शिवतत्त्वविमर्शः Shivatattvavimarshah

॥ नमः परमशिवाय ॥महादेवं दिव्यं सकलभवसारं शरणदंजनः को जानीते निजहृदयगं विश्ववपुषम् ।ततः शम्भुर्भूयाद्भुजगपतिहारेन्दुमुकुटस्त्रिनेत्रो गौरीशो विमलमतिदो नेत्रपथगः ॥नासीदृशस्त्वं न च तादृशस्त्वंत्वं कीदृशोऽसीत्यनुयोगशून्यः ।त्वं यादृशोऽसीत्यपि नैव वक्तुंयोग्योसि शम्भो ! त्वमसि त्वमेव ॥अत्र तत्र च सर्वत्र सदेदानीं यदा तदा ।त्वमेवैकः सदा शम्भो ! विभासि विविधात्मकः ॥दिव्याय देवाय दिगम्बराय निताय शुद्धाय महेश्वराय ।रामेश्वरायाखिलविग्रहाय स्वात्मैव रोचेत शिवस्वरूपः ॥॥ अथ शिवतत्त्वविमर्शः ॥ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥अथेति संस्पर्शविहीनतत्त्वे तदात्मके तत्प्रतिपादिके च ।सदैकरूपेण विजृम्भमाणे प्रारम्भपर्यन्तकथा कथं स्यात् ॥ १॥

|| namaḥ paramaśivāya ||mahādevaṃ divyaṃ sakalabhavasāraṃ śaraṇadaṃjanaḥ ko jānīte nijahṛdayagaṃ viśvavapuṣam |tataḥ śambhurbhūyādbhujagapatihārendumukuṭastrinetro gaurīśo vimalamatido netrapathagaḥ ||nāsīdṛśastvaṃ na ca tādṛśastvaṃtvaṃ kīdṛśo'sītyanuyogaśūnyaḥ |tvaṃ yādṛśo'sītyapi naiva vaktuṃyogyosi śambho ! tvamasi tvameva ||atra tatra ca sarvatra sadedānīṃ yadā tadā |tvamevaikaḥ sadā śambho ! vibhāsi vividhātmakaḥ ||divyāya devāya digambarāya nitāya śuddhāya maheśvarāya |rāmeśvarāyākhilavigrahāya svātmaiva roceta śivasvarūpaḥ |||| atha śivatattvavimarśaḥ ||oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate |pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ||atheti saṃsparśavihīnatattve tadātmake tatpratipādike ca |sadaikarūpeṇa vijṛmbhamāṇe prārambhaparyantakathā kathaṃ syāt || 1||

स्वस्मात्स्वयं समुद्भय स्वमलक्ष्यं विभासयन् ।शब्दस्पन्दमयो धर्मः शिवस्यास्त्यहमात्मकः ॥ २॥

svasmātsvayaṃ samudbhaya svamalakṣyaṃ vibhāsayan |śabdaspandamayo dharmaḥ śivasyāstyahamātmakaḥ || 2||

परावाक प्रोच्यते सैव शिवशक्तिरियं स्मृता ।योगिनां स्वावमर्शः सः कृत्रिमाऽकृत्रिमात्मकः ॥ ३॥

parāvāka procyate saiva śivaśaktiriyaṃ smṛtā |yogināṃ svāvamarśaḥ saḥ kṛtrimā'kṛtrimātmakaḥ || 3||

अभिज्ञातः शिवो येन स्वस्वरूपतया दृढम् ।तस्याऽकृत्रिम एवासौ भात्यन्यस्य तु कृत्रिमः ॥ ४॥

abhijñātaḥ śivo yena svasvarūpatayā dṛḍham |tasyā'kṛtrima evāsau bhātyanyasya tu kṛtrimaḥ || 4||

(पाठान्तर कृत्रिमो मितयोगिनः)॥इदानीमहमेवास्मि तदानीमहमेव च ।अत्र तत्राप्यहं राजे मयि भेदो न विद्यते ॥ ५॥

(pāṭhāntara kṛtrimo mitayoginaḥ)||idānīmahamevāsmi tadānīmahameva ca |atra tatrāpyahaṃ rāje mayi bhedo na vidyate || 5||

जन्मकाले यथैवाहं मृत्युकालेऽप्यहं तथा ।सुषुप्तावपि जागर्त्तौ मृये जाये यथैव हि ॥ ६॥

janmakāle yathaivāhaṃ mṛtyukāle'pyahaṃ tathā |suṣuptāvapi jāgarttau mṛye jāye yathaiva hi || 6||

भदवासनया ग्रस्तं न भेदः क्वापि मुञ्चति ।अभेदं पश्यतो भेदः स्वस्फुलिङ्ग इव स्थितः ॥ ७॥

bhadavāsanayā grastaṃ na bhedaḥ kvāpi muñcati |abhedaṃ paśyato bhedaḥ svasphuliṅga iva sthitaḥ || 7||

ममतैका महाशत्रुः पुत्रदारगृहादिषु ।बीजं तस्याः शरीरे या खप्राणबुद्धिगा पुरा ॥ ८॥

mamataikā mahāśatruḥ putradāragṛhādiṣu |bījaṃ tasyāḥ śarīre yā khaprāṇabuddhigā purā || 8||

यो मूढः स्थूलभूतां तां त्यक्तुं नार्हति भिन्नगाम् ।स कथं सूक्ष्मभूतां तां शून्यदेहादिगां त्यजेत् ॥ ९॥

yo mūḍhaḥ sthūlabhūtāṃ tāṃ tyaktuṃ nārhati bhinnagām |sa kathaṃ sūkṣmabhūtāṃ tāṃ śūnyadehādigāṃ tyajet || 9||

शून्यप्रमातृतापन्नः क्रमाद्देहप्रमातृताम् ।प्राप्याप्नोति च मूढत्वं पशुत्वं जन्ममृत्युदम् ॥ १०॥

śūnyapramātṛtāpannaḥ kramāddehapramātṛtām |prāpyāpnoti ca mūḍhatvaṃ paśutvaṃ janmamṛtyudam || 10||

यो धीरो गुरुतो ज्ञात्वा स्वात्मानं शिवमद्वयम् ।मितप्रमातृतां हित्वा स्वं रूपमधितिष्ठति ॥ ११॥

yo dhīro guruto jñātvā svātmānaṃ śivamadvayam |mitapramātṛtāṃ hitvā svaṃ rūpamadhitiṣṭhati || 11||

स शिवोऽस्त्यत्र भूलोके पञ्चकृत्यपरायणः ।सर्वात्मा सर्वकृच्चापि स्पृहावानपि निःस्पृहः ॥ १२॥

sa śivo'styatra bhūloke pañcakṛtyaparāyaṇaḥ |sarvātmā sarvakṛccāpi spṛhāvānapi niḥspṛhaḥ || 12||

पञ्चकृत्यरतश्चापि नित्यानुग्रहरूपवान् ।नरात्मादृश्यमानोऽपि चिदानन्दस्वरूपवान् ॥ १३॥

pañcakṛtyarataścāpi nityānugraharūpavān |narātmādṛśyamāno'pi cidānandasvarūpavān || 13||

स्वरूपं शिवरूपं हि स्वप्रकाशमयं स्वयम् ।अस्ति सिद्धं पुनस्तस्यापेक्षते मानमेव यत् ॥ १४॥

svarūpaṃ śivarūpaṃ hi svaprakāśamayaṃ svayam |asti siddhaṃ punastasyāpekṣate mānameva yat || 14||

अस्ति तद्देहतादात्म्यवासनाशेष एव हि ।देहोऽपि माययाऽनित्यः शङ्करस्यैव विद्यते ॥ १५॥

asti taddehatādātmyavāsanāśeṣa eva hi |deho'pi māyayā'nityaḥ śaṅkarasyaiva vidyate || 15||

स्वात्मसिद्धः स्वयं पूर्णोऽद्वितीयोऽस्ति शिवः स्वराट् ।अनन्तशक्तिसम्पन्नः शान्तोऽशान्त इव स्थितः ॥ १६॥

svātmasiddhaḥ svayaṃ pūrṇo'dvitīyo'sti śivaḥ svarāṭ |anantaśaktisampannaḥ śānto'śānta iva sthitaḥ || 16||

इत्येव निश्चयः कार्यः पौनःपुन्येन धीमता ।नान्यो यत्नो गृहीतव्यः सिद्धस्वात्मोपलब्धये ॥ १७॥

ityeva niścayaḥ kāryaḥ paunaḥpunyena dhīmatā |nānyo yatno gṛhītavyaḥ siddhasvātmopalabdhaye || 17||

ज्ञातुं द्रष्टुञ्च भवितुं यतन्ते ये त्वहर्निशम् ।भ्राम्यन्तस्ते स्वयं चान्यान् भ्रामयन्ति भवेऽबुधाः ॥ १८॥

jñātuṃ draṣṭuñca bhavituṃ yatante ye tvaharniśam |bhrāmyantaste svayaṃ cānyān bhrāmayanti bhave'budhāḥ || 18||

अशान्तोऽविद्यया भाति शान्तो विद्यात्मना स्थितः ।विद्याऽविद्याविभागोऽपि प्रख्योपाख्यार्थमेव हि ॥ १९॥

aśānto'vidyayā bhāti śānto vidyātmanā sthitaḥ |vidyā'vidyāvibhāgo'pi prakhyopākhyārthameva hi || 19||

विकल्पातीततत्त्वं तु ब्रह्म स्वात्माख्यमद्वयम् ।वक्तुं न शक्यते भेदमन्तरा तु यतस्ततः ॥ २०॥

vikalpātītatattvaṃ tu brahma svātmākhyamadvayam |vaktuṃ na śakyate bhedamantarā tu yatastataḥ || 20||

भेदः प्रकल्पिस्तत्र स्वस्वबुद्।ह्ध्यनुसारतः ।ऋषिभिस्तत्र भेदेऽपि वैचित्र्यं बहुधा स्थितम् ॥ २१॥

bhedaḥ prakalpistatra svasvabud|hdhyanusārataḥ |ṛṣibhistatra bhede'pi vaicitryaṃ bahudhā sthitam || 21||

यस्मादलक्ष्यरूपाद्धि स्पन्दो नित्योऽहमात्मकः ।नित्यं प्रचलतीवास्ति सोऽहमस्मि सनातनः ॥ २२॥

yasmādalakṣyarūpāddhi spando nityo'hamātmakaḥ |nityaṃ pracalatīvāsti so'hamasmi sanātanaḥ || 22||

नाहं देहोऽस्मि देहोऽयं मम भाति पृथक्स्थितः ।देहोऽहमिति बुद्धिर्या साऽविद्याऽज्ञानमेव तत् ॥ २३॥

nāhaṃ deho'smi deho'yaṃ mama bhāti pṛthaksthitaḥ |deho'hamiti buddhiryā sā'vidyā'jñānameva tat || 23||

सदा विकासमापन्नः पूर्ण एवास्मि सर्वदा ।सङ्कोचं नैव गृह्णामि ततो नाऽपूर्णता मयि ॥ २४॥

sadā vikāsamāpannaḥ pūrṇa evāsmi sarvadā |saṅkocaṃ naiva gṛhṇāmi tato nā'pūrṇatā mayi || 24||

अलक्ष्योऽपीच्छयैवाहं विश्वं स्वस्मिन् विभावयन् ।भुवनान्यप्यनन्तानि स्थितोऽस्म्यद्भुतशक्तिमान् ॥ २५॥

alakṣyo'pīcchayaivāhaṃ viśvaṃ svasmin vibhāvayan |bhuvanānyapyanantāni sthito'smyadbhutaśaktimān || 25||

पश्यँश्च स्वात्मानमगभ्यमन्यैस्तृप्तिं परामाप्य पुनर्मितेऽस्मिन् ।देहे वसन्नैव भजामि सर्वमद्वैत एवास्मि यतः सदाऽहम् ॥ २६॥

paśyam̐śca svātmānamagabhyamanyaistṛptiṃ parāmāpya punarmite'smin |dehe vasannaiva bhajāmi sarvamadvaita evāsmi yataḥ sadā'ham || 26||

आत्मानमद्वैतमवैति कश्चिद्देहे वसन्नेव सुधीः स धन्यः ।उग्रस्तपोभिः परिशुद्धचेताः संवित्तिदेव्यैव हि दीक्षितो यः ॥ २७॥

ātmānamadvaitamavaiti kaściddehe vasanneva sudhīḥ sa dhanyaḥ |ugrastapobhiḥ pariśuddhacetāḥ saṃvittidevyaiva hi dīkṣito yaḥ || 27||

स्वात्मस्वरूपं नियतं न किञ्चित्तदिच्छ्या भाति यथेप्सितं तत् ।शुद्धस्वरूपं स्वयमेव भाति अलक्ष्यमेवाहमिति प्रतीतम् ॥ २८॥

svātmasvarūpaṃ niyataṃ na kiñcittadicchyā bhāti yathepsitaṃ tat |śuddhasvarūpaṃ svayameva bhāti alakṣyamevāhamiti pratītam || 28||

अविकल्पे स्थितो नित्ये व्यापके स्वात्मनि प्रभौ ।पश्चात्पश्यति देहाश्च बहवः सन्ति मे स्थिताः ॥ २९॥

avikalpe sthito nitye vyāpake svātmani prabhau |paścātpaśyati dehāśca bahavaḥ santi me sthitāḥ || 29||

अत्र देहे यथैवास्मि परिच्छिन्ने मितात्मनि ।अहं प्रज्ञः प्रभुत्वातोऽन्यत्राप्यस्मि तथैव हि ॥ ३०॥

atra dehe yathaivāsmi paricchinne mitātmani |ahaṃ prajñaḥ prabhutvāto'nyatrāpyasmi tathaiva hi || 30||

दृढनिश्चयवानित्थं पश्यँश्चापि तथैव तु ।न बिभेति न जानाति जन्ममृत्यु भयङ्करौ ॥ ३१॥

dṛḍhaniścayavānitthaṃ paśyam̐ścāpi tathaiva tu |na bibheti na jānāti janmamṛtyu bhayaṅkarau || 31||

अपि देह इवान्यत्र देहस्थोऽपि भवत्ययम् ।निजदेह इवान्यस्मिन् देहे कर्ता भवत्यसौ ॥ ३२॥

api deha ivānyatra dehastho'pi bhavatyayam |nijadeha ivānyasmin dehe kartā bhavatyasau || 32||

नाऽभ्यन्तरं यत्र न यत्र बाह्यं नोर्ध्वं न चाधो न च देशकालौ ।उच्चावचं भाति निरञ्जनो योऽहं सो ह्यलक्ष्योऽपि सदैव लक्ष्यः ॥ ३३॥

nā'bhyantaraṃ yatra na yatra bāhyaṃ nordhvaṃ na cādho na ca deśakālau |uccāvacaṃ bhāti nirañjano yo'haṃ so hyalakṣyo'pi sadaiva lakṣyaḥ || 33||

अस्मिन्नेव वसन्देहे स्मरन्स्वातन्त्र्यमात्मनः ।देहभासपरिच्छेदं हित्वाप्नोत्येव पूर्णताम् ॥ ३४॥

asminneva vasandehe smaransvātantryamātmanaḥ |dehabhāsaparicchedaṃ hitvāpnotyeva pūrṇatām || 34||

पूर्णभावमुपाश्रित्य यस्तिष्ठेत्सर्वदा पुमान् ।स साक्षाच्छिव एवाऽस्ति दृश्यमानः पुमानपि ॥ ३५॥

pūrṇabhāvamupāśritya yastiṣṭhetsarvadā pumān |sa sākṣācchiva evā'sti dṛśyamānaḥ pumānapi || 35||

सर्वत्र सर्वतः पूर्वं सर्वेच्छाज्ञानतः पुरा ।त्वमसि व्यापको नित्यस्तिष्ठाऽहम्भाननिर्भरः ॥ ३६॥

sarvatra sarvataḥ pūrvaṃ sarvecchājñānataḥ purā |tvamasi vyāpako nityastiṣṭhā'hambhānanirbharaḥ || 36||

तिष्ठेदम्भाननितर्लिप्तस्तिष्ठेदम्भाननिर्गतः ।इदम्भानमना नाऽप्तुं शक्नुयादात्मवैभवम् ॥ ३७॥

tiṣṭhedambhānanitarliptastiṣṭhedambhānanirgataḥ |idambhānamanā nā'ptuṃ śaknuyādātmavaibhavam || 37||

(अहम्भानरतो योगी तन्नास्ति यद्धिनाप्नुयात्)॥विकल्पनिर्ह्रासतया विभामि भामात्ररूपोऽहमिदंविहीनः ।सत्येव तस्मिन्नहमेव सर्वमित्थं विजानँश्च महेश्वरोऽस्मि ॥ ३८॥

(ahambhānarato yogī tannāsti yaddhināpnuyāt)||vikalpanirhrāsatayā vibhāmi bhāmātrarūpo'hamidaṃvihīnaḥ |satyeva tasminnahameva sarvamitthaṃ vijānam̐śca maheśvaro'smi || 38||

न यते भवितुं कश्चिन्नित्यं स्वात्मन्यवस्थितः ।यतमानोऽनभिज्ञोऽस्ति प्राप्तीच्छादैन्यदुःखितः ॥ ३९॥

na yate bhavituṃ kaścinnityaṃ svātmanyavasthitaḥ |yatamāno'nabhijño'sti prāptīcchādainyaduḥkhitaḥ || 39||

अभिज्ञातस्वरूपस्य स्वेच्छयैवात्मनात्मनि ।देहात्मना स्थितस्यापि स्थितिः सद्यः प्रजायते ॥ ४०॥

abhijñātasvarūpasya svecchayaivātmanātmani |dehātmanā sthitasyāpi sthitiḥ sadyaḥ prajāyate || 40||

नापेक्षते क्रियाज्ञानं स्वप्रकाशात्मनि स्थितौ ।इच्छामात्रेण तत्रस्थो भवन्निव भवत्यपि ॥ ४१॥

nāpekṣate kriyājñānaṃ svaprakāśātmani sthitau |icchāmātreṇa tatrastho bhavanniva bhavatyapi || 41||

स्वस्मिन्नेव सदा कार्या श्रद्धाभक्ती रतिः स्पृहा ।एष मृत्युजयोपायो भोगमोक्षोभयप्रदः ॥ ४२॥

svasminneva sadā kāryā śraddhābhaktī ratiḥ spṛhā |eṣa mṛtyujayopāyo bhogamokṣobhayapradaḥ || 42||

शिवाभिन्नः स्वात्मा सततमिह देहेऽप्यहमितिस्वशक्त्या व्यापिन्या प्रकटितशिवैश्वर्यमहिमा ।निरातङ्को नित्यो जनिमृतिविकल्पेन रहितोनिराकाङ्क्षो लोके विहरति च लोकाञ्छिवयितुम् ॥ ४३॥

śivābhinnaḥ svātmā satatamiha dehe'pyahamitisvaśaktyā vyāpinyā prakaṭitaśivaiśvaryamahimā |nirātaṅko nityo janimṛtivikalpena rahitonirākāṅkṣo loke viharati ca lokāñchivayitum || 43||

देहात्माप्यस्म्यदेहात्मा मितोऽप्यमित एव तु ।अमितोऽपि मितो भामि मितोऽप्यमित एव हि ॥ ४४॥

dehātmāpyasmyadehātmā mito'pyamita eva tu |amito'pi mito bhāmi mito'pyamita eva hi || 44||

अविच्छिन्नोऽपि विच्छिन्नो विच्छिन्नोऽप्यस्म्यविच्छिदः ।पूर्णोऽप्यपूर्णवद्भामि भाम्यपूर्णोऽपि विश्वभूः ॥ ४५॥

avicchinno'pi vicchinno vicchinno'pyasmyavicchidaḥ |pūrṇo'pyapūrṇavadbhāmi bhāmyapūrṇo'pi viśvabhūḥ || 45||

श्रुत्वेत्थं गुरुतो यस्तु सद्योऽवाप्नोति पूर्णताम् ।पश्यत्यात्मानमेवं च सनैवाप्नोत्यपूर्णताम् ॥ ४६॥

śrutvetthaṃ guruto yastu sadyo'vāpnoti pūrṇatām |paśyatyātmānamevaṃ ca sanaivāpnotyapūrṇatām || 46||

जन्ममृत्युजराव्याधिरोगशोकसमन्वितः ।देहोऽस्मि देहवाँश्चापि शिवः पूर्णोऽविकल्पितः ॥ ४७॥

janmamṛtyujarāvyādhirogaśokasamanvitaḥ |deho'smi dehavām̐ścāpi śivaḥ pūrṇo'vikalpitaḥ || 47||

पञ्चकृत्य स्वभावत्वात्सर्वं भाति मयि स्थितम् ।नित्योऽनुग्रहरूपोऽस्मि सर्वभावप्रकाशदः ॥ ४८॥

pañcakṛtya svabhāvatvātsarvaṃ bhāti mayi sthitam |nityo'nugraharūpo'smi sarvabhāvaprakāśadaḥ || 48||

सर्वतः प्रथमं सिद्धो भावाभावपदच्युतः ।अस्म्यहं सर्वकृत्सर्वभानरूपो जगन्मयः ॥ ४९॥

sarvataḥ prathamaṃ siddho bhāvābhāvapadacyutaḥ |asmyahaṃ sarvakṛtsarvabhānarūpo jaganmayaḥ || 49||

स्वतः सिद्धोऽस्म्यहं नित्योऽहं विमर्शप्रकाशितः ।हृदिस्थो व्यापकः स्वच्छः क्रियाकालानपेक्षकः ॥ ५०॥

svataḥ siddho'smyahaṃ nityo'haṃ vimarśaprakāśitaḥ |hṛdistho vyāpakaḥ svacchaḥ kriyākālānapekṣakaḥ || 50||

देहोद्भूतां क्रियां चाहं न पश्यामि कदाचन ।अहंविमर्शमेवैकं मन्त्रं नित्यं जपाम्यहम् ॥ ५१॥

dehodbhūtāṃ kriyāṃ cāhaṃ na paśyāmi kadācana |ahaṃvimarśamevaikaṃ mantraṃ nityaṃ japāmyaham || 51||

प्रकाशमानतामात्रं रूपं स्वीयं शिवस्य मे ।अहंविमर्शतो भानमन्तर्मुखतया स्थितम् ॥ ५२॥

prakāśamānatāmātraṃ rūpaṃ svīyaṃ śivasya me |ahaṃvimarśato bhānamantarmukhatayā sthitam || 52||

मायाशक्त्या सदा भातीदन्तोल्लेखतया जगत् ।प्रकामानं मतस्तद् मद्भिन्नं न हि भासते ॥ ५३॥

māyāśaktyā sadā bhātīdantollekhatayā jagat |prakāmānaṃ matastad madbhinnaṃ na hi bhāsate || 53||

यत्किञ्चिद्भाति तत्पूर्वं पश्चादप्यस्म्यहं स्थितः ।तत्कालेऽप्यस्मि तद्द्द्रष्टा त्रिकालाबाधितोऽस्म्यतः ॥ ५४॥

yatkiñcidbhāti tatpūrvaṃ paścādapyasmyahaṃ sthitaḥ |tatkāle'pyasmi tadddraṣṭā trikālābādhito'smyataḥ || 54||

वर्तमाने वर्तमानः को न स्यात् सर्वशक्तिभाक् ।भविष्यद्भुतचिन्ताप्तो विस्मृतात्मा न को भवेत् ॥ ५५॥

vartamāne vartamānaḥ ko na syāt sarvaśaktibhāk |bhaviṣyadbhutacintāpto vismṛtātmā na ko bhavet || 55||

देहस्थ एवास्मि शिवोऽद्वितीयःस्वच्छः स्वतन्त्रोऽविकृतस्वभावः ।स्वातन्त्र्यशक्तिर्नहि देहनिष्ठास्पन्दात्मिका सा मयि पूर्णशक्तिः ॥ ५६॥

dehastha evāsmi śivo'dvitīyaḥsvacchaḥ svatantro'vikṛtasvabhāvaḥ |svātantryaśaktirnahi dehaniṣṭhāspandātmikā sā mayi pūrṇaśaktiḥ || 56||

यत् कर्तुमिच्छामि तथैव सद्यःसम्पादयन्नस्म्यहमीशकल्पः ।स्वाभिज्ञयैवास्म्यहमीशधर्मासंवित्तिदेव्यास्मि कृताभिषेकः ॥ ५७॥

yat kartumicchāmi tathaiva sadyaḥsampādayannasmyahamīśakalpaḥ |svābhijñayaivāsmyahamīśadharmāsaṃvittidevyāsmi kṛtābhiṣekaḥ || 57||

पूर्णः सदैवास्म्यभिलाषशून्योदेहाद्यहन्तारहितोऽस्मि नित्यः ।कृत्येषु पञ्चस्वभिमानहीनोब्रह्मात्मजीवात्मशिवोऽद्वितीयः ॥ ५८॥

pūrṇaḥ sadaivāsmyabhilāṣaśūnyodehādyahantārahito'smi nityaḥ |kṛtyeṣu pañcasvabhimānahīnobrahmātmajīvātmaśivo'dvitīyaḥ || 58||

परिज्ञातस्त्वात्मा विमलतम एकोऽपरिमितःसदा लक्ष्यो नित्यो वशति हृदये विष्ठित इव ।विकल्पस्तस्येदं निखिलजगदस्तीति विमृशन्कथं कश्चिद्धीरो भवति च भवे दुःखभरितः ॥ ५९॥

parijñātastvātmā vimalatama eko'parimitaḥsadā lakṣyo nityo vaśati hṛdaye viṣṭhita iva |vikalpastasyedaṃ nikhilajagadastīti vimṛśankathaṃ kaściddhīro bhavati ca bhave duḥkhabharitaḥ || 59||

स्वस्थस्य सर्वदा स्वास्थ्यं नित्यं देहेऽपि तिष्ठति ।अस्वस्थस्य तु यत् स्वास्थ्यं तदनित्यं भयङ्करम् ॥ ६०॥

svasthasya sarvadā svāsthyaṃ nityaṃ dehe'pi tiṣṭhati |asvasthasya tu yat svāsthyaṃ tadanityaṃ bhayaṅkaram || 60||

जातोऽस्म्यहं मरिष्येऽपीत्येवं ते या दृढा मतिः ।देहात्मता दृढा सास्ति यथा सत्या तथैव तु ॥ ६१॥

jāto'smyahaṃ mariṣye'pītyevaṃ te yā dṛḍhā matiḥ |dehātmatā dṛḍhā sāsti yathā satyā tathaiva tu || 61||

(स्वात्मन्यपि दृढा प्रज्ञा कार्या नित्ये त्वया सदा )॥जायते म्रियते देहो नाहं जाये मियेऽपि न ।परिणामी सदा देहोऽपरिणामी त्वहं सदा ॥ ६२॥

(svātmanyapi dṛḍhā prajñā kāryā nitye tvayā sadā )||jāyate mriyate deho nāhaṃ jāye miye'pi na |pariṇāmī sadā deho'pariṇāmī tvahaṃ sadā || 62||

उद्धूयोद्भूय लीयन्ते शक्तयो विविधा मम ।ताभिः किं विक्रियामेमि स्वोर्मिभिश्च सुधाम्बुधिः ॥ ६३॥

uddhūyodbhūya līyante śaktayo vividhā mama |tābhiḥ kiṃ vikriyāmemi svormibhiśca sudhāmbudhiḥ || 63||

अलक्ष्यं लक्षितुं नेच्छा सिद्धं साधयितुं न हि ।नित्यं नित्यतया पश्यन् हृष्यन्नस्मि महुर्मुहुः ॥ ६४॥

alakṣyaṃ lakṣituṃ necchā siddhaṃ sādhayituṃ na hi |nityaṃ nityatayā paśyan hṛṣyannasmi mahurmuhuḥ || 64||

स्थित एव स्थितिं काञ्चित् वाञ्छन् स्वीयां स्थितिं त्यजन् ।क्लिश्नासि सततं व्यर्थं तिष्ठ स्वस्मिन् सदा सुखी ॥ ६५॥

sthita eva sthitiṃ kāñcit vāñchan svīyāṃ sthitiṃ tyajan |kliśnāsi satataṃ vyarthaṃ tiṣṭha svasmin sadā sukhī || 65||

स्थित एव स्वरूपे स्वे वाञ्छन् काञ्चित् स्थितिं पुनः ।त्यजन् सिद्धां स्थितिं स्वीयां किं क्लिश्नासि मुहुर्मुहुः ॥ ६६॥

sthita eva svarūpe sve vāñchan kāñcit sthitiṃ punaḥ |tyajan siddhāṃ sthitiṃ svīyāṃ kiṃ kliśnāsi muhurmuhuḥ || 66||

अनीदृशे स्वरूपे स्वे नित्यसिद्धेऽनपेक्षिते ।अहमस्मीति विज्ञाते तिष्ठह्लादसुनिर्भरः ॥ ६७॥

anīdṛśe svarūpe sve nityasiddhe'napekṣite |ahamasmīti vijñāte tiṣṭhahlādasunirbharaḥ || 67||

ईशं चिदानन्दघनं स्मरामिस्वात्मस्वरूपं जगदेकबीजम् ।नाहं श्रये विश्वमिदं निकृष्टंघृणास्पदं लीनमनाः स्वरूपे ॥ ६८॥

īśaṃ cidānandaghanaṃ smarāmisvātmasvarūpaṃ jagadekabījam |nāhaṃ śraye viśvamidaṃ nikṛṣṭaṃghṛṇāspadaṃ līnamanāḥ svarūpe || 68||

चिदानन्दघनः शोभे विश्वातीतपदे स्थितः ।विश्वं देहात्मकं नाहं पश्यन्नपि विभावये ॥ ६९॥

cidānandaghanaḥ śobhe viśvātītapade sthitaḥ |viśvaṃ dehātmakaṃ nāhaṃ paśyannapi vibhāvaye || 69||

अवगच्छामि यद्यत्त ततदस्ति न किञ्चन ।भाति भूत्वा क्षणं स्थित्वा गच्छत्येव न तिष्ठति ॥ ७०॥

avagacchāmi yadyatta tatadasti na kiñcana |bhāti bhūtvā kṣaṇaṃ sthitvā gacchatyeva na tiṣṭhati || 70||

व्यापकत्वादयो धर्माः सन्ति यावन्त ईश्वरे ।तावन्तस्तत्प्रदेशैऽपि कल्पिते देहतो मयि ॥ ७१॥

vyāpakatvādayo dharmāḥ santi yāvanta īśvare |tāvantastatpradeśai'pi kalpite dehato mayi || 71||

यथाकाशस्य ये धर्माः घटाकाशैऽपि सन्ति ते ।तथा शिवस्य ये धर्माः सन्ति ते मयि संस्थिताः ॥ ७२॥

yathākāśasya ye dharmāḥ ghaṭākāśai'pi santi te |tathā śivasya ye dharmāḥ santi te mayi saṃsthitāḥ || 72||

गमनागमने क्वापि स्पृहा मे नैव विद्यते ।निश्चित्त इव निश्चिन्तः तिष्ठन् देहेऽस्मि जीवितः ॥ ७३॥

gamanāgamane kvāpi spṛhā me naiva vidyate |niścitta iva niścintaḥ tiṣṭhan dehe'smi jīvitaḥ || 73||

किं नास्मि चाहं किल कोऽस्म्यहं नकोऽहं न वाहं न मम क्रिया का ।भुञ्जे न किं वा न विकल्पयामिनाधारभूतोऽस्मि च कस्य कस्य ॥ ७४॥

kiṃ nāsmi cāhaṃ kila ko'smyahaṃ nako'haṃ na vāhaṃ na mama kriyā kā |bhuñje na kiṃ vā na vikalpayāminādhārabhūto'smi ca kasya kasya || 74||

आत्मानात्मस्वरूपोऽहं मयि जीवज्जडात्मकः ।भासकश्चापि भास्यात्मा जन्ममृत्युविवर्जितः ॥ ७५॥

ātmānātmasvarūpo'haṃ mayi jīvajjaḍātmakaḥ |bhāsakaścāpi bhāsyātmā janmamṛtyuvivarjitaḥ || 75||

अत्युत्तमश्चाप्यधमोऽहमेवमहान् यशस्वी च कलङ्कयुक्तः ।सर्वात्मकत्वादहमस्मि सर्वएकोऽप्यनेकोऽस्स्मि विभासमानः ॥ ७६॥

atyuttamaścāpyadhamo'hamevamahān yaśasvī ca kalaṅkayuktaḥ |sarvātmakatvādahamasmi sarvaeko'pyaneko'ssmi vibhāsamānaḥ || 76||

मित्रस्वरूपोऽप्यहमेव भामिशत्रुस्वरूपोऽप्यहमेव राजे ।प्रशंसकोऽप्यस्मि च निन्दकरचस्वात्मस्वरूपोऽपि परस्वरूपः ॥ ७७॥

mitrasvarūpo'pyahameva bhāmiśatrusvarūpo'pyahameva rāje |praśaṃsako'pyasmi ca nindakaracasvātmasvarūpo'pi parasvarūpaḥ || 77||

न दृश्यो नावधार्योऽहं स्मार्यश्चाप्यस्म्यहं न हि ।सिद्धत्वान्न प्रमाणानां व्यापारो मम भासकः ॥ ७८॥

na dṛśyo nāvadhāryo'haṃ smāryaścāpyasmyahaṃ na hi |siddhatvānna pramāṇānāṃ vyāpāro mama bhāsakaḥ || 78||

सर्वाधारं निराधारं सर्वमङ्गलकारकम् ।वन्दे विशुद्धमात्मानं देव ! त्वां हृदयस्थितम् ॥ ७९॥

sarvādhāraṃ nirādhāraṃ sarvamaṅgalakārakam |vande viśuddhamātmānaṃ deva ! tvāṃ hṛdayasthitam || 79||

अरूपः सर्वरूपस्त्वं नित्याऽनित्यावभासकः ।सर्वशक्तिसमापन्नः प्रसन्नस्त्वं सदा वस ॥ ८०॥

arūpaḥ sarvarūpastvaṃ nityā'nityāvabhāsakaḥ |sarvaśaktisamāpannaḥ prasannastvaṃ sadā vasa || 80||

मायामोहाद्यसंस्पृष्टो मायामोहैकभूषणः ।एकाकी बहवो भूत्वा नर्तकोऽसि स्थिरः सदा ॥ ८१॥

māyāmohādyasaṃspṛṣṭo māyāmohaikabhūṣaṇaḥ |ekākī bahavo bhūtvā nartako'si sthiraḥ sadā || 81||

अभिन्नं वेत्ति यो विद्वान् स्वात्मानञ्च गुरुं शिवम् ।तन्नौमि मुक्तमात्मानं विद्याऽविद्योभयात्मकम् ॥ ८२॥

abhinnaṃ vetti yo vidvān svātmānañca guruṃ śivam |tannaumi muktamātmānaṃ vidyā'vidyobhayātmakam || 82||

यद् वाञ्छामि मुहुर्मुहुश्च भवितुं ज्ञातुं यतेऽहं च यद् ।गाढं गाढमुपाहरामि सततं पूर्त्यै च यद्विभ्रमात् ॥तत्सर्वं स्वविकल्पजालमधुना हित्वा स्वरूपं निजम् ।शान्तं शश्वदुपैमि बोधममलं सत्यं शिवं सुन्दरम् ॥ ८३॥

yad vāñchāmi muhurmuhuśca bhavituṃ jñātuṃ yate'haṃ ca yad |gāḍhaṃ gāḍhamupāharāmi satataṃ pūrtyai ca yadvibhramāt ||tatsarvaṃ svavikalpajālamadhunā hitvā svarūpaṃ nijam |śāntaṃ śaśvadupaimi bodhamamalaṃ satyaṃ śivaṃ sundaram || 83||

यत्पश्यामि पुनः पुनः प्रतिदिनं बोद्धुं यतेऽहं च यद्आदानक्रिययाऽऽकलय्य यदहो स्थातुं चिरं चेष्टये ।तत्सर्वं स्वविकल्पदर्शितमिदं स्वल्पं विनाशोन्मुखंहित्वात्मानमुपैमि शान्तममलं नित्यं शिवं निष्क्रियम् ॥ ८४॥

yatpaśyāmi punaḥ punaḥ pratidinaṃ boddhuṃ yate'haṃ ca yadādānakriyayā''kalayya yadaho sthātuṃ ciraṃ ceṣṭaye |tatsarvaṃ svavikalpadarśitamidaṃ svalpaṃ vināśonmukhaṃhitvātmānamupaimi śāntamamalaṃ nityaṃ śivaṃ niṣkriyam || 84||

यद् यद्भाति मयि प्रकाशवपुषि स्वच्छे स्वतन्त्रेऽद्वयेतत्तद्रपतया विभामि सततं देहात्मना संस्थितः ।हित्वा कालकृताकृतेश्च कलनां तिष्ठन् स्वरूपे निजेसर्वाधारतयाऽथ सर्वरहितो भासेऽहमेवाद्वयः ॥ ८५॥

yad yadbhāti mayi prakāśavapuṣi svacche svatantre'dvayetattadrapatayā vibhāmi satataṃ dehātmanā saṃsthitaḥ |hitvā kālakṛtākṛteśca kalanāṃ tiṣṭhan svarūpe nijesarvādhāratayā'tha sarvarahito bhāse'hamevādvayaḥ || 85||

देहो नास्मि न चास्मि माननिवहः शून्योऽपि नैवास्म्यहंनिर्बोधोऽस्मि निरजनोऽस्मि नितरां सिद्धोऽस्मि साध्यो न हि ।शश्वच्छान्ति समावृतोऽस्मि नियतिव्यापारदूरे स्थितःपूर्णः पूर्णकलाभिहारनिरतः स्वच्छोऽस्मि निर्वासनः ॥ ८६॥

deho nāsmi na cāsmi mānanivahaḥ śūnyo'pi naivāsmyahaṃnirbodho'smi nirajano'smi nitarāṃ siddho'smi sādhyo na hi |śaśvacchānti samāvṛto'smi niyativyāpāradūre sthitaḥpūrṇaḥ pūrṇakalābhihāranirataḥ svaccho'smi nirvāsanaḥ || 86||

अस्म्येव यदहं नित्यं तद्भवन् भामि सर्वदा ।शिवशक्त्यात्मको देवः स्थिरो नित्योऽहमद्वयः ॥ ८७॥

asmyeva yadahaṃ nityaṃ tadbhavan bhāmi sarvadā |śivaśaktyātmako devaḥ sthiro nityo'hamadvayaḥ || 87||

केचित् त्वामनिशं स्मरन्ति हृदये रामादिरूपं विभुंकेचिज्ज्योतिरुपासते च सततं शान्तं परं चिन्निभम् ।अन्ये ब्रह्म परं विदन्ति विषयव्यावृत्तचित्तास्त्वहंदेव ! त्वामिह नित्यमेकमनघं पश्यामि सर्वात्मकम् ॥ ८८॥

kecit tvāmaniśaṃ smaranti hṛdaye rāmādirūpaṃ vibhuṃkecijjyotirupāsate ca satataṃ śāntaṃ paraṃ cinnibham |anye brahma paraṃ vidanti viṣayavyāvṛttacittāstvahaṃdeva ! tvāmiha nityamekamanaghaṃ paśyāmi sarvātmakam || 88||

विभाति यद्यत्तदहं विभाभिविभाम्यहं यत्तदिदं विभाति ।विच्छिद्यमानं यदिदन्तया तत्विश्रान्तिमभ्येति मयि प्रकाशै ॥ ८९॥

vibhāti yadyattadahaṃ vibhābhivibhāmyahaṃ yattadidaṃ vibhāti |vicchidyamānaṃ yadidantayā tatviśrāntimabhyeti mayi prakāśai || 89||

आत्मा यत्रात्मनैवायं सर्वरूपेण भासते ।उपादेयं च किं तत्र हेयमेवाथवा भवेत् ॥ ९०॥

ātmā yatrātmanaivāyaṃ sarvarūpeṇa bhāsate |upādeyaṃ ca kiṃ tatra heyamevāthavā bhavet || 90||

असन्निवृत्तिं सदवाप्तिकामंकरोमि नाहं निजलाभतुष्टः ।न सन्नचासन्निजरूपमाद्यंविकल्पकल्लोललयाधिगम्यम् ॥ ९१॥

asannivṛttiṃ sadavāptikāmaṃkaromi nāhaṃ nijalābhatuṣṭaḥ |na sannacāsannijarūpamādyaṃvikalpakallolalayādhigamyam || 91||

शिवोऽविकल्पितः स्वच्छः सर्वभावसुनिर्भरः ।स्वात्मा मुक्तस्य मुक्तोऽपि शिव एवास्त्यसंशयः ॥ ९२॥

śivo'vikalpitaḥ svacchaḥ sarvabhāvasunirbharaḥ |svātmā muktasya mukto'pi śiva evāstyasaṃśayaḥ || 92||

मेयं ज्ञेयं च मे रूपं न तत्त्याज्यं कदाचन ।हेयोपेयमतिस्त्याज्या स्वात्मविश्रान्तिरोधिका ॥ ९३॥

meyaṃ jñeyaṃ ca me rūpaṃ na tattyājyaṃ kadācana |heyopeyamatistyājyā svātmaviśrāntirodhikā || 93||

समोऽस्मि विषमश्चाहमदेहो देहवानपि ।अनित्यो नित्य एवास्मि क्रिया कारक एव च ॥ ९४॥

samo'smi viṣamaścāhamadeho dehavānapi |anityo nitya evāsmi kriyā kāraka eva ca || 94||

इत्थं निश्चय सम्प्राप्तः गाधागाधविवर्जितः ।स्वरूपे सर्वदा तिष्ठन् लोके लोको न तिष्ठति ॥ ९५॥

itthaṃ niścaya samprāptaḥ gādhāgādhavivarjitaḥ |svarūpe sarvadā tiṣṭhan loke loko na tiṣṭhati || 95||

एकः शिवः सर्वमयः (सर्ववपुः )समन्ताद्विद्योतमानो महतां हि दृष्टौ ।येषां हि तेषां न हि जन्ममृत्यू (बन्धमोक्षौ)क्रीडास्थली संसृतिरेव नूनम् ॥ ९६॥

ekaḥ śivaḥ sarvamayaḥ (sarvavapuḥ )samantādvidyotamāno mahatāṃ hi dṛṣṭau |yeṣāṃ hi teṣāṃ na hi janmamṛtyū (bandhamokṣau)krīḍāsthalī saṃsṛtireva nūnam || 96||

त्वमेव सर्वस्य हृदि स्फुरन्तीविश्वेऽपि विश्वार्थ (सर्वार्थ)विधानकत्री ।अतोऽभिलष्यन्नपि कञ्चिदर्थंत्वामेव याचे न हि कञ्चिदन्यम् ॥ ९७॥

tvameva sarvasya hṛdi sphurantīviśve'pi viśvārtha (sarvārtha)vidhānakatrī |ato'bhilaṣyannapi kañcidarthaṃtvāmeva yāce na hi kañcidanyam || 97||

स्तुतः सर्वैर्देवैर्विविधवचसाभीष्टनिरतैस्तथा लोकैर्भ्रान्तैः सुखमभिलषद्भिश्च बहुधा ।स्तुतिव्याजैः शम्भुर्वत ! निजकृतौ तैस्तुनिहितस्त्वहं सेवे देवं वरद ! वरवाञ्छाविरहितः ॥ ९८॥

stutaḥ sarvairdevairvividhavacasābhīṣṭanirataistathā lokairbhrāntaiḥ sukhamabhilaṣadbhiśca bahudhā |stutivyājaiḥ śambhurvata ! nijakṛtau taistunihitastvahaṃ seve devaṃ varada ! varavāñchāvirahitaḥ || 98||

त्वमेवैकः शम्भो ! भवविभवरूपोऽसि भगवन्त्वमात्मा त्वं देवः सुहृदसुहृदौ मोक्षनिरयौ ।क्रिया ज्ञानं ध्यानं त्वमसि सकलं तत्फलमहोस्वयं स्तोता स्तुत्यो भवसि परमानन्दवलितः ॥ ९९॥

tvamevaikaḥ śambho ! bhavavibhavarūpo'si bhagavantvamātmā tvaṃ devaḥ suhṛdasuhṛdau mokṣanirayau |kriyā jñānaṃ dhyānaṃ tvamasi sakalaṃ tatphalamahosvayaṃ stotā stutyo bhavasi paramānandavalitaḥ || 99||

देहप्रमातृतां त्यक्त्वा हित्वा बुद्धिप्रमातृतांप्राणप्रमातृता हेया हेया शून्यप्रमातृता ।एवं मितात्मतां त्यक्त्वा दुःखाभासविधायिननींअनिर्वाच्ये पदे स्वच्छे स्थेयं स्वस्मिंश्चिदात्मनि ॥ १००॥

dehapramātṛtāṃ tyaktvā hitvā buddhipramātṛtāṃprāṇapramātṛtā heyā heyā śūnyapramātṛtā |evaṃ mitātmatāṃ tyaktvā duḥkhābhāsavidhāyinanīṃanirvācye pade svacche stheyaṃ svasmiṃścidātmani || 100||

लेभे जन्म सुदुर्लभं द्विजकुलेऽधीता च विद्याऽखिलाज्ञातं ज्ञेयमशैषतः समभवच्छान्तिर्भवे दुर्लभा ।दत्तं ज्ञानमुपार्जितं च सकलं शिष्येभ्य एतन्मयापृथ्वि ! त्वं भव सुस्थिरा तव तमोदुष्टान्निहन्म्यासुरान् ॥ १०१॥

lebhe janma sudurlabhaṃ dvijakule'dhītā ca vidyā'khilājñātaṃ jñeyamaśaiṣataḥ samabhavacchāntirbhave durlabhā |dattaṃ jñānamupārjitaṃ ca sakalaṃ śiṣyebhya etanmayāpṛthvi ! tvaṃ bhava susthirā tava tamoduṣṭānnihanmyāsurān || 101||

सर्वं यत्रास्ति सर्वत्र सर्वं सच्चैकमेव यत् ।तस्मिन्नस्मिन्न्ननेकस्मिन्नेकस्मिन् वा क्रमः कुतः ॥॥ इति महामहोपाध्याय श्रीमदाचार्य श्री पण्डित रामेश्वर झाप्रणीतः शिवतत्त्वविमर्शः सम्पूर्णः ॥

sarvaṃ yatrāsti sarvatra sarvaṃ saccaikameva yat |tasminnasminnnanekasminnekasmin vā kramaḥ kutaḥ |||| iti mahāmahopādhyāya śrīmadācārya śrī paṇḍita rāmeśvara jhāpraṇītaḥ śivatattvavimarśaḥ sampūrṇaḥ ||