करुणस्तोत्रम् Karunastotram

श्रीगणेशाय नमः ।क्षान्तानि तानि निखिलानि महान्ति नूनमागांसि मे प्रणतपालनतत्परेण ।यत्तेन नाथ भवतो विमुखत्वरूपमागोऽपि हन्त विकलस्य मम क्षमस्व ॥ १॥

śrīgaṇeśāya namaḥ |kṣāntāni tāni nikhilāni mahānti nūnamāgāṃsi me praṇatapālanatatpareṇa |yattena nātha bhavato vimukhatvarūpamāgo'pi hanta vikalasya mama kṣamasva || 1||

यन्नाथ हन्त सततं विपदाकुलेन त्वत्पादयोः प्रणमनं न मया व्यधायि ।विस्मृत्य सम्प्रति चिराय ममैतदागस्तां सन्निधेहि करुणां मयि दीनबन्धो ॥ २॥

yannātha hanta satataṃ vipadākulena tvatpādayoḥ praṇamanaṃ na mayā vyadhāyi |vismṛtya samprati cirāya mamaitadāgastāṃ sannidhehi karuṇāṃ mayi dīnabandho || 2||

निर्व्या जमार्त्तपरिपालनदीक्षितत्वं पाप्मान्तकृत्त्वमचिराच्च समन्निकामम् ।कार्या तथाऽपि विनते नतिमात्रतःस्त्राक् सन्तुष्यता मयि दयैव विभोत्वयाऽद्य ॥ ३॥

nirvyā jamārttaparipālanadīkṣitatvaṃ pāpmāntakṛttvamacirācca samannikāmam |kāryā tathā'pi vinate natimātrataḥstrāk santuṣyatā mayi dayaiva vibhotvayā'dya || 3||

सर्वेषु पातकपरेषु परं प्रसिद्धं मां त्रास्यसे यदि शरण्य तदैव नाथ ।पापीयसामपि सकृच्छरणं गतानामुद्धारदीक्षिततया प्रथितोऽसि भावी ॥ ४॥

sarveṣu pātakapareṣu paraṃ prasiddhaṃ māṃ trāsyase yadi śaraṇya tadaiva nātha |pāpīyasāmapi sakṛccharaṇaṃ gatānāmuddhāradīkṣitatayā prathito'si bhāvī || 4||

के नाम पातककृतो भवताऽद्य यावन् नैवोद्धृता यदि गताः शरणं कदाचित् ।किन्त्वेषु हन्त! महितस्य दयानिधे मे सन्तारणावसर एष यशोऽभिलाषिन् ॥ ५॥

ke nāma pātakakṛto bhavatā'dya yāvan naivoddhṛtā yadi gatāḥ śaraṇaṃ kadācit |kintveṣu hanta! mahitasya dayānidhe me santāraṇāvasara eṣa yaśo'bhilāṣin || 5||

विश्वम्भरस्य करुणावरुणालयस्य सर्वेश्वरस्य महितस्य यशस्विनां ते ।आर्त्तेष्वनन्यशरणेषु न नाथ सम्प्रत्येवंविधत्वमुचितं बत मादृशेषु ॥ ६॥

viśvambharasya karuṇāvaruṇālayasya sarveśvarasya mahitasya yaśasvināṃ te |ārtteṣvananyaśaraṇeṣu na nātha sampratyevaṃvidhatvamucitaṃ bata mādṛśeṣu || 6||

त्वत्सम्मुखे विलपतामपि मादृशानामार्त्ति निहत्य न यतः शिवमादधासि ।हा दीनबन्धुरपि सन् भगवन् विभो तदन्धोऽसि हन्त बधिरोऽसि जडोऽसिकिंवा ॥ ७॥

tvatsammukhe vilapatāmapi mādṛśānāmārtti nihatya na yataḥ śivamādadhāsi |hā dīnabandhurapi san bhagavan vibho tadandho'si hanta badhiro'si jaḍo'sikiṃvā || 7||

हा नाथ दीनजनतैकशरण्य हन्त किं नाम मां म्वशरणं परिपासि नाद्य ।को वाऽखिलेषुभुवनेषु मदन्य आर्त्तो यं नन्दयन् वितरितासि निजाममिख्याम् ॥ ८॥

hā nātha dīnajanataikaśaraṇya hanta kiṃ nāma māṃ mvaśaraṇaṃ paripāsi nādya |ko vā'khileṣubhuvaneṣu madanya ārtto yaṃ nandayan vitaritāsi nijāmamikhyām || 8||

कर्मानुसारिफलदानविधौ समर्थैरन्यैर्दयालुभिरपि त्रिदशैर्हतानाम् ।नाथ त्वमेव शरणं तनु मादृशानां सर्वेश्वरश्च करुणश्च नयत् परोस्ति ॥ ९॥

karmānusāriphaladānavidhau samarthairanyairdayālubhirapi tridaśairhatānām |nātha tvameva śaraṇaṃ tanu mādṛśānāṃ sarveśvaraśca karuṇaśca nayat parosti || 9||

किं नाम मां न परिपासि दयाविधान किं हन्त वा त्वमपि कर्ममुखप्रतीक्षः ।चेदेवमेव बत तर्हि चिराय लोके निर्व्याजपालनपरत्वमपाकृतं स्याद ॥ १०॥

kiṃ nāma māṃ na paripāsi dayāvidhāna kiṃ hanta vā tvamapi karmamukhapratīkṣaḥ |cedevameva bata tarhi cirāya loke nirvyājapālanaparatvamapākṛtaṃ syāda || 10||

नानाविधानि वृजिनानि मया महान्ति कामं कृतानि यदपि त्रिदशाधिनाथ ।श्रीमन्नथापि शरणागतवत्सलत्वसम्भावनाय परिपाहि समाश्रितम्माम् ॥ ११॥

nānāvidhāni vṛjināni mayā mahānti kāmaṃ kṛtāni yadapi tridaśādhinātha |śrīmannathāpi śaraṇāgatavatsalatvasambhāvanāya paripāhi samāśritammām || 11||

मामन्तरेण भुवनेष्वखिलेषु कश्चिन् नैतस्य हन्त पतितस्य समाश्रयोऽन्यः ।इत्येव नाथ परिपाहि दयानिधान कर्माणि विस्मर चिराय कृतागसोऽपि ॥ १२॥

māmantareṇa bhuvaneṣvakhileṣu kaścin naitasya hanta patitasya samāśrayo'nyaḥ |ityeva nātha paripāhi dayānidhāna karmāṇi vismara cirāya kṛtāgaso'pi || 12||

आर्त्तो न कुत्रचन कश्चन ते मदन्यस्तादृग्जनार्त्तिहरणे च परः परस्त्वत् ।सम्प्रत्यथापि भगवन् किमु मां न पासि किं वा न पश्यसि चिराययशोमहत्त्वम् ॥ १३॥

ārtto na kutracana kaścana te madanyastādṛgjanārttiharaṇe ca paraḥ parastvat |sampratyathāpi bhagavan kimu māṃ na pāsi kiṃ vā na paśyasi cirāyayaśomahattvam || 13||

त्वामाश्रितोऽहमिति नाथ! परं निशम्य पापीयसोऽपि बत! नः परिपासि सद्यः ।तस्मात्त्वमेव भुवनेष्वखिलेषु विष्वङ् मुख्यो मतोऽसिशरणागतवत्सलानाम् ॥ १४॥

tvāmāśrito'hamiti nātha! paraṃ niśamya pāpīyaso'pi bata! naḥ paripāsi sadyaḥ |tasmāttvameva bhuvaneṣvakhileṣu viṣvaṅ mukhyo mato'siśaraṇāgatavatsalānām || 14||

त्वामाश्रितोऽस्मि परिपालय दीनबन्धो इत्येव दुष्कृतवतामपि मादृशानाम् ।आकर्ण्य जातु परिदेवनमीश सद्यो रक्षस्त्वमेव महितः करुणाकरेषु ॥ १५॥

tvāmāśrito'smi paripālaya dīnabandho ityeva duṣkṛtavatāmapi mādṛśānām |ākarṇya jātu paridevanamīśa sadyo rakṣastvameva mahitaḥ karuṇākareṣu || 15||

अग्रे सरा यदपि दारुणदुष्कृतानि सन्तन्वतां ध्रुवमयी तदपि प्रपन्नाः ।इत्येव मादृशजनान् परिपासि यत्त्वं विष्वक् तदेव भगवन् प्रथितःशरण्यः ॥ १६॥

agre sarā yadapi dāruṇaduṣkṛtāni santanvatāṃ dhruvamayī tadapi prapannāḥ |ityeva mādṛśajanān paripāsi yattvaṃ viṣvak tadeva bhagavan prathitaḥśaraṇyaḥ || 16||

त्राणोचितानि सुकृतानि किमस्य कामं दड्यानि किन्तु दुरितान्यथवेति नाथ ।चेच्चिन्तयेः पतितपावन मादृशानामभ्यर्थना तव च वत्सलता मृषैव ॥ १७॥

trāṇocitāni sukṛtāni kimasya kāmaṃ daḍyāni kintu duritānyathaveti nātha |ceccintayeḥ patitapāvana mādṛśānāmabhyarthanā tava ca vatsalatā mṛṣaiva || 17||

यद्यप्यतीव पतितोऽस्मि दयानिधान सम्प्रत्यथापि भवतः शरणं प्रपन्नः ।तस्माच्छरण्य भवता परिरक्षणीयो जानेऽन्यथा मम कदाऽपि न रक्षणंस्यात् ॥ १८॥

yadyapyatīva patito'smi dayānidhāna sampratyathāpi bhavataḥ śaraṇaṃ prapannaḥ |tasmāccharaṇya bhavatā parirakṣaṇīyo jāne'nyathā mama kadā'pi na rakṣaṇaṃsyāt || 18||

कुत्रापि हन्त पतितोनमतो मदन्यः सत्यं तथाऽपि भवतः शरणं प्रपन्नः ।एवं स्थितो मम निराकरणं चिराय संरक्षणं सपदि वा बत नाथ युक्तम् ॥ १९॥

kutrāpi hanta patitonamato madanyaḥ satyaṃ tathā'pi bhavataḥ śaraṇaṃ prapannaḥ |evaṃ sthito mama nirākaraṇaṃ cirāya saṃrakṣaṇaṃ sapadi vā bata nātha yuktam || 19||

भुक्तानि पातकफलानि चिराद् बहूनि नेतः चरं किमपि भोक्तुमहं समर्थः ।त्वं दीनबन्धुरिति नाथ जगत्सु विष्वक् ख्यातोऽसि यत् पतितपावन पाहि तस्मात् ॥ २०॥

bhuktāni pātakaphalāni cirād bahūni netaḥ caraṃ kimapi bhoktumahaṃ samarthaḥ |tvaṃ dīnabandhuriti nātha jagatsu viṣvak khyāto'si yat patitapāvana pāhi tasmāt || 20||

मृत्योः करालवदने पतितोऽहमद्य यावत् प्रकामममरेश विधेरधीनः ।अप्येत्य हन्त! भवतोऽभिमुखं कथञ्चिद् यद्यद्य शर्म्म न लभेय ततो यशः किम् ॥२१॥

mṛtyoḥ karālavadane patito'hamadya yāvat prakāmamamareśa vidheradhīnaḥ |apyetya hanta! bhavato'bhimukhaṃ kathañcid yadyadya śarmma na labheya tato yaśaḥ kim ||21||

अन्याश्रितो यदि विभो! यदि वा निरागाः स्यान्निर्भयो जगति हन्त! भवादृशानाम् ।किं तेन किञ्चिदुदितं करुणानिधित्वं किंवा महत्सु महिमा महितोंऽशतोऽपि ॥ २२॥

anyāśrito yadi vibho! yadi vā nirāgāḥ syānnirbhayo jagati hanta! bhavādṛśānām |kiṃ tena kiñciduditaṃ karuṇānidhitvaṃ kiṃvā mahatsu mahimā mahitoṃ'śato'pi || 22||

कुर्वन्ननाथपतितोद्धरणं समन्ताल्लोके महत्त्वमुपयाति दयानिधीनाम् ।मामुद्धरिष्यसि न तद् यदि नाथ सद्यः किं हन्त! तर्हि महिमा विमलस्त्वदीयः ॥ २३॥

kurvannanāthapatitoddharaṇaṃ samantālloke mahattvamupayāti dayānidhīnām |māmuddhariṣyasi na tad yadi nātha sadyaḥ kiṃ hanta! tarhi mahimā vimalastvadīyaḥ || 23||

यन्मादृशानपि सुदुष्कृतिनोऽतिदीनान् मत्वा समुद्धरसि मङ्क्षु समन्ततस्त्वम् ।तद् दीन बन्धुरिति नाम तव त्रिलोक्यां स्थाने शरण्य भगवन् नितरां प्रसिद्धम् ॥ २४॥

yanmādṛśānapi suduṣkṛtino'tidīnān matvā samuddharasi maṅkṣu samantatastvam |tad dīna bandhuriti nāma tava trilokyāṃ sthāne śaraṇya bhagavan nitarāṃ prasiddham || 24||

विश्वम्भरोऽसि यदि मामपि तद्विभर्षि साहाय्यमाचरसि मे यदि दीनबन्धुः ।यत् पावनस्तदिति नाथ पुनासि नेदं चित्रं स्वनाममहिमानमुशन्ति सर्वे ॥ २५॥

viśvambharo'si yadi māmapi tadvibharṣi sāhāyyamācarasi me yadi dīnabandhuḥ |yat pāvanastaditi nātha punāsi nedaṃ citraṃ svanāmamahimānamuśanti sarve || 25||

यद्यागमिष्यमघहन् शरणं तवाहं त्वं नाथ यद्यदहरिप्य इमम् शरण्य ।उद्धृत्य सम्प्रति यशो लभसे स्म यादृक् किं तादृशं कथय नाथ ततोऽन्यथाऽपि ॥ २६॥

yadyāgamiṣyamaghahan śaraṇaṃ tavāhaṃ tvaṃ nātha yadyadaharipya imam śaraṇya |uddhṛtya samprati yaśo labhase sma yādṛk kiṃ tādṛśaṃ kathaya nātha tato'nyathā'pi || 26||

सत्यं यदि त्वमसि माधव दीनबन्धुः किम्मां कदर्थयसि हन्त! पुनः पुनस्तत ।एवं विलापिनि जने कृपणोऽपि सद्यः सम्पद्य साधु मृदुतां करुणां तनोति ॥ २७॥

satyaṃ yadi tvamasi mādhava dīnabandhuḥ kimmāṃ kadarthayasi hanta! punaḥ punastata |evaṃ vilāpini jane kṛpaṇo'pi sadyaḥ sampadya sādhu mṛdutāṃ karuṇāṃ tanoti || 27||

यावत् समं करुणया पररक्षकत्वं साधारणोऽपि भजते यदि कीर्त्तिलिप्सुः ।विश्वम्भरत्वमहितः पुनरेतमेवं व्यापादयस्यहह तत्त्वमिव त्वमेव ॥ २८॥

yāvat samaṃ karuṇayā pararakṣakatvaṃ sādhāraṇo'pi bhajate yadi kīrttilipsuḥ |viśvambharatvamahitaḥ punaretamevaṃ vyāpādayasyahaha tattvamiva tvameva || 28||

सर्वेऽप्यमी तव वशे जगदीशितारः पुंसां शुभाशुभविधौ प्रभवो भवन्ति ।तस्मात्त्वमेव बत तत्तदपाकृतस्य मादृग्जनस्य शरणैषिण आश्रयोऽसि ॥ २९॥

sarve'pyamī tava vaśe jagadīśitāraḥ puṃsāṃ śubhāśubhavidhau prabhavo bhavanti |tasmāttvameva bata tattadapākṛtasya mādṛgjanasya śaraṇaiṣiṇa āśrayo'si || 29||

पाया यदि त्वमपि नाथ न पीड्यमानं तैस्तैः परस्य चरितेकदृशां प्रसिद्धैः ।लोकः शरण्य शरणं बत कस्य यायात् को वा भवेत् पतितपावन दीनबन्धुः ॥ ३०॥

pāyā yadi tvamapi nātha na pīḍyamānaṃ taistaiḥ parasya caritekadṛśāṃ prasiddhaiḥ |lokaḥ śaraṇya śaraṇaṃ bata kasya yāyāt ko vā bhavet patitapāvana dīnabandhuḥ || 30||

व्याधादयोऽपि भगवन् विहितापराधाः सन्तारिताः सपदि हन्त यदा दयालो ।एकाकिनं पुनरिमं परिपीडयंस्त्वं तत्तां निजां किमु निराकुरुषे चिरं न ॥ ३१॥

vyādhādayo'pi bhagavan vihitāparādhāḥ santāritāḥ sapadi hanta yadā dayālo |ekākinaṃ punarimaṃ paripīḍayaṃstvaṃ tattāṃ nijāṃ kimu nirākuruṣe ciraṃ na || 31||

दीनोऽस्मि दीनदयितोऽसि सुदुःखितोऽस्मिदुखान्तकस्त्वमसि नाथ सुदुःखितानाम् ।पाप्मास्मि पावनकृतां प्रथमोऽसि नित्यं तन्मां प्रभो झटिति पालय पावयाद्य ॥ ३२॥

dīno'smi dīnadayito'si suduḥkhito'smidukhāntakastvamasi nātha suduḥkhitānām |pāpmāsmi pāvanakṛtāṃ prathamo'si nityaṃ tanmāṃ prabho jhaṭiti pālaya pāvayādya || 32||

कर्म्मानुसारमशुभं च शुभं च भोग्यं सर्वस्य दैवनियतं जगतो न चित्रम् ।भूयोऽपि भोः पतितपावन नाम यत्ते तन्मां पुनीहि च कृतार्थय तामभिख्याम् ॥ ३३॥

karmmānusāramaśubhaṃ ca śubhaṃ ca bhogyaṃ sarvasya daivaniyataṃ jagato na citram |bhūyo'pi bhoḥ patitapāvana nāma yatte tanmāṃ punīhi ca kṛtārthaya tāmabhikhyām || 33||

सर्वार्थपूर्त्तिकरणे बहवः प्रसिद्धाः कल्पाद्रुमप्रभूतयः शरणागतानाम् ।हे नाथ यद्यथ बिभर्षि पराङ्मुखांस्त्वमेतादृशांस्तदासि सत्यमतुग्रहीता ॥ ३४॥

sarvārthapūrttikaraṇe bahavaḥ prasiddhāḥ kalpādrumaprabhūtayaḥ śaraṇāgatānām |he nātha yadyatha bibharṣi parāṅmukhāṃstvametādṛśāṃstadāsi satyamatugrahītā || 34||

नाथ त्वमेव यदि सर्वजगन्मयस्तन्मां पीडयन् किमु न पीडयसि स्वमद्य ।चेत्त्वं पुनर्बत जगद्गत एव कश्चित्किं तर्हि भोस्तदपि कर्मभुजः शुभेच्छा ॥ ३५॥

nātha tvameva yadi sarvajaganmayastanmāṃ pīḍayan kimu na pīḍayasi svamadya |cettvaṃ punarbata jagadgata eva kaścitkiṃ tarhi bhostadapi karmabhujaḥ śubhecchā || 35||

विश्वं समुद्धरसि सर्वमपि त्वमीश तन्मां समुद्धरसि किं न दयानिधान ।विश्वम्भर त्वमपि कर्ममुखप्रतीक्षस्तत् किं प्रभुत्वमनुकम्पविधौ त्वदीयम् ॥ ३६॥

viśvaṃ samuddharasi sarvamapi tvamīśa tanmāṃ samuddharasi kiṃ na dayānidhāna |viśvambhara tvamapi karmamukhapratīkṣastat kiṃ prabhutvamanukampavidhau tvadīyam || 36||

इति श्रीशिवदत्तकविरत्नप्रणीतं करुणस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।

iti śrīśivadattakaviratnapraṇītaṃ karuṇastotraṃ sampūrṇam |