कलिविडम्बनम् Kali Vidambanam Parody of Life in the Dark Age

न भेतव्यं न बोद्धव्यं न श्राव्यं वादिनो वचः ।झटिति प्रतिवक्तव्यं सभासु विजिगीषुभिः ॥ १॥

na bhetavyaṃ na boddhavyaṃ na śrāvyaṃ vādino vacaḥ |jhaṭiti prativaktavyaṃ sabhāsu vijigīṣubhiḥ || 1||

असम्भ्रमो विलज्जत्वमवज्ञा प्रतिवादिनि ।हासो राज्ञः स्तवश्चेति पञ्चैते जयहेतवः ॥ २॥

asambhramo vilajjatvamavajñā prativādini |hāso rājñaḥ stavaśceti pañcaite jayahetavaḥ || 2||

उच्चैरुद्घोष्य जेतव्यं मध्यस्थश्चेदपण्डितः ।पण्डितो यदि तत्रैव पक्षपातोऽधिरोप्यताम् ॥ ३॥

uccairudghoṣya jetavyaṃ madhyasthaścedapaṇḍitaḥ |paṇḍito yadi tatraiva pakṣapāto'dhiropyatām || 3||

लोभो हेतुर्धनं साध्यं दृष्टान्तस्तु पुरोहितः ।आत्मोत्कर्षो निगमनमनुमानेष्वयं विधिः ॥ ४॥

lobho heturdhanaṃ sādhyaṃ dṛṣṭāntastu purohitaḥ |ātmotkarṣo nigamanamanumāneṣvayaṃ vidhiḥ || 4||

अभ्यास्यं लज्जमानेन तत्त्वं जिज्ञासुना चिरम् ।जिगीषुना ह्रियं त्यक्त्वा कार्यः कोलाहलो महान् ॥ ५॥

abhyāsyaṃ lajjamānena tattvaṃ jijñāsunā ciram |jigīṣunā hriyaṃ tyaktvā kāryaḥ kolāhalo mahān || 5||

पाठनैर्ग्रन्थनिर्माणैः प्रतिष्ठा तावदाप्यते ।एवं च तथ्यव्युत्पत्तिरायुषोऽन्ते भवेन्न वा ॥ ६॥

pāṭhanairgranthanirmāṇaiḥ pratiṣṭhā tāvadāpyate |evaṃ ca tathyavyutpattirāyuṣo'nte bhavenna vā || 6||

स्तोतारः के भविष्यन्ति मूर्खस्य जगतीतले ।न स्तौति चेत्स्वयं च स्वं कदा तस्यास्तु निर्वृतिः ॥ ७॥

stotāraḥ ke bhaviṣyanti mūrkhasya jagatītale |na stauti cetsvayaṃ ca svaṃ kadā tasyāstu nirvṛtiḥ || 7||

वाच्यतां समयोऽतीतः स्पष्टमग्रे भविष्यति ।इति पाठयतां ग्रन्थे काठिन्यं कुत्र वर्तते ॥ ८॥

vācyatāṃ samayo'tītaḥ spaṣṭamagre bhaviṣyati |iti pāṭhayatāṃ granthe kāṭhinyaṃ kutra vartate || 8||

अगतित्वमतिश्रद्धा ज्ञानाभासेन तृप्तता ।त्रयः शिष्यगुणा ह्येते मूर्खाचार्यस्य भाग्यजाः ॥ ९॥

agatitvamatiśraddhā jñānābhāsena tṛptatā |trayaḥ śiṣyaguṇā hyete mūrkhācāryasya bhāgyajāḥ || 9||

यदि न क्वापि विद्यायां सर्वथा क्रमते मतिः ।मान्त्रिकास्तु भविष्यामो योगिनो यतयोऽपि वा ॥ १०॥

yadi na kvāpi vidyāyāṃ sarvathā kramate matiḥ |māntrikāstu bhaviṣyāmo yogino yatayo'pi vā || 10||

अविलम्बेन संसिद्धौ मान्त्रिकैराप्यते यशः ।विलम्बे कर्मबाहुल्यं विख्याप्यावाप्यते धनम् ॥ ११॥

avilambena saṃsiddhau māntrikairāpyate yaśaḥ |vilambe karmabāhulyaṃ vikhyāpyāvāpyate dhanam || 11||

सुखं सुखिषु दुःखेऽपि जीवनं दुःखशालिषु ।अनुग्रहायते येषां ते धन्याः खलु मान्त्रिकाः ॥ १२॥

sukhaṃ sukhiṣu duḥkhe'pi jīvanaṃ duḥkhaśāliṣu |anugrahāyate yeṣāṃ te dhanyāḥ khalu māntrikāḥ || 12||

यावदज्ञानतो मौनमाचारो वा विलक्षणः ।तावन्माहात्म्यरूपेण पर्यवस्यति मान्त्रिके अः ॥ १३॥

yāvadajñānato maunamācāro vā vilakṣaṇaḥ |tāvanmāhātmyarūpeṇa paryavasyati māntrike aḥ || 13||

चारान् विचार्य दैवज्ञैर्वक्तव्यं भूभुजां फलम् ।ग्रहचारपरिज्ञानं तेषामावश्यकं यतः ॥ १४॥

cārān vicārya daivajñairvaktavyaṃ bhūbhujāṃ phalam |grahacāraparijñānaṃ teṣāmāvaśyakaṃ yataḥ || 14||

पुत्र इत्येव पितरि कन्यकेति मातरि ।गर्भप्रश्नेषु कथयन् दैवज्ञो विजयी भवेत् ॥ १५॥

putra ityeva pitari kanyaketi mātari |garbhapraśneṣu kathayan daivajño vijayī bhavet || 15||

आयुस्प्रश्ने दीर्घमायुर्वाच्यं मौहूर्तिकैर्जनैः ।जीवन्तो बहुमन्यन्ते मृताः प्रक्ष्यन्ति कं पुनः ॥ १६॥

āyuspraśne dīrghamāyurvācyaṃ mauhūrtikairjanaiḥ |jīvanto bahumanyante mṛtāḥ prakṣyanti kaṃ punaḥ || 16||

सर्वं कोटिद्वयोपेतं सर्वं कालद्वयावधि ।सर्वं व्यामिश्रमिव च वक्तव्यं दैवचिन्तकैः ॥ १७॥

sarvaṃ koṭidvayopetaṃ sarvaṃ kāladvayāvadhi |sarvaṃ vyāmiśramiva ca vaktavyaṃ daivacintakaiḥ || 17||

निर्धनानां धनावाप्तिं धनिनामधिकं धनम् ।ब्रुवाणाः सर्वथा ग्राह्या लोकैर्ज्यौतिषिका जनाः ॥ १८॥

nirdhanānāṃ dhanāvāptiṃ dhanināmadhikaṃ dhanam |bruvāṇāḥ sarvathā grāhyā lokairjyautiṣikā janāḥ || 18||

शतस्य लाभे ताम्बूलं सहस्रस्य तु भोजनम् ।दैवज्ञानामुपालम्भो नित्यः कार्यविपर्यये ॥ १९॥

śatasya lābhe tāmbūlaṃ sahasrasya tu bhojanam |daivajñānāmupālambho nityaḥ kāryaviparyaye || 19||

अपि सागरपर्यन्ता विचेतव्या वसुन्धरा ।देशो ह्यरत्निमात्रेऽपि नास्ति दैवज्ञवर्जितः ॥ २०॥

api sāgaraparyantā vicetavyā vasundharā |deśo hyaratnimātre'pi nāsti daivajñavarjitaḥ || 20||

त्रितयं ये विजानन्ति ते वाचस्पतयः स्वयम् ॥ २१॥

tritayaṃ ye vijānanti te vācaspatayaḥ svayam || 21||

नैमित्तिकाः स्वप्नदृशो देवतानां [[अमी त्रयः]] ।निसर्गशत्रवः सृष्टा दैवज्ञानाममी त्रयः ॥ २२॥

naimittikāḥ svapnadṛśo devatānāṃ [[amī trayaḥ]] |nisargaśatravaḥ sṛṣṭā daivajñānāmamī trayaḥ || 22||

स्वस्थैरसाध्यरोगैश्च जन्तुभिर्नास्ति किं चन ।कातरा दीर्घरोगाश्च भिषजां भाग्यहेतवः ॥ २३॥

svasthairasādhyarogaiśca jantubhirnāsti kiṃ cana |kātarā dīrgharogāśca bhiṣajāṃ bhāgyahetavaḥ || 23||

नातिधैर्यं प्रदातव्यं नातिभीतिश्च रोगिणि ।नैश्चिन्त्यान्नादिमे दानं नैराश्यादेव नान्तिमे ॥ २४॥

nātidhairyaṃ pradātavyaṃ nātibhītiśca rogiṇi |naiścintyānnādime dānaṃ nairāśyādeva nāntime || 24||

भैषज्यं तु यथाकामं पथ्यं तु कठिनं वदेत् ।आरोग्यं वैद्यमाहात्म्यादन्यथात्वमपथ्यतः ॥ २५॥

bhaiṣajyaṃ tu yathākāmaṃ pathyaṃ tu kaṭhinaṃ vadet |ārogyaṃ vaidyamāhātmyādanyathātvamapathyataḥ || 25||

निदानं रोगनामानि सात्म्यासात्म्ये चिकित्सितम् ।सर्वमप्युपदेक्ष्यन्ति रोगिणः सदने स्त्रियः ॥ २६॥

nidānaṃ roganāmāni sātmyāsātmye cikitsitam |sarvamapyupadekṣyanti rogiṇaḥ sadane striyaḥ || 26||

जृम्भमाणेषु रोगेषु म्रियमाणेषु जन्तुषु ।रोगतत्त्वेषु शनकैर्व्युत्पद्यन्ते चिकित्सकाः ॥ २७॥

jṛmbhamāṇeṣu rogeṣu mriyamāṇeṣu jantuṣu |rogatattveṣu śanakairvyutpadyante cikitsakāḥ || 27||

प्रवर्तनार्थमारम्भे मध्ये त्वौषधहेतवे ।बहुमानार्थमन्ते च जिहीर्षन्ति चिकित्सकाः ॥ २८॥

pravartanārthamārambhe madhye tvauṣadhahetave |bahumānārthamante ca jihīrṣanti cikitsakāḥ || 28||

लिप्समानेषु वैद्येषु चिरादासाद्य रोगिणम् ।दायादाः सम्प्ररोहन्ति दैवज्ञा मान्त्रिका अपि ॥ २९॥

lipsamāneṣu vaidyeṣu cirādāsādya rogiṇam |dāyādāḥ samprarohanti daivajñā māntrikā api || 29||

रोगस्योपक्रमे सान्त्वं मध्ये किं चिद्धनव्ययः ।शनैरनादरस्शान्तौ स्नातो वैद्यं न पश्यति ॥ ३०॥

rogasyopakrame sāntvaṃ madhye kiṃ ciddhanavyayaḥ |śanairanādarasśāntau snāto vaidyaṃ na paśyati || 30||

दैवज्ञत्वं मान्त्रिकता भैषज्यं चाटुकौशलम् ।एकैकमर्थलाभाय द्वित्रियोगस्तु दुर्लभः ॥ ३१॥

daivajñatvaṃ māntrikatā bhaiṣajyaṃ cāṭukauśalam |ekaikamarthalābhāya dvitriyogastu durlabhaḥ || 31||

अनृतं चाटुवादश्च धनयोगो महानयम् ।सत्यं वैदुष्यमित्येष योगो दारिद्र्यकारकः ॥ ३२॥

anṛtaṃ cāṭuvādaśca dhanayogo mahānayam |satyaṃ vaiduṣyamityeṣa yogo dāridryakārakaḥ || 32||

कातर्यं दुर्विनीतत्त्वं कार्पण्यमविवेकताम् ।सर्वं मार्जन्ति कवयः शालीनां मुष्टिकिङ्कराः ॥ ३३॥

kātaryaṃ durvinītattvaṃ kārpaṇyamavivekatām |sarvaṃ mārjanti kavayaḥ śālīnāṃ muṣṭikiṅkarāḥ || 33||

न कारणमपेक्षन्ते कवयः स्तोतुमुद्यताः ।किं चिदस्तुवतां तेषां जिह्वा फुरफुरायते ॥ ३४॥

na kāraṇamapekṣante kavayaḥ stotumudyatāḥ |kiṃ cidastuvatāṃ teṣāṃ jihvā phuraphurāyate || 34||

स्तुतं स्तुवन्ति कवयो न स्वतो गुणदर्शिनः ।कीतः कश्चिदलिर्नाम कियती तत्र वर्णना ॥ ३५॥

stutaṃ stuvanti kavayo na svato guṇadarśinaḥ |kītaḥ kaścidalirnāma kiyatī tatra varṇanā || 35||

एकैव कविता पुंसां ग्रामायाश्वाय हस्तिने ।अन्ततोऽन्नाय वस्त्राय ताम्बूलाय च कल्पते ॥ ३६॥

ekaiva kavitā puṃsāṃ grāmāyāśvāya hastine |antato'nnāya vastrāya tāmbūlāya ca kalpate || 36||

शब्दाख्यमपरं ब्रह्म सन्दर्भेण परिष्कृतम् ।विक्रीयते कतिपयैर्वृथान्यैर्विनियुज्यते ॥ ३७॥

śabdākhyamaparaṃ brahma sandarbheṇa pariṣkṛtam |vikrīyate katipayairvṛthānyairviniyujyate || 37||

वर्णयन्ति नराभासान् वाणीं लब्ध्वापि ये जनाः ।लब्ध्वापि कामधेनुं ते लाङ्गले विनियुञ्जते ॥ ३८॥

varṇayanti narābhāsān vāṇīṃ labdhvāpi ye janāḥ |labdhvāpi kāmadhenuṃ te lāṅgale viniyuñjate || 38||

प्रशंसन्तो नराभासान् प्रलपन्तोऽन्यथान्यथा ।कथं तरन्तु कवयः कामपारम्यवादिनः ॥ ३९॥

praśaṃsanto narābhāsān pralapanto'nyathānyathā |kathaṃ tarantu kavayaḥ kāmapāramyavādinaḥ || 39||

यत्सन्दर्भे यदुल्लेखे यद्व्यङ्ग्ये निभृतं मनः ।समाधेरपि तज्ज्यायाः शङ्करो यदि वर्ण्यते ॥ ४०॥

yatsandarbhe yadullekhe yadvyaṅgye nibhṛtaṃ manaḥ |samādherapi tajjyāyāḥ śaṅkaro yadi varṇyate || 40||

गृहिणी भगिनी तस्याः श्वशुरौ श्याल इत्यपि ।प्राणिनां कलिना सृष्टाः पञ्च प्राणा इमेऽपरे ॥ ४१॥

gṛhiṇī bhaginī tasyāḥ śvaśurau śyāla ityapi |prāṇināṃ kalinā sṛṣṭāḥ pañca prāṇā ime'pare || 41||

जामातरो भागिनेया मातुला दारबान्धवाः ।अज्ञाता एव गृहिणां भक्ष्यन्त्याखुवद्गृहे ॥ ४२॥

jāmātaro bhāgineyā mātulā dārabāndhavāḥ |ajñātā eva gṛhiṇāṃ bhakṣyantyākhuvadgṛhe || 42||

मातुलस्य बलं माता जामातुर्दुहिता बलम् ।श्वशुरस्य बलं भार्या स्वयमेवातिथेर्बलम् ॥ ४३॥

mātulasya balaṃ mātā jāmāturduhitā balam |śvaśurasya balaṃ bhāryā svayamevātitherbalam || 43||

जामातुर्वक्रता तावद्यावच्छ्यालस्य बालता ।प्रबुध्यमाने सारल्यं प्रबुद्धेऽस्मिन् पलायनम् ॥ ४४॥

jāmāturvakratā tāvadyāvacchyālasya bālatā |prabudhyamāne sāralyaṃ prabuddhe'smin palāyanam || 44||

भार्या ज्येष्ठा शिशुः श्यालः श्वश्रूः स्वातन्त्र्यवर्तिनी ।श्वशुरस्तु प्रवासीति जामातुर्भाग्यधोरणी ॥ ४५॥

bhāryā jyeṣṭhā śiśuḥ śyālaḥ śvaśrūḥ svātantryavartinī |śvaśurastu pravāsīti jāmāturbhāgyadhoraṇī || 45||

भूषणैर्वासनैः पात्रैः पुत्राणामुपलालनैः ।सकृदागत्य गच्छन्ती कन्या निर्मार्ष्टि मन्दिरम् ॥ ४६॥

bhūṣaṇairvāsanaiḥ pātraiḥ putrāṇāmupalālanaiḥ |sakṛdāgatya gacchantī kanyā nirmārṣṭi mandiram || 46||

गृहिणी स्वजनं वक्ति शुष्काहारं मिताशनम् ।पतिपक्ष्यांस्तु बह्वाशान् क्षीरपांस्तस्करानपि ॥ ४७॥

gṛhiṇī svajanaṃ vakti śuṣkāhāraṃ mitāśanam |patipakṣyāṃstu bahvāśān kṣīrapāṃstaskarānapi || 47||

भार्ये द्वे पुत्रशालिन्यौ भगिनी पतिवर्जिता ।अश्रान्तकलहो नाम योगोऽयं गृहमेधिनाम् ॥ ४८॥

bhārye dve putraśālinyau bhaginī pativarjitā |aśrāntakalaho nāma yogo'yaṃ gṛhamedhinām || 48||

भार्ये द्वे बहवः पुत्रा दारिद्र्यं रोगसम्भवः ।जीर्णौ च मातापितरावेकैकं नरकाधिकम् ॥ ४९॥

bhārye dve bahavaḥ putrā dāridryaṃ rogasambhavaḥ |jīrṇau ca mātāpitarāvekaikaṃ narakādhikam || 49||

स्मृते सीदन्ति गात्राणि दृष्टे प्रज्ञा विनश्यति ।अहो महदिदं भूतमुत्तमऋणाभिशाब्धितम् ॥ ५०॥

smṛte sīdanti gātrāṇi dṛṣṭe prajñā vinaśyati |aho mahadidaṃ bhūtamuttamaṛṇābhiśābdhitam || 50||

अन्तकोऽपि हि जन्तूनामन्तकालमपेक्षते ।न कालनियमः कश्चिदुत्तमार्णस्य विद्यते ॥ ५१॥

antako'pi hi jantūnāmantakālamapekṣate |na kālaniyamaḥ kaściduttamārṇasya vidyate || 51||

न पश्यामो मुखे दंष्ट्रां न पाशं वा कराञ्जले ।उत्तमार्णमवेक्ष्यैव तथाप्युद्वेजिते मनः ॥ ५२॥

na paśyāmo mukhe daṃṣṭrāṃ na pāśaṃ vā karāñjale |uttamārṇamavekṣyaiva tathāpyudvejite manaḥ || 52||

शत्रौ सान्त्वं प्रतीकारः सर्वरोगेषु भेषजम् ।मृत्यौ मृत्युञ्जयध्यानं दारिद्र्ये तु न किं चन ॥ ५३॥

śatrau sāntvaṃ pratīkāraḥ sarvarogeṣu bheṣajam |mṛtyau mṛtyuñjayadhyānaṃ dāridrye tu na kiṃ cana || 53||

शक्तिं करोति सञ्चारे शीतोष्णे मर्षयत्यपि ।दीपयत्युदरे वह्निं दारिद्र्यं परमौषधम् ॥ ५४॥

śaktiṃ karoti sañcāre śītoṣṇe marṣayatyapi |dīpayatyudare vahniṃ dāridryaṃ paramauṣadham || 54||

गिरं स्खलन्तीं मीलन्तीं दृष्टिं पादौ विसंस्थुलौ ।प्रोत्साहयति याच्ञायां राजाज्ञेव दरिद्रता ॥ ५५॥

giraṃ skhalantīṃ mīlantīṃ dṛṣṭiṃ pādau visaṃsthulau |protsāhayati yācñāyāṃ rājājñeva daridratā || 55||

जीर्यन्ति राजविद्वेषा जीर्यन्त्यविहितान्यपि ।आकिञ्चन्यबलाढ्यानामन्ततोऽश्मापि जीर्यति ॥ ५६॥

jīryanti rājavidveṣā jīryantyavihitānyapi |ākiñcanyabalāḍhyānāmantato'śmāpi jīryati || 56||

नास्य चोरा न पिशुना न दायादा न पार्थिवाः ।दैन्यं राज्यादपि ज्यायो यदि तत्त्वं प्रबुध्यते ॥ ५७॥

nāsya corā na piśunā na dāyādā na pārthivāḥ |dainyaṃ rājyādapi jyāyo yadi tattvaṃ prabudhyate || 57||

प्रकाशयत्यहङ्कारं प्रवर्तयति तस्करान् ।प्रोत्साहयति दायादांल्लाक्ष्मीः किं चिदुपस्थिता ॥ ५८॥

prakāśayatyahaṅkāraṃ pravartayati taskarān |protsāhayati dāyādāṃllākṣmīḥ kiṃ cidupasthitā || 58||

विडम्बयन्ति ये नित्यं विदग्धान् धनिनो जनाः ।त एव तु विडम्ब्यन्ते श्रिया किञ्चिदुपेक्षिताः ॥ ५९॥

viḍambayanti ye nityaṃ vidagdhān dhanino janāḥ |ta eva tu viḍambyante śriyā kiñcidupekṣitāḥ || 59||

प्रामाण्यबुद्धिः स्तोत्रेषु देवताबुद्धिरात्मनि ।कीटबुद्धिर्मनुष्येषु नूतनायाः श्रियः फलम् ॥ ६०॥

prāmāṇyabuddhiḥ stotreṣu devatābuddhirātmani |kīṭabuddhirmanuṣyeṣu nūtanāyāḥ śriyaḥ phalam || 60||

शृण्वन्त एव पृच्छन्ति पश्यन्तोऽपि न जानते ।विडम्बनानि धनिकाः स्तोत्राणीत्येव मन्वते ॥ ६१॥

śṛṇvanta eva pṛcchanti paśyanto'pi na jānate |viḍambanāni dhanikāḥ stotrāṇītyeva manvate || 61||

आवृत्य श्रीमदेनान्धानन्योन्यकृतसंविदः ।स्वैरं हसन्ति+पार्श्वस्था बालोन्मत्तपिशाचवत् ॥ ६२॥

āvṛtya śrīmadenāndhānanyonyakṛtasaṃvidaḥ |svairaṃ hasanti+pārśvasthā bālonmattapiśācavat || 62||

स्तोतव्यैः स्तूयन्ते नित्यं सेवनीयैश्च सेव्यते ।न बिभेति न जिह्रेति तथापि धनिको जनः ॥ ६३॥

stotavyaiḥ stūyante nityaṃ sevanīyaiśca sevyate |na bibheti na jihreti tathāpi dhaniko janaḥ || 63||

क्षणमात्रं ग्रहावेशो याममात्रं सुरामदः ।लक्ष्मीमदस्तु मूर्खाणामादेहमनुवर्तते ॥ ६४॥

kṣaṇamātraṃ grahāveśo yāmamātraṃ surāmadaḥ |lakṣmīmadastu mūrkhāṇāmādehamanuvartate || 64||

श्रीर्मासमर्धमासं वा चेष्टित्वा विनिवर्तते ।विकारस्तु तदारब्धो नित्यं लशुनगन्धवत् ॥ ६५॥

śrīrmāsamardhamāsaṃ vā ceṣṭitvā vinivartate |vikārastu tadārabdho nityaṃ laśunagandhavat || 65||

कण्ट्ःए मदः कोद्रवजो हृदि ताम्बूलजो मदः ।लक्ष्मीमदस्तु सर्वाङ्गे पुत्रदारमुखेष्वपि ॥ ६६॥

kaṇṭḥe madaḥ kodravajo hṛdi tāmbūlajo madaḥ |lakṣmīmadastu sarvāṅge putradāramukheṣvapi || 66||

यत्रासीदस्ति वा लक्ष्मीस्तत्रोन्मदः प्रवर्तताम् ।कुलेऽप्यवतरत्येष कुष्ठापस्मारवत्कथम् ॥ ६७॥

yatrāsīdasti vā lakṣmīstatronmadaḥ pravartatām |kule'pyavataratyeṣa kuṣṭhāpasmāravatkatham || 67||

अध्यापयन्ति शास्त्राणि तृणीकुर्वन्ति पण्डितान् ।विस्मारयन्ति जातिं स्वां वराटाः पञ्चषा करे ॥ ६८॥

adhyāpayanti śāstrāṇi tṛṇīkurvanti paṇḍitān |vismārayanti jātiṃ svāṃ varāṭāḥ pañcaṣā kare || 68||

बिभर्तु भृत्यान् धनिको दत्तां वा देयमर्थिषु ।यावद्याचकसाधर्म्यं तावल्लोको न मृष्यति ॥ ६९॥

bibhartu bhṛtyān dhaniko dattāṃ vā deyamarthiṣu |yāvadyācakasādharmyaṃ tāvalloko na mṛṣyati || 69||

धनभारो हि लोकस्य पिशुनैरेव धार्यते ।कथं ते तं लघूकर्तुं यतन्तेऽपरथा स्वतः ॥ ७०॥

dhanabhāro hi lokasya piśunaireva dhāryate |kathaṃ te taṃ laghūkartuṃ yatante'parathā svataḥ || 70||

श्रमानुरूपं पिशुने किमुपक्रियते नृपैः ।द्विगुणं त्रिगुणं चैव कृतान्तो लालयिष्यति ॥ ७१॥

śramānurūpaṃ piśune kimupakriyate nṛpaiḥ |dviguṇaṃ triguṇaṃ caiva kṛtānto lālayiṣyati || 71||

गोकर्णे भद्रकर्णे च जपो दुष्कर्मनाशनः ।राजकर्णे जपः सद्यः सर्वकर्मविनाशनः ॥ ७२॥

gokarṇe bhadrakarṇe ca japo duṣkarmanāśanaḥ |rājakarṇe japaḥ sadyaḥ sarvakarmavināśanaḥ || 72||

न स्वार्थं किञ्चिदिच्छन्ति न प्रेर्यन्ते च केन चित् ।परार्थेषु प्रवर्तन्ते शठाः सन्तश्च तुल्यवत् ॥ ७३॥

na svārthaṃ kiñcidicchanti na preryante ca kena cit |parārtheṣu pravartante śaṭhāḥ santaśca tulyavat || 73||

कालान्तरे ह्यनर्थाय गृध्रो गेहोपरि स्थितः ।खलो गृहसमीपस्थः सद्योऽनर्थाय देहिनाम् ॥ ७४॥

kālāntare hyanarthāya gṛdhro gehopari sthitaḥ |khalo gṛhasamīpasthaḥ sadyo'narthāya dehinām || 74||

शुष्कोपवासो धर्मेषु भैषज्येषु च लङ्घनम् ।जपयज्ञश्च यज्ञेषु रोचते लोभशालिनाम् ॥ ७५॥

śuṣkopavāso dharmeṣu bhaiṣajyeṣu ca laṅghanam |japayajñaśca yajñeṣu rocate lobhaśālinām || 75||

किं वक्ष्यतीव धनिकाद्यावदुद्विजतेऽधनः ।किं प्रक्ष्यतीति लुब्धोऽपि तावदुद्विजते ततः ॥ ७६॥

kiṃ vakṣyatīva dhanikādyāvadudvijate'dhanaḥ |kiṃ prakṣyatīti lubdho'pi tāvadudvijate tataḥ || 76||

सर्वमातिथ्यशास्त्रार्थं साक्षात्कुर्वन्ति लोभिनः ।भिक्षाकबलमेकैकं ये हि पश्यन्ति मेरुवत् ॥ ७७॥

sarvamātithyaśāstrārthaṃ sākṣātkurvanti lobhinaḥ |bhikṣākabalamekaikaṃ ye hi paśyanti meruvat || 77||

धनपालः पिशाचो हि दत्ते स्वामिन्युपस्थिते ।धनलुब्धः पिशाचस्तु न कस्मै चन दित्सते ॥ ७८॥

dhanapālaḥ piśāco hi datte svāminyupasthite |dhanalubdhaḥ piśācastu na kasmai cana ditsate || 78||

दातारोऽर्थिभिरर्थ्यन्ते दातृभिः पुनोऽर्थिनः ।कर्तृकर्मव्यतीहारादहो निम्नोन्नतं कियत् ॥ ७९॥

dātāro'rthibhirarthyante dātṛbhiḥ puno'rthinaḥ |kartṛkarmavyatīhārādaho nimnonnataṃ kiyat || 79||

स्वस्मिन्नसति नार्थस्य रक्षकः सम्भवेदिति ।निश्चित्यैवं स्वयमपि भुङ्क्ते लुब्धः कथं चन ॥ ८०॥

svasminnasati nārthasya rakṣakaḥ sambhavediti |niścityaivaṃ svayamapi bhuṅkte lubdhaḥ kathaṃ cana || 80||

प्रस्थास्यमानः प्रविशेत्प्रतिष्ठेत दिने दिने ।विचित्रानुल्लिखेद्विघ्नांस्तिष्ठासुरतिथिश्चिरम् ॥ ८१॥

prasthāsyamānaḥ praviśetpratiṣṭheta dine dine |vicitrānullikhedvighnāṃstiṣṭhāsuratithiściram || 81||

प्रदीयते विदुष्येकं कवौ दश नटे शतम् ।सहस्रं दाम्भिके लोके श्रोत्रिये तु न किञ्चन ॥ ८२॥

pradīyate viduṣyekaṃ kavau daśa naṭe śatam |sahasraṃ dāmbhike loke śrotriye tu na kiñcana || 82||

घटकं सम्यगाराध्य वैराग्यं परमं वहेत् ।तावदर्थाः प्रसिद्।ह्ध्यन्ति यावच्चापलमावृतम् ॥ ८३॥

ghaṭakaṃ samyagārādhya vairāgyaṃ paramaṃ vahet |tāvadarthāḥ prasid|hdhyanti yāvaccāpalamāvṛtam || 83||

एकतः सर्वशास्त्राणि तुलसीकाष्ठमेकतः ।वक्तव्यं किं चिदित्युक्तं वस्तुतस्तुलसी परा ॥ ८४॥

ekataḥ sarvaśāstrāṇi tulasīkāṣṭhamekataḥ |vaktavyaṃ kiṃ cidityuktaṃ vastutastulasī parā || 84||

विस्मृतं वाहटेनेदं तुलस्याः पठता गुणन् ।विश्वसम्मोहिनी वित्त दायिनीति गुणद्वयम् ॥ ८५॥

vismṛtaṃ vāhaṭenedaṃ tulasyāḥ paṭhatā guṇan |viśvasammohinī vitta dāyinīti guṇadvayam || 85||

कौपीनं भसितालेपो दर्भा+रुद्राक्षमालिका ।मौनमेकासिका चेति मूर्खसञ्जीवनानि षट् ॥ ८६॥

kaupīnaṃ bhasitālepo darbhā+rudrākṣamālikā |maunamekāsikā ceti mūrkhasañjīvanāni ṣaṭ || 86||

वासः पुण्येषु तीर्थेषु प्रसिद्धश्च मृतो गुरुः ।अध्यापनावृत्तयश्च कीर्तनीया धनार्थिभिः ॥ ८७॥

vāsaḥ puṇyeṣu tīrtheṣu prasiddhaśca mṛto guruḥ |adhyāpanāvṛttayaśca kīrtanīyā dhanārthibhiḥ || 87||

मन्त्रभ्रंशे सम्प्रदायः प्रयोगश्च्युतसङ्कृतौ ।देशधर्मस्त्वनाचारे पृच्छतां सिद्धमुत्तरम् ॥ ८८॥

mantrabhraṃśe sampradāyaḥ prayogaścyutasaṅkṛtau |deśadharmastvanācāre pṛcchatāṃ siddhamuttaram || 88||

यथा जानन्ति बहवो यथा वक्ष्यन्ति दातरि ।तथा धर्मं चरेत्सर्वं न वृथा किं चिदाचरेत् ॥ ८९॥

yathā jānanti bahavo yathā vakṣyanti dātari |tathā dharmaṃ caretsarvaṃ na vṛthā kiṃ cidācaret || 89||

सदा जपपटो हस्ते मध्ये मध्येऽक्षिमीलनम् ।सर्वं ब्रह्मेति वादश्च सद्यस्प्रत्ययहेतवः ॥ ९०॥

sadā japapaṭo haste madhye madhye'kṣimīlanam |sarvaṃ brahmeti vādaśca sadyaspratyayahetavaḥ || 90||

आमध्याह्नं नदीवासः समाजे देवतार्चनम् ।सततं शुचिवेषश्च इत्येतद्दम्भस्य जीवितम् ॥ ९१॥

āmadhyāhnaṃ nadīvāsaḥ samāje devatārcanam |satataṃ śuciveṣaśca ityetaddambhasya jīvitam || 91||

तावद्दीर्घं नित्यकर्म यावत्स्याद्द्रष्टृमेलनम् ।तावत्सङ्क्षिप्यते सर्वं यावद्द्रष्टा न विद्यते ॥ ९२॥

tāvaddīrghaṃ nityakarma yāvatsyāddraṣṭṛmelanam |tāvatsaṅkṣipyate sarvaṃ yāvaddraṣṭā na vidyate || 92||

आनन्दबाष्परोमाञ्चौ यस्य स्वेच्छावशंवदौ ।किं तस्य साधनैरन्यैः किङ्कराः सर्वपार्थिवाः ॥ ९३॥

ānandabāṣparomāñcau yasya svecchāvaśaṃvadau |kiṃ tasya sādhanairanyaiḥ kiṅkarāḥ sarvapārthivāḥ || 93||

दण्ड्यमाना विकुर्वन्ति लाल्यमानास्ततस्तराम् ।दुर्जनानामतो न्याय्यं दूरादेव विसर्जनम् ॥ ९४॥

daṇḍyamānā vikurvanti lālyamānāstatastarām |durjanānāmato nyāyyaṃ dūrādeva visarjanam || 94||

अदानमीषद्दानं च किञ्चित्कोपाय दुर्धियाम् ।सम्पूर्णदानं प्रकृतिर्विरामो वैरकारणम् ॥ ९५॥

adānamīṣaddānaṃ ca kiñcitkopāya durdhiyām |sampūrṇadānaṃ prakṛtirvirāmo vairakāraṇam || 95||

ज्यायानसंस्तवो दुष्टैरीर्ष्यायै संस्तवः पुनः ।अपत्यसम्बन्धविधिः स्वानर्थायैव केवलम् ॥ ९६॥

jyāyānasaṃstavo duṣṭairīrṣyāyai saṃstavaḥ punaḥ |apatyasambandhavidhiḥ svānarthāyaiva kevalam || 96||

ज्ञातेयं ज्ञानहीनत्वं पिशुनत्वं दरिद्रता ।मिलन्ति यदि चत्वारि तद्दिशेऽपि नमो नमः ॥ ९७॥

jñāteyaṃ jñānahīnatvaṃ piśunatvaṃ daridratā |milanti yadi catvāri taddiśe'pi namo namaḥ || 97||

परछिद्रेषु हृदयं परवार्तासु च श्रवः ।परमर्मासु वाचं च खलानामसृजद्विधिः ॥ ९८॥

parachidreṣu hṛdayaṃ paravārtāsu ca śravaḥ |paramarmāsu vācaṃ ca khalānāmasṛjadvidhiḥ || 98||

विषेण पुच्छलग्नेन वृश्चिकः प्राणिनामिव ।कलिना दशमांशेन सर्वः कालोऽपि दारुणः ॥ ९९॥

viṣeṇa pucchalagnena vṛścikaḥ prāṇināmiva |kalinā daśamāṃśena sarvaḥ kālo'pi dāruṇaḥ || 99||

यत्र भार्यागिरो वेदा यत्र धर्मोऽर्थसाधनम् ।यत्र स्वप्रतिभा मानं तस्मै श्रीकलये नमः ॥ १००॥

yatra bhāryāgiro vedā yatra dharmo'rthasādhanam |yatra svapratibhā mānaṃ tasmai śrīkalaye namaḥ || 100||

काममस्तु जगत्सर्वं कालस्यास्य वशंवदम् ।कालकालं प्रपन्नानां कालः किं नः करिष्यति? ॥ १०१॥

kāmamastu jagatsarvaṃ kālasyāsya vaśaṃvadam |kālakālaṃ prapannānāṃ kālaḥ kiṃ naḥ kariṣyati? || 101||

कविना नीलकण्ठेन कलेरेतद्विडम्बनम् ।रचितं विदुषां प्रीत्यै राजास्थानानुमोदनम् ॥ १०२॥

kavinā nīlakaṇṭhena kaleretadviḍambanam |racitaṃ viduṣāṃ prītyai rājāsthānānumodanam || 102||

इति नीलकण्ठदीक्षितविरचितं कलिविडम्बनं सम्पूर्णम् ।ठेरे अरे सोमे दिफ़्फ़ेरेन्चेस् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग् सेक़ुएन्चे

iti nīlakaṇṭhadīkṣitaviracitaṃ kaliviḍambanaṃ sampūrṇam |ṭhere are some diफ़फ़erences in verse numbering seक़uence