शिवस्वरोदयः Shivasvarodayah

उमामहेश्वरसंवादेअथ मङ्गलाचरणम् ।महेश्वरं नमस्कृत्य शैलजां गणनायकम् ।गुरुं च परमात्मानं भजे संसारतारकम् ॥ १॥

umāmaheśvarasaṃvādeatha maṅgalācaraṇam |maheśvaraṃ namaskṛtya śailajāṃ gaṇanāyakam |guruṃ ca paramātmānaṃ bhaje saṃsāratārakam || 1||

अथ ब्रह्माण्डनिर्णयः ।देव्युवाच ।देवदेव महादेव कृपां कृत्वा ममोपरि ।सर्वसिद्धिकरं ज्ञानं वदयस्व मम प्रभो ॥ २॥

atha brahmāṇḍanirṇayaḥ |devyuvāca |devadeva mahādeva kṛpāṃ kṛtvā mamopari |sarvasiddhikaraṃ jñānaṃ vadayasva mama prabho || 2||

कथं ब्रह्माण्डमुत्पन्नं कथं वा परिवर्तते ।कथं विलीयते देव वद ब्रह्माण्डनिर्णयम् ॥ ३॥

kathaṃ brahmāṇḍamutpannaṃ kathaṃ vā parivartate |kathaṃ vilīyate deva vada brahmāṇḍanirṇayam || 3||

ईश्वर उवाच ।तत्त्वाद्ब्रह्माण्डमुत्पन्नं तत्त्वेन परिवर्तते ।तत्त्वे विलीयते देवि तत्त्वाद्ब्रह्माण्डनिर्णयः ॥ ४॥

īśvara uvāca |tattvādbrahmāṇḍamutpannaṃ tattvena parivartate |tattve vilīyate devi tattvādbrahmāṇḍanirṇayaḥ || 4||

देव्युवाच ।तत्त्वमेव परं मूलं निश्चितं तत्त्ववादिभिः ।तत्त्वस्वरूपं किं देव तत्त्वमेव प्रकाशय ॥ ५॥

devyuvāca |tattvameva paraṃ mūlaṃ niścitaṃ tattvavādibhiḥ |tattvasvarūpaṃ kiṃ deva tattvameva prakāśaya || 5||

ईश्वर उवाच ।निरञ्जनो निराकार एको देवो महेश्वरः ।तस्मादाकाशमुत्पन्नमाकाशाद्वायुसम्भवः ॥ ६॥

īśvara uvāca |nirañjano nirākāra eko devo maheśvaraḥ |tasmādākāśamutpannamākāśādvāyusambhavaḥ || 6||

वायोस्तेजस्ततश्चापस्ततः पृथ्वीसमुद्भवः ।एतानि पञ्चतत्त्वानि विस्तीर्णानि पञ्चधा ॥ ७॥

vāyostejastataścāpastataḥ pṛthvīsamudbhavaḥ |etāni pañcatattvāni vistīrṇāni pañcadhā || 7||

तेभ्यो ब्रह्माण्डमुत्पन्नं तैरेव परिवर्तते ।विलीयते च तत्रैव तत्रैव रमते पुनः ॥ ८॥

tebhyo brahmāṇḍamutpannaṃ taireva parivartate |vilīyate ca tatraiva tatraiva ramate punaḥ || 8||

पञ्चतत्त्वमये देहे पञ्चतत्त्वानि सुन्दरि ।सूक्ष्मरूपेण वर्तन्ते ज्ञायन्ते तत्त्वयोगिभिः ॥ ९॥

pañcatattvamaye dehe pañcatattvāni sundari |sūkṣmarūpeṇa vartante jñāyante tattvayogibhiḥ || 9||

अथ स्वरज्ञानप्रशंसा ।अथ स्वरं प्रवक्ष्यामि शरीरस्थस्वरोदयम् ।हंसचारस्वरूपेण भवेज्ज्ञानं त्रिकालजम् ॥ १०॥

atha svarajñānapraśaṃsā |atha svaraṃ pravakṣyāmi śarīrasthasvarodayam |haṃsacārasvarūpeṇa bhavejjñānaṃ trikālajam || 10||

गुह्याद्गुह्यतरं सारमुपकारप्रकाशनम् ।इदं स्वरोदयं ज्ञानं ज्ञानानां मस्तके मणिः ॥ ११॥

guhyādguhyataraṃ sāramupakāraprakāśanam |idaṃ svarodayaṃ jñānaṃ jñānānāṃ mastake maṇiḥ || 11||

सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं ज्ञानं सुबोधं सत्यप्रत्ययम् ।आश्चर्यं नास्तिके लोके आधारं त्वास्तिके जने ॥ १२॥

sūkṣmātsūkṣmataraṃ jñānaṃ subodhaṃ satyapratyayam |āścaryaṃ nāstike loke ādhāraṃ tvāstike jane || 12||

अथ शिष्यलक्षणम् ।शान्ते शुद्धे सदाचारे गुरूभक्त्यैकमानसे ।दृढचित्ते कृतज्ञे च देयं चैव स्वरोदयम् ॥ १३॥

atha śiṣyalakṣaṇam |śānte śuddhe sadācāre gurūbhaktyaikamānase |dṛḍhacitte kṛtajñe ca deyaṃ caiva svarodayam || 13||

दुष्टे च दुर्जने क्रुद्धे नास्तिके गुरुतल्पगे ।हीनसत्त्वे दुराचारे स्वरज्ञानं न दीयते ॥ १४॥

duṣṭe ca durjane kruddhe nāstike gurutalpage |hīnasattve durācāre svarajñānaṃ na dīyate || 14||

अथ स्वरप्रशंसा ।शृणु त्वं कथितं देवि देहस्थं ज्ञानमुत्तमम् ।येन विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रणीयते ॥ १५॥

atha svarapraśaṃsā |śṛṇu tvaṃ kathitaṃ devi dehasthaṃ jñānamuttamam |yena vijñānamātreṇa sarvajñatvaṃ praṇīyate || 15||

स्वरे वेदाश्च शास्त्राणि स्वरे गान्धर्वमुत्तमम् ।स्वरे च सर्वत्रैलोक्यं स्वरमात्मस्वरूपकम् ॥ १६॥

svare vedāśca śāstrāṇi svare gāndharvamuttamam |svare ca sarvatrailokyaṃ svaramātmasvarūpakam || 16||

स्वरहीनश्च दैवज्ञो नाथहीनं यथा गृहम् ।शास्त्रहीनं यथा वक्त्रं शिरोहीनं च यद्वपुः ॥ १७॥

svarahīnaśca daivajño nāthahīnaṃ yathā gṛham |śāstrahīnaṃ yathā vaktraṃ śirohīnaṃ ca yadvapuḥ || 17||

नाडीभेदं तथा प्राणतत्त्वभेदं तथैव च ।सुषुम्नामिश्रभेदं च यो जानाति स मुक्तिगः ॥ १८॥

nāḍībhedaṃ tathā prāṇatattvabhedaṃ tathaiva ca |suṣumnāmiśrabhedaṃ ca yo jānāti sa muktigaḥ || 18||

साकारे वा निराकारे शुभं वायुबलात्कृतम् ।कथयन्ति शुभं केचित्स्वरज्ञाने वरानने ॥ १९॥

sākāre vā nirākāre śubhaṃ vāyubalātkṛtam |kathayanti śubhaṃ kecitsvarajñāne varānane || 19||

ब्रह्माण्डखण्डपिण्डाद्याः स्वरेणैव हि निर्मिताः ।सृष्टिसंहारकर्त्ता च स्वरसाक्षान्महेश्वरः ॥ २०॥

brahmāṇḍakhaṇḍapiṇḍādyāḥ svareṇaiva hi nirmitāḥ |sṛṣṭisaṃhārakarttā ca svarasākṣānmaheśvaraḥ || 20||

स्वरज्ञानात्परं गुह्मं स्वरज्ञनात्परं धनम् ।स्वरज्ञानत्परं ज्ञानं नवा दृष्टं नवा श्रुतम् ॥ २१॥

svarajñānātparaṃ guhmaṃ svarajñanātparaṃ dhanam |svarajñānatparaṃ jñānaṃ navā dṛṣṭaṃ navā śrutam || 21||

शत्रुं हन्यात् स्वबले तथा मित्रसमागमः ।लक्ष्मीप्राप्तिः स्वरबले कीर्तिः स्वरबले सुखम् ॥ २२॥

śatruṃ hanyāt svabale tathā mitrasamāgamaḥ |lakṣmīprāptiḥ svarabale kīrtiḥ svarabale sukham || 22||

कन्याप्राप्ति स्वरबले स्वरतो राजदर्शनम् ।स्वरेण देवतासिद्धिः स्वरेण क्षितिपो वशः ॥ २३॥

kanyāprāpti svarabale svarato rājadarśanam |svareṇa devatāsiddhiḥ svareṇa kṣitipo vaśaḥ || 23||

स्वरेण गम्यते देशो भोज्यं स्वरबले तथा ।लघुदीर्घं स्वरबले मलं चैव निवारयेत् ॥ २४॥

svareṇa gamyate deśo bhojyaṃ svarabale tathā |laghudīrghaṃ svarabale malaṃ caiva nivārayet || 24||

सर्वशास्त्रपुराणादि स्मृतिवेदाङ्गपूर्वकम् ।स्वरज्ञानात्परं तत्त्वं नास्ति किञ्चिद्वरानने ॥ २५॥

sarvaśāstrapurāṇādi smṛtivedāṅgapūrvakam |svarajñānātparaṃ tattvaṃ nāsti kiñcidvarānane || 25||

नामरूपादिकाः सर्वे मिथ्या सर्वेषु विभ्रमः ।अज्ञानमोहिता मूढा यावत्तत्त्वं न विद्यते ॥ २६॥

nāmarūpādikāḥ sarve mithyā sarveṣu vibhramaḥ |ajñānamohitā mūḍhā yāvattattvaṃ na vidyate || 26||

इदं स्वरोदयं शास्त्रं सर्वशास्त्रोत्तमोत्तमम् ।आत्मघटप्रकाशार्थं प्रदीपकलिकोपमम् ॥ २७॥

idaṃ svarodayaṃ śāstraṃ sarvaśāstrottamottamam |ātmaghaṭaprakāśārthaṃ pradīpakalikopamam || 27||

यस्मै कस्मै परस्मै वा न प्रोक्तं प्रश्नहेतवे ।तस्मादेतत्स्वयं ज्ञेयमात्मनोवाऽऽत्मनात्मनि ॥ २८॥

yasmai kasmai parasmai vā na proktaṃ praśnahetave |tasmādetatsvayaṃ jñeyamātmanovā''tmanātmani || 28||

न तिथिर्न च नक्षत्रं न वारो ग्रहदेवताः ।न च विष्टिर्व्यतीपातो वैधृत्याद्यास्तथैव च ॥ २९॥

na tithirna ca nakṣatraṃ na vāro grahadevatāḥ |na ca viṣṭirvyatīpāto vaidhṛtyādyāstathaiva ca || 29||

कुयोगो नास्त्यतो देवि भविता वा कदाचन ।प्राप्ते स्वरबले शुद्धे सर्वमेव शुभं फलम् ॥ ३०॥

kuyogo nāstyato devi bhavitā vā kadācana |prāpte svarabale śuddhe sarvameva śubhaṃ phalam || 30||

अथ नाडीनिर्णयः ।देहमध्ये स्थिता नाड्यो बहुरूपाः सुविस्तरात् ।ज्ञातव्याश्च बुधैर्नित्यं स्वदेहज्ञानहेतवः ॥ ३१॥

atha nāḍīnirṇayaḥ |dehamadhye sthitā nāḍyo bahurūpāḥ suvistarāt |jñātavyāśca budhairnityaṃ svadehajñānahetavaḥ || 31||

नाभिस्थानगकन्दोर्ध्वमङ्कुरादेव निर्गताः ।द्विसप्ततिसहस्त्राणि देहमध्ये व्यवस्थिताः ॥ ३२॥

nābhisthānagakandordhvamaṅkurādeva nirgatāḥ |dvisaptatisahastrāṇi dehamadhye vyavasthitāḥ || 32||

नाडीस्था कुण्डलीशक्तिर्भुजङ्गाकारशायिनी ।ततो दशोर्ध्वगानाड्योदशैवाधः प्रतिष्ठिताः ॥ ३३॥

nāḍīsthā kuṇḍalīśaktirbhujaṅgākāraśāyinī |tato daśordhvagānāḍyodaśaivādhaḥ pratiṣṭhitāḥ || 33||

अथ नाडिस्थित्यादिकथनम् ।द्वे द्वे तिर्यग्गते नाड्यश्चतुर्विंशति सङ्ख्यया ।प्रधाना दशनाड्यस्तु दशवायुप्रवाहिकाः ॥ ३४॥

atha nāḍisthityādikathanam |dve dve tiryaggate nāḍyaścaturviṃśati saṅkhyayā |pradhānā daśanāḍyastu daśavāyupravāhikāḥ || 34||

तिर्यगूर्ध्वास्तथा नाड्यो वायुदेहसमन्विताः ।चक्रवत्संस्थिता देहे सर्वाः प्राणसमाश्रिताः ॥ ३५॥

tiryagūrdhvāstathā nāḍyo vāyudehasamanvitāḥ |cakravatsaṃsthitā dehe sarvāḥ prāṇasamāśritāḥ || 35||

अथ नाडिभेदकथनम् ।तासां मध्ये दश श्रेष्ठा दशानां तिस्र उत्तमाः ।इडा च पिङ्गला चैव सषुम्ना च तृतीयका ॥ ३६॥

atha nāḍibhedakathanam |tāsāṃ madhye daśa śreṣṭhā daśānāṃ tisra uttamāḥ |iḍā ca piṅgalā caiva saṣumnā ca tṛtīyakā || 36||

गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी ।अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी तथा ॥ ३७॥

gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī |alambuṣā kuhūścaiva śaṅkhinī daśamī tathā || 37||

अथ नाडिस्थानकथनम् ।इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिणे स्मृता ।सुषुम्ना मध्यदेशे तु गान्धारी वामचक्षुषि ॥ ३८॥

atha nāḍisthānakathanam |iḍā vāme sthitā bhāge piṅgalā dakṣiṇe smṛtā |suṣumnā madhyadeśe tu gāndhārī vāmacakṣuṣi || 38||

दक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे ।यशस्विनी वामकर्णे आनने चाप्यलम्बुषा ॥ ३९॥

dakṣiṇe hastijihvā ca pūṣā karṇe ca dakṣiṇe |yaśasvinī vāmakarṇe ānane cāpyalambuṣā || 39||

कुहूश्च लिङ्गदेशे तु मूलस्थाने तु शङ्खिनी ।एवं द्वारं समाश्रित्य तिष्ठन्ति दशनाडिकाः ॥ ४०॥

kuhūśca liṅgadeśe tu mūlasthāne tu śaṅkhinī |evaṃ dvāraṃ samāśritya tiṣṭhanti daśanāḍikāḥ || 40||

इडा पिङ्गला (पिङ्गलेडा)सुषुम्ना च प्राणमार्गे समाश्रिताः ।एता हि दशनाड्यस्तु देहमध्ये व्यवस्थिताः ॥ ४१॥

iḍā piṅgalā (piṅgaleḍā)suṣumnā ca prāṇamārge samāśritāḥ |etā hi daśanāḍyastu dehamadhye vyavasthitāḥ || 41||

अथ वायुस्थानभेदकथनम् ।नामानि नाडिकानां वातानां तु वदाम्यहम् ।प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ॥ ४२॥

atha vāyusthānabhedakathanam |nāmāni nāḍikānāṃ vātānāṃ tu vadāmyaham |prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca || 42||

नागः कूर्मोऽथ कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः ।हृदि प्राणो वसेन्नित्यमपानो गुदमण्डले ॥ ४३॥

nāgaḥ kūrmo'tha kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ |hṛdi prāṇo vasennityamapāno gudamaṇḍale || 43||

समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः ।व्यानो व्यापि शरीरेषु प्रधानाः दशवायवः ॥ ४४॥

samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ |vyāno vyāpi śarīreṣu pradhānāḥ daśavāyavaḥ || 44||

प्राणाद्याः पञ्चविख्याताः नागाद्याः पञ्चवायवः ।तेषामपि पञ्चनां स्थानानि च वदाम्यहम् ॥ ४५॥

prāṇādyāḥ pañcavikhyātāḥ nāgādyāḥ pañcavāyavaḥ |teṣāmapi pañcanāṃ sthānāni ca vadāmyaham || 45||

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्मोन्मीलने स्मृतः ।कृकलः क्षुतकृज्ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्म्भणे ॥ ४६॥

udgāre nāga ākhyātaḥ kūrmonmīlane smṛtaḥ |kṛkalaḥ kṣutakṛjjñeyo devadatto vijṛmmbhaṇe || 46||

न जहाति मृतं वापिसर्वव्यापि धनञ्जयः ।एते नाडीषु सर्वासु भ्रमन्ते जीवरूपिणः ॥ ४७॥

na jahāti mṛtaṃ vāpisarvavyāpi dhanañjayaḥ |ete nāḍīṣu sarvāsu bhramante jīvarūpiṇaḥ || 47||

प्रकटं प्राणसञ्चारं लक्ष्येद्देहमध्यतः ।इडापिङ्गलासुषुम्नाभिर्नाडीभिस्तिसृभिबुधः ॥ ४८॥

prakaṭaṃ prāṇasañcāraṃ lakṣyeddehamadhyataḥ |iḍāpiṅgalāsuṣumnābhirnāḍībhistisṛbhibudhaḥ || 48||

इडा वामे च विज्ञेया पिङ्गला दक्षिणे स्मृता ।इडानाडीस्थिता वामा ततो व्यस्ता च पिङ्गला ॥ ४९॥

iḍā vāme ca vijñeyā piṅgalā dakṣiṇe smṛtā |iḍānāḍīsthitā vāmā tato vyastā ca piṅgalā || 49||

अथ नाडीषु सूर्यचन्द्रादिस्थितिकार्यकथनम् ।इडायां तु स्थितश्चन्द्रः पिङ्गलायां च भास्करः ।सुषुम्ना शम्भुरूपेण शम्भुर्हंसस्वरूपतः ॥ ५०॥

atha nāḍīṣu sūryacandrādisthitikāryakathanam |iḍāyāṃ tu sthitaścandraḥ piṅgalāyāṃ ca bhāskaraḥ |suṣumnā śambhurūpeṇa śambhurhaṃsasvarūpataḥ || 50||