहर्षिणः ॥ २\।०२३\।११॥ २४अदेवेन मनसा यो रिषण्यति शासामुग्रो मन्यमानो जिघांसति ।बृहस्पते मा प्रणक्तस्य नो वधो नि कर्म मन्युं दुरेवस्य शर्धतः ॥ २\।०२३\।१२॥ २५भरेषु हव्यो नमसोपसद्यो गन्ता वाजेषु सनिता धनंधनम् ।विश्वा इदर्यो अभिदिप्स्वो३ मृधो बृहस्पतिर्वि ववर्हा रथाँ इव ॥ २\।०२३\।१३॥ २६तेजिष्ठया तपनी रक्षसस्तप ये त्वा निदे दधिरे दृष्टवीर्यम् ।आविस्तत्कृष्व यदसत्त उक्थ्यं१ बृहस्पते वि परिरापो अर्दय ॥ २\।०२३\।१४॥ २७बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्द्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेषु ।यद्दीदयच्छवस ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ॥ २\।०२३\।१५॥ २८मा नः स्तेनेभ्यो ये अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।आ देवानामोहते वि व्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ॥ २\।०२३\।१६॥ २९विश्वेभ्यो हि त्वा भुवनेभ्यस्परि त्वष्टाजनत्साम्नःसाम्नः कविः ।स ऋणचिदृणया ब्रह्मणस्पतिर्द्रुहो हन्ता मह ऋतस्य धर्तरि ॥ २\।०२३\।१७॥ ३०तव श्रिये व्यजिहीत पर्वतो गवां गोत्रमुदसृजो यदङ्गिरः ।इन्द्रेण युजा तमसा परीवृतं बृहस्पते निरपामौब्जो अर्णवम् ॥ २\।०२३\।१८॥ ३१ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व ।विश्वं तद्भद्रं यदवन्ति देवा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ २\।०२३\।१९॥ ३२

gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ havāmahe kaviṃ kavīnāmupamaśravastamam |jyeṣṭharājaṃ brahmaṇāṃ brahmaṇaspata ā naḥ śṛṇvannūtibhiḥ sīda sādanam || 2\|023\|01|| 14devāścitte asurya pracetaso bṛhaspate yajñiyaṃ bhāgamānaśuḥ |usrā iva sūryo jyotiṣā maho viśveṣāmijjanitā brahmaṇāmasi || 2\|023\|02|| 15ā vibādhyā parirāpastamāṃsi ca jyotiṣmantaṃ rathamṛtasya tiṣṭhasi |bṛhaspate bhīmamamitradambhanaṃ rakṣohaṇaṃ gotrabhidaṃ svarvidam || 2\|023\|03|| 16sunītibhirnayasi trāyase janaṃ yastubhyaṃ dāśānna tamaṃho aśnavat |brahmadviṣastapano manyumīrasi bṛhaspate mahi tatte mahitvanam || 2\|023\|04|| 17na tamaṃho na duritaṃ kutaścana nārātayastitirurna dvayāvinaḥ |viśvā idasmāddhvaraso vi bādhase yaṃ sugopā rakṣasi brahmaṇaspate || 2\|023\|05|| 18tvaṃ no gopāḥ pathikṛdvicakṣaṇastava vratāya matibhirjarāmahe |bṛhaspate yo no abhi hvaro dadhe svā taṃ marmartu ducchunā harasvatī || 2\|023\|06|| 19uta vā yo no marcayādanāgaso'rātīvā martaḥ sānuko vṛkaḥ |bṛhaspate apa taṃ vartayā pathaḥ sugaṃ no asyai devavītaye kṛdhi || 2\|023\|07|| 20trātāraṃ tvā tanūnāṃ havāmahe'vaspartaradhivaktāramasmayum |bṛhaspate devanido ni barhaya mā durevā uttaraṃ sumnamunnaśan || 2\|023\|08|| 21tvayā vayaṃ suvṛdhā brahmaṇaspate spārhā vasu manuṣyā dadīmahi |yā no dūre taḷito yā arātayo'bhi santi jambhayā tā anapnasaḥ || 2\|023\|09|| 22tvayā vayamuttamaṃ dhīmahe vayo bṛhaspate papriṇā sasninā yujā |mā no duḥśaṃso abhidipsurīśata pra suśaṃsā matibhistāriṣīmahi || 2\|023\|10|| 23anānudo vṛṣabho jagmirāhavaṃ niṣṭaptā śatruṃ pṛtanāsu sāsahiḥ |asi satya ṛṇayā brahmaṇaspata ugrasya ciddamitā vīḷuharṣiṇaḥ || 2\|023\|11|| 24adevena manasā yo riṣaṇyati śāsāmugro manyamāno jighāṃsati |bṛhaspate mā praṇaktasya no vadho ni karma manyuṃ durevasya śardhataḥ || 2\|023\|12|| 25bhareṣu havyo namasopasadyo gantā vājeṣu sanitā dhanaṃdhanam |viśvā idaryo abhidipsvo3 mṛdho bṛhaspatirvi vavarhā rathām̐ iva || 2\|023\|13|| 26tejiṣṭhayā tapanī rakṣasastapa ye tvā nide dadhire dṛṣṭavīryam |āvistatkṛṣva yadasatta ukthyaṃ1 bṛhaspate vi parirāpo ardaya || 2\|023\|14|| 27bṛhaspate ati yadaryo arhāddyumadvibhāti kratumajjaneṣu |yaddīdayacchavasa ṛtaprajāta tadasmāsu draviṇaṃ dhehi citram || 2\|023\|15|| 28mā naḥ stenebhyo ye abhi druhaspade nirāmiṇo ripavo'nneṣu jāgṛdhuḥ |ā devānāmohate vi vrayo hṛdi bṛhaspate na paraḥ sāmno viduḥ || 2\|023\|16|| 29viśvebhyo hi tvā bhuvanebhyaspari tvaṣṭājanatsāmnaḥsāmnaḥ kaviḥ |sa ṛṇacidṛṇayā brahmaṇaspatirdruho hantā maha ṛtasya dhartari || 2\|023\|17|| 30tava śriye vyajihīta parvato gavāṃ gotramudasṛjo yadaṅgiraḥ |indreṇa yujā tamasā parīvṛtaṃ bṛhaspate nirapāmaubjo arṇavam || 2\|023\|18|| 31brahmaṇaspate tvamasya yantā sūktasya bodhi tanayaṃ ca jinva |viśvaṃ tadbhadraṃ yadavanti devā bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ || 2\|023\|19|| 32

ऋषिः गृत्समदः ॥देवता १ ११, १३ १६ ब्रह्मणस्पतिः; १२ ब्रह्मणस्पतिरिन्द्रश्च ॥छन्दः १,७, ९, ११ निचृज्जगती; २, ३ त्रिष्टुप् ४, ५ स्वराट्त्रिष्टुप्; ६, ८, १४ जगती; १० स्वराड् जगती; १२, १६ निचृत्त्रिष्टुप् ; १३ भुरिग्जगती; १५ भुरिक्त्रिष्टुप् ॥स्वरः १, ६ ११, १३, १४ निषादः ; २५, १२, १५, १६ धैवतः ॥

ṛṣiḥ gṛtsamadaḥ ||devatā 1 11, 13 16 brahmaṇaspatiḥ; 12 brahmaṇaspatirindraśca ||chandaḥ 1,7, 9, 11 nicṛjjagatī; 2, 3 triṣṭup 4, 5 svarāṭtriṣṭup; 6, 8, 14 jagatī; 10 svarāḍ jagatī; 12, 16 nicṛttriṣṭup ; 13 bhurigjagatī; 15 bhuriktriṣṭup ||svaraḥ 1, 6 11, 13, 14 niṣādaḥ ; 25, 12, 15, 16 dhaivataḥ ||

सेमामविड्ढि प्रभृतिं य ईशिषेऽया विधेम नवया महा गिरा ।यथा नो मीढ्वान्स्तवते सखा तव बृहस्पते सीषधः सोत नो मतिम् ॥ २\।०२४\।०१॥ ३३यो नन्त्वान्यनमन्न्योजसोतादर्दर्मन्युना शम्बराणि वि ।प्राच्यावयदच्युता ब्रह्मणस्पतिरा चाविशद्वसुमन्तं वि पर्वतम् ॥ २\।०२४\।०२॥ ३४तद्देवानां देवतमाय कर्त्वमश्रथ्नन्दृळ्हाव्रदन्त वीळिता ।उद्गा आजदभिनद्ब्रह्मणा वलमगूहत्तमो व्यचक्षयत्स्वः ॥ २\।०२४\।०३॥ ३५अश्मास्यमवतं ब्रह्मणस्पतिर्मधुधारमभि यमोजसातृणत् ।तमेव विश्वे पपिरे स्वर्दृशो बहु साकं सिसिचुरुत्समुद्रिणम् ॥ २\।०२४\।०४॥ ३६सना ता का चिद्भुवना भवीत्वा माद्भिः शरद्भिर्दुरो वरन्त वः ।अयतन्ता चरतो अन्यदन्यदिद्या चकार वयुना ब्रह्मणस्पतिः ॥ २\।०२४\।०५॥ ३७अभिनक्षन्तो अभि ये तमानशुर्निधिं पणीनां परमं गुहा हितम् ।ते विद्वांसः प्रतिचक्ष्यानृता पुनर्यत उ आयन्तदुदीयुराविशम् ॥ २\।०२४\।०६॥ ३८ऋतावानः प्रतिचक्ष्यानृता पुनरात आ तस्थुः कवयो महस्पथः ।ते बाहुभ्यां धमितमग्निमश्मनि नकिः षो अस्त्यरणो जहुर्हि तम् ॥ २\।०२४\।०७॥ ३९ऋतज्येन क्षिप्रेण ब्रह्मणस्पतिर्यत्र वष्टि प्र तदश्नोति धन्वना ।तस्य साध्वीरिषवो याभिरस्यति नृचक्षसो दृशये कर्णयोनयः ॥ २\।०२४\।०८॥ ४०स संनयः स विनयः पुरोहितः स सुष्टुतः स युधि ब्रह्मणस्पतिः ।चाक्ष्मो यद्वाजं भरते मती धनादित्सूर्यस्तपति तप्यतुर्वृथा ॥ २\।०२४\।०९॥ ४१विभु प्रभु प्रथमं मेहनावतो बृहस्पतेः सुविदत्राणि राध्या ।इमा सातानि वेन्यस्य वाजिनो येन जना उभये भुञ्जते विशः ॥ २\।०२४\।१०॥ ४२योऽवरे वृजने विश्वथा विभुर्महामु रण्वः शवसा ववक्षिथ ।स देवो देवान्प्रति पप्रथे पृथु विश्वेदु ता परिभूर्ब्रह्मणस्पतिः ॥ २\।०२४\।११॥ ४३विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्र मिनन्ति व्रतं वाम् ।अच्छेन्द्राब्रह्मणस्पती हविर्नोऽन्नं युजेव वाजिना जिगातम् ॥ २\।०२४\।१२॥ ४४उताशिष्ठा अनु शृण्वन्ति वह्नयः सभेयो विप्रो भरते मती धना ।वीळुद्वेषा अनु वश ऋणमाददिः स ह वाजी समिथे ब्रह्मणस्पतिः ॥ २\।०२४\।१३॥ ४५ब्रह्मणस्पतेरभवद्यथावशं सत्यो मन्युर्महि कर्मा करिष्यतः ।यो गा उदाजत्स दिवे वि चाभजन्महीव रीतिः शवसासरत्पृथक् ॥ २\।०२४\।१४॥ ४६ब्रह्मणस्पते सुयमस्य विश्वहा रायः स्याम रथ्यो३ वयस्वतः ।वीरेषु वीराँ उप पृङ्धि नस्त्वं यदीशानो ब्रह्मणा वेषि मे हवम् ॥ २\।०२४\।१५॥ ४७ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व ।विश्वं तद्भद्रं यदवन्ति देवा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ २\।०२४\।१६॥ ४८

semāmaviḍḍhi prabhṛtiṃ ya īśiṣe'yā vidhema navayā mahā girā |yathā no mīḍhvānstavate sakhā tava bṛhaspate sīṣadhaḥ sota no matim || 2\|024\|01|| 33yo nantvānyanamannyojasotādardarmanyunā śambarāṇi vi |prācyāvayadacyutā brahmaṇaspatirā cāviśadvasumantaṃ vi parvatam || 2\|024\|02|| 34taddevānāṃ devatamāya kartvamaśrathnandṛḷhāvradanta vīḷitā |udgā ājadabhinadbrahmaṇā valamagūhattamo vyacakṣayatsvaḥ || 2\|024\|03|| 35aśmāsyamavataṃ brahmaṇaspatirmadhudhāramabhi yamojasātṛṇat |tameva viśve papire svardṛśo bahu sākaṃ sisicurutsamudriṇam || 2\|024\|04|| 36sanā tā kā cidbhuvanā bhavītvā mādbhiḥ śaradbhirduro varanta vaḥ |ayatantā carato anyadanyadidyā cakāra vayunā brahmaṇaspatiḥ || 2\|024\|05|| 37abhinakṣanto abhi ye tamānaśurnidhiṃ paṇīnāṃ paramaṃ guhā hitam |te vidvāṃsaḥ praticakṣyānṛtā punaryata u āyantadudīyurāviśam || 2\|024\|06|| 38ṛtāvānaḥ praticakṣyānṛtā punarāta ā tasthuḥ kavayo mahaspathaḥ |te bāhubhyāṃ dhamitamagnimaśmani nakiḥ ṣo astyaraṇo jahurhi tam || 2\|024\|07|| 39ṛtajyena kṣipreṇa brahmaṇaspatiryatra vaṣṭi pra tadaśnoti dhanvanā |tasya sādhvīriṣavo yābhirasyati nṛcakṣaso dṛśaye karṇayonayaḥ || 2\|024\|08|| 40sa saṃnayaḥ sa vinayaḥ purohitaḥ sa suṣṭutaḥ sa yudhi brahmaṇaspatiḥ |cākṣmo yadvājaṃ bharate matī dhanāditsūryastapati tapyaturvṛthā || 2\|024\|09|| 41vibhu prabhu prathamaṃ mehanāvato bṛhaspateḥ suvidatrāṇi rādhyā |imā sātāni venyasya vājino yena janā ubhaye bhuñjate viśaḥ || 2\|024\|10|| 42yo'vare vṛjane viśvathā vibhurmahāmu raṇvaḥ śavasā vavakṣitha |sa devo devānprati paprathe pṛthu viśvedu tā paribhūrbrahmaṇaspatiḥ || 2\|024\|11|| 43viśvaṃ satyaṃ maghavānā yuvoridāpaścana pra minanti vrataṃ vām |acchendrābrahmaṇaspatī havirno'nnaṃ yujeva vājinā jigātam || 2\|024\|12|| 44utāśiṣṭhā anu śṛṇvanti vahnayaḥ sabheyo vipro bharate matī dhanā |vīḷudveṣā anu vaśa ṛṇamādadiḥ sa ha vājī samithe brahmaṇaspatiḥ || 2\|024\|13|| 45brahmaṇaspaterabhavadyathāvaśaṃ satyo manyurmahi karmā kariṣyataḥ |yo gā udājatsa dive vi cābhajanmahīva rītiḥ śavasāsaratpṛthak || 2\|024\|14|| 46brahmaṇaspate suyamasya viśvahā rāyaḥ syāma rathyo3 vayasvataḥ |vīreṣu vīrām̐ upa pṛṅdhi nastvaṃ yadīśāno brahmaṇā veṣi me havam || 2\|024\|15|| 47brahmaṇaspate tvamasya yantā sūktasya bodhi tanayaṃ ca jinva |viśvaṃ tadbhadraṃ yadavanti devā bṛhadvadema vidathe suvīrāḥ || 2\|024\|16|| 48

ऋषिःगृत्समदः॥देवता ब्रह्मणस्पतिः ॥छन्दः १, २ जगती; ३ निचृज्जगती; ४, ५ विराड्जगती ॥स्वरः निषादः ॥

ṛṣiḥgṛtsamadaḥ||devatā brahmaṇaspatiḥ ||chandaḥ 1, 2 jagatī; 3 nicṛjjagatī; 4, 5 virāḍjagatī ||svaraḥ niṣādaḥ ||

इन्धानो अग्निं वनवद्वनुष्यतः कृतब्रह्मा शूशुवद्रातहव्य इत् ।जातेन जातमति स प्र सर्सृते यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥ २\।०२५\।०१॥ ४९वीरेभिर्वीरान्वनवद्वनुष्यतो गोभी रयिं पप्रथद्बोधति त्मना ।तोकं च तस्य तनयं च वर्धते यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥ २\।०२५\।०२॥ ५०सिन्धुर्न क्षोदः शिमीवाँ ऋघायतो वृषेव वध्रीँरभि वष्ट्योजसा ।अग्नेरिव प्रसितिर्नाह वर्तवे यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥ २\।०२५\।०३॥ ५१तस्मा अर्षन्ति दिव्या असश्चतः स सत्वभिः प्रथमो गोषु गच्छति ।अनिभृष्टतविषिर्हन्त्योजसा यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥ २\।०२५\।०४॥ ५२तस्मा इद्विश्वे धुनयन्त सिन्धवोऽच्छिद्रा शर्म दधिरे पुरूणि ।देवानां सुम्ने सुभगः स एधते यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥ २\।०२५\।०५॥ ५३

indhāno agniṃ vanavadvanuṣyataḥ kṛtabrahmā śūśuvadrātahavya it |jātena jātamati sa pra sarsṛte yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|01|| 49vīrebhirvīrānvanavadvanuṣyato gobhī rayiṃ paprathadbodhati tmanā |tokaṃ ca tasya tanayaṃ ca vardhate yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|02|| 50sindhurna kṣodaḥ śimīvām̐ ṛghāyato vṛṣeva vadhrīm̐rabhi vaṣṭyojasā |agneriva prasitirnāha vartave yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|03|| 51tasmā arṣanti divyā asaścataḥ sa satvabhiḥ prathamo goṣu gacchati |anibhṛṣṭataviṣirhantyojasā yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|04|| 52tasmā idviśve dhunayanta sindhavo'cchidrā śarma dadhire purūṇi |devānāṃ sumne subhagaḥ sa edhate yaṃyaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ || 2\|025\|05|| 53

ऋषिःगृत्समदः॥देवता ब्रह्मणस्पतिः ॥छन्दः १, ३ जगती; २, ४ निचृज्जगती ॥स्वर: निषादः ॥

ṛṣiḥgṛtsamadaḥ||devatā brahmaṇaspatiḥ ||chandaḥ 1, 3 jagatī; 2, 4 nicṛjjagatī ||svara: niṣādaḥ ||

ऋजुरिच्छंसो वनवद्वनुष्यतो देवयन्निददेवयन्तमभ्यसत् ।सुप्रावीरिद्वनवत्पृत्सु दुष्टरं यज्वेदयज्योर्वि भजाति भोजनम् ॥ २\।०२६\।०१॥ ५४यजस्व वीर प्र विहि मनायतो भद्रं मनः कृणुष्व वृत्रतूर्ये ।हविष्कृणुष्व सुभगो यथाससि ब्रह्मणस्पतेरव आ वृणीमहे ॥ २\।०२६\।०२॥ ५५स इज्जनेन स विशा स जन्मना स पुत्रैर्वाजं भरते धना नृभिः ।देवानां यः पितरमाविवासति श्रद्धामना हविषा ब्रह्मणस्पतिम् ॥ २\।०२६\।०३॥ ५६यो अस्मै हव्यैर्घृतवद्भिरविधत्प्र तं प्राचा नयति ब्रह्मणस्पतिः ।उरुष्यतीमंहसो रक्षती रिषों३ऽहोश्चिदस्मा उरुचक्रिरद्भुतः ॥ २\।०२६\।०४॥ ५७

ṛjuricchaṃso vanavadvanuṣyato devayannidadevayantamabhyasat |suprāvīridvanavatpṛtsu duṣṭaraṃ yajvedayajyorvi bhajāti bhojanam || 2\|026\|01|| 54yajasva vīra pra vihi manāyato bhadraṃ manaḥ kṛṇuṣva vṛtratūrye |haviṣkṛṇuṣva subhago yathāsasi brahmaṇaspaterava ā vṛṇīmahe || 2\|026\|02|| 55sa ijjanena sa viśā sa janmanā sa putrairvājaṃ bharate dhanā nṛbhiḥ |devānāṃ yaḥ pitaramāvivāsati śraddhāmanā haviṣā brahmaṇaspatim || 2\|026\|03|| 56yo asmai havyairghṛtavadbhiravidhatpra taṃ prācā nayati brahmaṇaspatiḥ |uruṣyatīmaṃhaso rakṣatī riṣoṃ3'hościdasmā urucakriradbhutaḥ || 2\|026\|04|| 57

ऋषिः वसिष्ठः॥देवता इन्द्राब्रह्मणस्पती॥छन्दः निचृत्रिष्टुप् ॥स्वरः धैवतः ॥

ṛṣiḥ vasiṣṭhaḥ||devatā indrābrahmaṇaspatī||chandaḥ nicṛtriṣṭup ||svaraḥ dhaivataḥ ||

तमु ज्येष्ठं नमसा हविर्भिः सुशेवं ब्रह्मणस्पतिं गृणीषे ।इन्द्रं श्लोको महि दैव्यः सिषक्तु यो ब्रह्मणो देवकृतस्य राजा ॥ ७\।०९७\।०३॥ ५८

tamu jyeṣṭhaṃ namasā havirbhiḥ suśevaṃ brahmaṇaspatiṃ gṛṇīṣe |indraṃ śloko mahi daivyaḥ siṣaktu yo brahmaṇo devakṛtasya rājā || 7\|097\|03|| 58

इयं वां ब्रह्मणस्पते सुवृक्तिर्ब्रह्मेन्द्राय वज्रिणे अकारि ।अविष्टं धियो जिगृतं पुरंधीर्जजस्तमर्यो वनुषामरातीः ॥ ७\।०९७\।०९॥ ५९

iyaṃ vāṃ brahmaṇaspate suvṛktirbrahmendrāya vajriṇe akāri |aviṣṭaṃ dhiyo jigṛtaṃ puraṃdhīrjajastamaryo vanuṣāmarātīḥ || 7\|097\|09|| 59

ऋषि: शिरिम्बिठो भारद्वाजः ॥देवता   ब्रह्मणस्पतिः ॥छन्दः २ निचृदनुष्टुप् ३ अनुष्टुप् ॥स्वरः गान्धारः ॥

ṛṣi: śirimbiṭho bhāradvājaḥ ||devatā   brahmaṇaspatiḥ ||chandaḥ 2 nicṛdanuṣṭup 3 anuṣṭup ||svaraḥ gāndhāraḥ ||

चत्तो इतश्चत्तामुतः सर्वा भ्रूणान्यारुषी ।अराय्यं ब्रह्मणस्पते तीक्ष्णशृङ्गोदृषन्निहि ॥ १०\।१५५\।०२॥ ६०अदो यद्दारु प्लवते सिन्धोः पारे अपूरुषम् ।तदा रभस्व दुर्हणो तेन गच्छ परस्तरम् ॥ १०\।१५५\।०३॥ ६१

catto itaścattāmutaḥ sarvā bhrūṇānyāruṣī |arāyyaṃ brahmaṇaspate tīkṣṇaśṛṅgodṛṣannihi || 10\|155\|02|| 60ado yaddāru plavate sindhoḥ pāre apūruṣam |tadā rabhasva durhaṇo tena gaccha parastaram || 10\|155\|03|| 61

??अग्निर्येन विराजति सूर्यो येन विराजति ।

??agniryena virājati sūryo yena virājati |

ऋषिःपायुर्भारद्वाजः ॥देवता युद्धभूमिर्ब्रह्मणस्पतिरदितिश्च ॥छन्दः–पङ्क्तिः॥स्वरः पञ्चमः ॥

ṛṣiḥpāyurbhāradvājaḥ ||devatā yuddhabhūmirbrahmaṇaspatiraditiśca ||chandaḥ–paṅktiḥ||svaraḥ pañcamaḥ ||

यत्र बाणाः सम्पतन्ति कुमारा विशिखा इव ।तत्रा नो ब्रह्मणस्पतिरदितिः शर्म यच्छतु विश्वाहा शर्म यच्छतु ॥ ६\।०७५\।१७॥ ६३

yatra bāṇāḥ sampatanti kumārā viśikhā iva |tatrā no brahmaṇaspatiraditiḥ śarma yacchatu viśvāhā śarma yacchatu || 6\|075\|17|| 63

ऋषिःप्रचेताः॥देवता दुःस्वप्नघ्नम् ॥छन्दः विराडनुष्टुप्  ॥स्वरः गान्धारः ॥

ṛṣiḥpracetāḥ||devatā duḥsvapnaghnam ||chandaḥ virāḍanuṣṭup  ||svaraḥ gāndhāraḥ ||

यदिन्द्र ब्रह्मणस्पतेऽभिद्रोहं चरामसि ।प्रचेता न आङ्गिरसो द्विषतां पात्वंहसः ॥ १०\।१६४\।०४॥ ६४

yadindra brahmaṇaspate'bhidrohaṃ carāmasi |pracetā na āṅgiraso dviṣatāṃ pātvaṃhasaḥ || 10\|164\|04|| 64

ऋषिः नभःप्रभेदनो वैरूपः ॥देवता इन्द्रः ॥छन्दः निचृत्त्रिष्टुप् ॥स्वरः धैवतः॥

ṛṣiḥ nabhaḥprabhedano vairūpaḥ ||devatā indraḥ ||chandaḥ nicṛttriṣṭup ||svaraḥ dhaivataḥ||

नि षु सीद गणपते गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् ।न ऋते त्वत्क्रियते किं चनारे महामर्कं मघवञ्चित्रमर्च ॥ १०\।११२\।०९॥ ६५

ni ṣu sīda gaṇapate gaṇeṣu tvāmāhurvipratamaṃ kavīnām |na ṛte tvatkriyate kiṃ canāre mahāmarkaṃ maghavañcitramarca || 10\|112\|09|| 65

ऋषिः बन्ध्वादयो गौपायनाः ॥देवता हस्तः ॥छन्दः  निचृदनुष्टुप् ॥स्वरः गान्धारः ॥

ṛṣiḥ bandhvādayo gaupāyanāḥ ||devatā hastaḥ ||chandaḥ  nicṛdanuṣṭup ||svaraḥ gāndhāraḥ ||

अयं मे हस्तो भगवानयं मे भगवत्तरः ।अयं मे विश्वभेषजोऽयं शिवाभिमर्शनः ॥ १०\।०६०\।१२॥ ६६

ayaṃ me hasto bhagavānayaṃ me bhagavattaraḥ |ayaṃ me viśvabheṣajo'yaṃ śivābhimarśanaḥ || 10\|060\|12|| 66

ऋषिः–कुसीदी काण्वः॥देवताइन्द्रः॥छन्दः १, ५, ८ गायत्री; २, ३, ६, ७ निचृद्गायत्री; ४, ९ विराड्गायत्री ॥स्वरः –षड्जः॥

ṛṣiḥ–kusīdī kāṇvaḥ||devatāindraḥ||chandaḥ 1, 5, 8 gāyatrī; 2, 3, 6, 7 nicṛdgāyatrī; 4, 9 virāḍgāyatrī ||svaraḥ –ṣaḍjaḥ||

आ तू न इन्द्र क्षुमन्तं चित्रं ग्राभं सं गृभाय ।महाहस्ती दक्षिणेन ॥ ८\।०८१\।०१॥विद्मा हि त्वा तुविकूर्मिं तुविदेष्णं तुवीमघम् ।तुविमात्रमवोभिः ॥ ८\।०८१\।०२॥नहि त्वा शूर देवा न मर्तासो दित्सन्तम् ।भीमं न गां वारयन्ते ॥ ८\।०८१\।०३॥एतो न्विन्द्रं स्तवामेशानं वस्वः स्वराजम् ।न राधसा मर्धिषन्नः ॥ ८\।०८१\।०४॥प्र स्तोषदुप गासिषच्छ्रवत्साम गीयमानम् ।अभि राधसा जुगुरत् ॥ ८\।०८१\।०५॥आ नो भर दक्षिणेनाभि सव्येन प्र मृश ।इन्द्र मा नो वसोर्निर्भाक् ॥ ८\।०८१\।०६॥उप क्रमस्वा भर धृषता धृष्णो जनानाम् ।अदाशूष्टरस्य वेदः ॥ ८\।०८१\।०७॥इन्द्र य उ नु ते अस्ति वाजो विप्रेभिः सनित्वः ।अस्माभिः सु तं सनुहि ॥ ८\।०८१\।०८॥सद्योजुवस्ते वाजा अस्मभ्यं विश्वश्चन्द्राः ।वशैश्च मक्षू जरन्ते ॥ ८\।०८१\।०९॥

ā tū na indra kṣumantaṃ citraṃ grābhaṃ saṃ gṛbhāya |mahāhastī dakṣiṇena || 8\|081\|01||vidmā hi tvā tuvikūrmiṃ tuvideṣṇaṃ tuvīmagham |tuvimātramavobhiḥ || 8\|081\|02||nahi tvā śūra devā na martāso ditsantam |bhīmaṃ na gāṃ vārayante || 8\|081\|03||eto nvindraṃ stavāmeśānaṃ vasvaḥ svarājam |na rādhasā mardhiṣannaḥ || 8\|081\|04||pra stoṣadupa gāsiṣacchravatsāma gīyamānam |abhi rādhasā jugurat || 8\|081\|05||ā no bhara dakṣiṇenābhi savyena pra mṛśa |indra mā no vasornirbhāk || 8\|081\|06||upa kramasvā bhara dhṛṣatā dhṛṣṇo janānām |adāśūṣṭarasya vedaḥ || 8\|081\|07||indra ya u nu te asti vājo viprebhiḥ sanitvaḥ |asmābhiḥ su taṃ sanuhi || 8\|081\|08||sadyojuvaste vājā asmabhyaṃ viśvaścandrāḥ |vaśaiśca makṣū jarante || 8\|081\|09||

॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

|| oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

इति ब्रह्मणस्पतिसूक्तं सम्पूर्णम् ॥

iti brahmaṇaspatisūktaṃ sampūrṇam ||

इति ब्रह्मणस्पतिसूक्तं सम्पूर्णम् ॥

iti brahmaṇaspatisūktaṃ sampūrṇam ||