शिवलीलार्णवः Shivalilarnavah By Nilakantha Dikshita

॥ श्रीः ॥महाकविश्रीनीलकण्ठदीक्षितप्रणीतः शिवलीलार्णवः ।

|| śrīḥ ||mahākaviśrīnīlakaṇṭhadīkṣitapraṇītaḥ śivalīlārṇavaḥ |

पूतं स्वतः पूततरं ततो यद् गाङ्गं पयः शङ्करमौलिसङ्गात् ।तत् पातु मातुः प्रणयापराधपादाहतैः पूततमं ततो नः ॥ १॥

pūtaṃ svataḥ pūtataraṃ tato yad gāṅgaṃ payaḥ śaṅkaramaulisaṅgāt |tat pātu mātuḥ praṇayāparādhapādāhataiḥ pūtatamaṃ tato naḥ || 1||

अशक्यमङ्गान्तरवद्विभक्तुमणुप्रमाणं करणं यदन्तः ।सामान्यभूतं शिवयोस्तदेकं सानुग्रहं स्यान्मयि गर्भदासे ॥ २॥

aśakyamaṅgāntaravadvibhaktumaṇupramāṇaṃ karaṇaṃ yadantaḥ |sāmānyabhūtaṃ śivayostadekaṃ sānugrahaṃ syānmayi garbhadāse || 2||

अन्विप्य खिन्नं निगमानशेषानमी न मीनं प्रथमं स्मरामः ।अन्विप्यमाणं निगमैरशेषैरम्ब ! स्तुमस्ते वयमाक्षिमीनम् ॥ ३॥

anvipya khinnaṃ nigamānaśeṣānamī na mīnaṃ prathamaṃ smarāmaḥ |anvipyamāṇaṃ nigamairaśeṣairamba ! stumaste vayamākṣimīnam || 3||

स्तन्येन कश्चित् कवयाम्बभूव ताम्बूलसारेण परो जनन्याः ।अहं ततोऽप्युन्नतिमातुकामः सर्वे ततोऽप्युन्नतमक्षिकोणम् ॥ ४॥

stanyena kaścit kavayāmbabhūva tāmbūlasāreṇa paro jananyāḥ |ahaṃ tato'pyunnatimātukāmaḥ sarve tato'pyunnatamakṣikoṇam || 4||

अर्धे तनोरद्रिसुतामयोऽस्मीत्यहंयुना किं फलमादियूना ।गीर्वाणयोगीन्द्रमुपास्महे तं सर्वात्मना शैलसुतात्मको यः ॥ ५॥

ardhe tanoradrisutāmayo'smītyahaṃyunā kiṃ phalamādiyūnā |gīrvāṇayogīndramupāsmahe taṃ sarvātmanā śailasutātmako yaḥ || 5||

कालेन शम्भुः किल तावतापि कलाश्चतुष्षष्टिमिताः प्रणिन्ये ।द्वासप्ततिं प्राप्य समाः प्रबन्धाञ्छतं व्यधादप्पयदीक्षितेन्द्रः ॥ ६॥

kālena śambhuḥ kila tāvatāpi kalāścatuṣṣaṣṭimitāḥ praṇinye |dvāsaptatiṃ prāpya samāḥ prabandhāñchataṃ vyadhādappayadīkṣitendraḥ || 6||

अनाहतोद्भूतमपास्तभेदमाद्यं शिवस्योपयिकं विधातुः ।नादाभिधं पारगमध्वनां तदनुत्तरं ज्योतिरनुस्मरामः ॥ ७॥

anāhatodbhūtamapāstabhedamādyaṃ śivasyopayikaṃ vidhātuḥ |nādābhidhaṃ pāragamadhvanāṃ tadanuttaraṃ jyotiranusmarāmaḥ || 7||

साहित्यविद्याजयघण्टयैव संवेदयन्ते कवयो यशांसि ।यथा यथास्यां ध्वनिरुज्जिहीते तथा तथा सार्हति मूल्यभेदान् ॥ ८॥

sāhityavidyājayaghaṇṭayaiva saṃvedayante kavayo yaśāṃsi |yathā yathāsyāṃ dhvanirujjihīte tathā tathā sārhati mūlyabhedān || 8||

यावत् कवेर्मार्दवमुक्तिबन्धे यावद् धियः श्रोतरि कोमलत्वम् ।तावद्ध्वनौ तद्यतिभेदमूले तारत्वमालङ्कृतिका वदन्ति ॥ ९॥

yāvat kavermārdavamuktibandhe yāvad dhiyaḥ śrotari komalatvam |tāvaddhvanau tadyatibhedamūle tāratvamālaṅkṛtikā vadanti || 9||

अस्मिन् महत्यस्तमितान्यवेद्ये विसृत्वरे वीचितरङ्गरीत्या ।काव्यध्वनौ जाग्रति देहभाजां कर्णं विशेयुः कथमन्यशब्दाः ॥ १०॥

asmin mahatyastamitānyavedye visṛtvare vīcitaraṅgarītyā |kāvyadhvanau jāgrati dehabhājāṃ karṇaṃ viśeyuḥ kathamanyaśabdāḥ || 10||

कीर्णानि घण्टापथ एव हन्त शब्दार्थरत्नानि गिरां सवित्र्या ।अत्यादरादामृशतां कवीनां दृग्गोचरं कस्यचिदेव यान्ति ॥ ११॥

kīrṇāni ghaṇṭāpatha eva hanta śabdārtharatnāni girāṃ savitryā |atyādarādāmṛśatāṃ kavīnāṃ dṛggocaraṃ kasyacideva yānti || 11||

प्रायस्तिरोभूतमहाप्रकाशाः पाषाणखण्डेष्विव चन्द्रकान्ताः ।शब्देषु शब्दा मिलिताश्चरन्ति भाग्योत्तरा एव तु जानते तान् ॥ १२॥

prāyastirobhūtamahāprakāśāḥ pāṣāṇakhaṇḍeṣviva candrakāntāḥ |śabdeṣu śabdā militāścaranti bhāgyottarā eva tu jānate tān || 12||

यानेव शब्दान् वयमालपामो यानेव चार्थान्वयमुल्लिखामः ।तैरेव विन्यासविशेषभव्यैः सम्मोहयन्ते कवयो जगन्ति ॥ १३॥

yāneva śabdān vayamālapāmo yāneva cārthānvayamullikhāmaḥ |taireva vinyāsaviśeṣabhavyaiḥ sammohayante kavayo jaganti || 13||

गायन्ति वीणा अपि वेणवोऽपि जानन्ति बालाः पशवोऽपि चेदम् ।काव्यानि कर्तुं च परीक्षितुं च द्वित्रा भवेयुर्न तु वा भवेयुः ॥ १४॥

gāyanti vīṇā api veṇavo'pi jānanti bālāḥ paśavo'pi cedam |kāvyāni kartuṃ ca parīkṣituṃ ca dvitrā bhaveyurna tu vā bhaveyuḥ || 14||

सव्यं वपुः शब्दमयं पुरारेरात्मकं दक्षिणमामनन्ति ।अङ्गं जगन्मङ्गलमैश्वरं तदर्हन्ति काव्यं कथमल्पपुण्याः ॥ १५॥

savyaṃ vapuḥ śabdamayaṃ purārerātmakaṃ dakṣiṇamāmananti |aṅgaṃ jaganmaṅgalamaiśvaraṃ tadarhanti kāvyaṃ kathamalpapuṇyāḥ || 15||

स्तोतुं प्रवृत्ता श्रुतिरीश्वरं हि न शाब्दिकं प्राह न तार्किकं वा ।ब्रूते तु तावत् कविरित्यभीक्ष्णं काष्ठा परा सा कविता ततो नः ॥ १६॥

stotuṃ pravṛttā śrutirīśvaraṃ hi na śābdikaṃ prāha na tārkikaṃ vā |brūte tu tāvat kavirityabhīkṣṇaṃ kāṣṭhā parā sā kavitā tato naḥ || 16||

कर्णं गतं शुष्यति कर्ण एव सङ्गीतकं सैकतवारिरीत्या ।आनन्दयत्यन्तरनुप्रविश्य सूक्तिः कवेरेव सुधासगन्धा ॥ १७॥

karṇaṃ gataṃ śuṣyati karṇa eva saṅgītakaṃ saikatavārirītyā |ānandayatyantaranupraviśya sūktiḥ kavereva sudhāsagandhā || 17||

पश्येयमेकस्य कवेः कृतिं चेत् सारस्वतं कोशमवैमि रिक्तम् ।अन्तः प्रतिश्यायमवेक्षितश्चेत् कोणे प्रविष्ठा कविकोटिरेषा ॥ १८॥

paśyeyamekasya kaveḥ kṛtiṃ cet sārasvataṃ kośamavaimi riktam |antaḥ pratiśyāyamavekṣitaścet koṇe praviṣṭhā kavikoṭireṣā || 18||

वक्रोक्तयो यत्र विभूषणानि वाक्यार्थबोधः परमप्रकर्षः ।अर्थेषु बोध्येष्वभिधैव दोषः सा काचिदन्या सरणिः कवीनाम् ॥ १९॥

vakroktayo yatra vibhūṣaṇāni vākyārthabodhaḥ paramaprakarṣaḥ |artheṣu bodhyeṣvabhidhaiva doṣaḥ sā kācidanyā saraṇiḥ kavīnām || 19||

सदर्थमात्रग्रहणात् प्रतीता सर्वज्ञता सापि शशाङ्कमौलेः ।प्राप्ता विकासं प्रतिभा कवीनां व्याप्नोति यद्वेत्ति न तच्छिवोऽपि ॥ २०॥

sadarthamātragrahaṇāt pratītā sarvajñatā sāpi śaśāṅkamauleḥ |prāptā vikāsaṃ pratibhā kavīnāṃ vyāpnoti yadvetti na tacchivo'pi || 20||

उल्लङ्घय तन्त्रान्तरसम्प्रदायानुत्प्रेक्षमाणा जगदन्यदन्यत् ।कस्माद् बिभीमः कवयो भवामः काव्यज्ञदण्डाद् बिभिमस्तु कामम् ॥ २१॥

ullaṅghaya tantrāntarasampradāyānutprekṣamāṇā jagadanyadanyat |kasmād bibhīmaḥ kavayo bhavāmaḥ kāvyajñadaṇḍād bibhimastu kāmam || 21||

तन्त्रान्तरेषु प्रतिपाद्यमानास्ते ते पदार्था ननु ते त एव ।निर्बेदभीशोकजुगुप्सितान्यप्यायान्ति साहित्यपथे रसत्वम् ॥ २२॥

tantrāntareṣu pratipādyamānāste te padārthā nanu te ta eva |nirbedabhīśokajugupsitānyapyāyānti sāhityapathe rasatvam || 22||

अर्थावबोधेऽपि समे रसज्ञैरन्विष्यते सत्कविसूक्तिरेव ।अपत्यलाभेऽपि समे विदग्धा रूपोत्तरामेव हि रोचयन्ते ॥ २३॥

arthāvabodhe'pi same rasajñairanviṣyate satkavisūktireva |apatyalābhe'pi same vidagdhā rūpottarāmeva hi rocayante || 23||

व्यामोहयन्ती विविधैर्वचोभिर्व्यावर्तयन्त्यन्यकलासु दृष्टिम् ।कालं महान्तं क्षणवन्नयन्ती कान्तेव दक्षा कविता धिनोति ॥ २४॥

vyāmohayantī vividhairvacobhirvyāvartayantyanyakalāsu dṛṣṭim |kālaṃ mahāntaṃ kṣaṇavannayantī kānteva dakṣā kavitā dhinoti || 24||

चिन्तासु संसर्गविशेषलाभे सन्दर्भणे चाथ पदैः पदानाम् ।अर्थावबोधे च भवन् कवीनामानन्दभूमा वचसामसीमा ॥ २५॥

cintāsu saṃsargaviśeṣalābhe sandarbhaṇe cātha padaiḥ padānām |arthāvabodhe ca bhavan kavīnāmānandabhūmā vacasāmasīmā || 25||

अनायतप्राणमसंयताक्षमब्रह्मचर्यानशनादिखेदम् ।चित्तं महेशे निभृतं विधातुं सिद्धः कवीनां कवितैव योगः ॥ २६॥

anāyataprāṇamasaṃyatākṣamabrahmacaryānaśanādikhedam |cittaṃ maheśe nibhṛtaṃ vidhātuṃ siddhaḥ kavīnāṃ kavitaiva yogaḥ || 26||

तिर्यङ्मनुष्यव्यतिरेकहेतुर्देव्या गिरामेव कटाक्षपातः ।प्रज्ञाविशेषास्तु परे जनानां प्रायो दिशन्ति श्वमृगालसाम्यम् ॥ २७॥

tiryaṅmanuṣyavyatirekaheturdevyā girāmeva kaṭākṣapātaḥ |prajñāviśeṣāstu pare janānāṃ prāyo diśanti śvamṛgālasāmyam || 27||

न कालभेदाद्रसवर्णभेदो न जामिता वा न ऋजीषभावः ।सारस्वतं नाम फलं तदेतत् सदैकरूपं कृतिनो लभन्ते ॥ २८॥

na kālabhedādrasavarṇabhedo na jāmitā vā na ṛjīṣabhāvaḥ |sārasvataṃ nāma phalaṃ tadetat sadaikarūpaṃ kṛtino labhante || 28||

बाल्यं विदुः प्राकृतभाषितानि श्रुतिस्मृती वृद्धदशां वदन्ति ।साहित्यमेकन्तु गिरां सवित्र्यास्तारुण्यमुद्गाढमुशन्त्यभिज्ञाः ॥ २९॥

bālyaṃ viduḥ prākṛtabhāṣitāni śrutismṛtī vṛddhadaśāṃ vadanti |sāhityamekantu girāṃ savitryāstāruṇyamudgāḍhamuśantyabhijñāḥ || 29||

क्वार्थाः क्व शब्दाः क्व रसाः क्व भावाः क्व व्यङ्गयभेदाः क्व च वाक्यरीतिः ।कियत्सु दृष्टिः कविना न देया किमस्ति राज्ञामियतीह चिन्ता ॥ ३०॥

kvārthāḥ kva śabdāḥ kva rasāḥ kva bhāvāḥ kva vyaṅgayabhedāḥ kva ca vākyarītiḥ |kiyatsu dṛṣṭiḥ kavinā na deyā kimasti rājñāmiyatīha cintā || 30||

आवर्णशक्तिग्रहमापवर्गं दुःखैकरूपा विरचय्य विद्याः ।विश्रान्तिहेतोः कवितां जनानां वेधाः सदानन्दमयीं किमाधात् ॥ ३१॥

āvarṇaśaktigrahamāpavargaṃ duḥkhaikarūpā viracayya vidyāḥ |viśrāntihetoḥ kavitāṃ janānāṃ vedhāḥ sadānandamayīṃ kimādhāt || 31||

सिद्धं पदं सिद्धतरस्तदर्थः साध्या पदानां परमानुपूर्वी ।तन्मात्रसारे कवितापदेऽस्मिन् कियद्विधात्रा कृतमुच्चनीचम् ॥ ३२॥

siddhaṃ padaṃ siddhatarastadarthaḥ sādhyā padānāṃ paramānupūrvī |tanmātrasāre kavitāpade'smin kiyadvidhātrā kṛtamuccanīcam || 32||

तान्येव शास्त्राणि त एव शब्दास्त एव चार्था गुरवस्त एव ।इयान् विशेषः कवितापथेऽस्मिन् देव्या गिरां दृक्परिवर्तभेदः ॥ ३३॥

tānyeva śāstrāṇi ta eva śabdāsta eva cārthā guravasta eva |iyān viśeṣaḥ kavitāpathe'smin devyā girāṃ dṛkparivartabhedaḥ || 33||

पदानि भव्यान्यपि काव्यरीतिमस्थानदत्तानि न शोभयन्ते ।नासाग्रलग्नेन भवन्मुखश्रीस्ताटङ्कबिम्बेन किमङ्गनायाः ॥ ३४॥

padāni bhavyānyapi kāvyarītimasthānadattāni na śobhayante |nāsāgralagnena bhavanmukhaśrīstāṭaṅkabimbena kimaṅganāyāḥ || 34||

साहित्यविद्यां पदमेकमेव सर्वानवद्यामपि हन्ति दुस्स्थम् ।दन्तावलिं मौक्तिकदामरम्यां दंष्ट्रेव वक्राद् बहिरुल्लसन्ती ॥ ३५॥

sāhityavidyāṃ padamekameva sarvānavadyāmapi hanti dusstham |dantāvaliṃ mauktikadāmaramyāṃ daṃṣṭreva vakrād bahirullasantī || 35||

अन्योन्यसंसर्गविशेषरम्याप्यलङ्कृतिः प्रत्युत शोचनीया ।निर्व्यङ्ग्यसारे कविसूक्तिबन्धे निष्क्रान्तजीवे वपुषीव दत्ता ॥ ३६॥

anyonyasaṃsargaviśeṣaramyāpyalaṅkṛtiḥ pratyuta śocanīyā |nirvyaṅgyasāre kavisūktibandhe niṣkrāntajīve vapuṣīva dattā || 36||

विद्वत्प्रियं व्यङ्ग्यपथं व्यतीत्य शब्दार्थचित्रेषु कलेर्विलासात् ।प्राप्तोऽनुरागो निगमानुपेक्ष्य भाषाप्रबन्धेष्विव पामराणाम् ॥ ३७॥

vidvatpriyaṃ vyaṅgyapathaṃ vyatītya śabdārthacitreṣu kalervilāsāt |prāpto'nurāgo nigamānupekṣya bhāṣāprabandheṣviva pāmarāṇām || 37||

कृते युगे व्यञ्जनयावतीर्णं त्रेतायुगे सैव गुणीबभूव ।आसीत् तृतीये तु युगेऽर्थचित्रं युगे तुरीये यमकप्रपञ्चः ॥ ३८॥

kṛte yuge vyañjanayāvatīrṇaṃ tretāyuge saiva guṇībabhūva |āsīt tṛtīye tu yuge'rthacitraṃ yuge turīye yamakaprapañcaḥ || 38||

दिष्ट्याधिरूढाः कविताधिराज्यं धीरा रमन्ते न हि शब्दचित्रे ।स्वर्गेऽपि गत्वाप्सरसां निवासे काणैव किं कापि गवेषणीया ॥ ३९॥

diṣṭyādhirūḍhāḥ kavitādhirājyaṃ dhīrā ramante na hi śabdacitre |svarge'pi gatvāpsarasāṃ nivāse kāṇaiva kiṃ kāpi gaveṣaṇīyā || 39||

मत्वा पदग्रन्थनमेव काव्यं मन्दाः स्वयं तावति चेष्टमानाः ।मज्जन्ति बाला इव पाणिपादप्रस्पन्दमात्रं प्लवनं विदन्तः ॥ ४०॥

matvā padagranthanameva kāvyaṃ mandāḥ svayaṃ tāvati ceṣṭamānāḥ |majjanti bālā iva pāṇipādapraspandamātraṃ plavanaṃ vidantaḥ || 40||

कालाद् बहोः कान्यपि दुष्पदानि लब्धानि मन्दः परितो विकीर्य ।छिद्राणि लोष्टैरथ पांसुभिश्च सम्पूरयन् विस्मयते विलज्जः ॥ ४१॥

kālād bahoḥ kānyapi duṣpadāni labdhāni mandaḥ parito vikīrya |chidrāṇi loṣṭairatha pāṃsubhiśca sampūrayan vismayate vilajjaḥ || 41||

अद्यैकमेकं कुधियः परेद्युरन्येद्युरेकं च पदं निबध्य ।शुक्तं क्वचित् पर्युषितं क्वचिच्च कोष्णं क्वचिच्चारचयन्ति पद्यम् ॥ ४२॥

adyaikamekaṃ kudhiyaḥ paredyuranyedyurekaṃ ca padaṃ nibadhya |śuktaṃ kvacit paryuṣitaṃ kvacicca koṣṇaṃ kvaciccāracayanti padyam || 42||

आपूर्य वक्रं लशुनैर्विधाता किं निम्बसारैः कुधियामसिञ्चत् ।न चेत् कथं वाचि ततः क्षरन्त्यां स पूतिगन्धः स च तिक्तभावः ॥ ४३॥

āpūrya vakraṃ laśunairvidhātā kiṃ nimbasāraiḥ kudhiyāmasiñcat |na cet kathaṃ vāci tataḥ kṣarantyāṃ sa pūtigandhaḥ sa ca tiktabhāvaḥ || 43||

लभेय निन्दामपि सत्कवीनां सव्यङ्ग्यसौरभ्यरसैर्वचोभिः ।न तु प्रशंसामपि दुष्कवीनां दुर्गन्धिभिर्वीतरसैरमीभिः ॥ ४४॥

labheya nindāmapi satkavīnāṃ savyaṅgyasaurabhyarasairvacobhiḥ |na tu praśaṃsāmapi duṣkavīnāṃ durgandhibhirvītarasairamībhiḥ || 44||

विवक्षितार्थप्रतिपादकं ये विन्यासभेदं न विदुः पदानाम् ।दुःखावहोऽर्थः स्फुरितोऽपि तेषां दौर्भाग्यभाजामिव पुत्रलाभः ॥ ४५॥

vivakṣitārthapratipādakaṃ ye vinyāsabhedaṃ na viduḥ padānām |duḥkhāvaho'rthaḥ sphurito'pi teṣāṃ daurbhāgyabhājāmiva putralābhaḥ || 45||

दुर्मेधसः शुष्कतरां कटोरां दुर्गन्धसान्द्रां गिरमुद्गिरन्तः ।कालं चिरं हन्त कथं व्यथन्ते श्रोतुर्दशातरस कियत्तमोऽशः ॥ ४६॥

durmedhasaḥ śuṣkatarāṃ kaṭorāṃ durgandhasāndrāṃ giramudgirantaḥ |kālaṃ ciraṃ hanta kathaṃ vyathante śroturdaśātarasa kiyattamo'śaḥ || 46||

शृण्वन्तु ते दुष्कवितां परेषां श्रोत्रेषु तप्तं जतु यैर्निषिक्तम् ।शब्दार्थयोर्दुष्कविवक्रभाजोः किं दुष्कृतं स्यादवधारयन्तु ॥ ४७॥

śṛṇvantu te duṣkavitāṃ pareṣāṃ śrotreṣu taptaṃ jatu yairniṣiktam |śabdārthayorduṣkavivakrabhājoḥ kiṃ duṣkṛtaṃ syādavadhārayantu || 47||

श्राम्यन्ति यावत् कवयः परेऽपि श्राम्यन्ति तावच्च ततोऽधिकं च ।गर्मोद्भवादिः प्रसवावतानः क्लेशो हि दुष्पुत्रसुवाञ्च तुल्यः ॥ ४८॥

śrāmyanti yāvat kavayaḥ pare'pi śrāmyanti tāvacca tato'dhikaṃ ca |garmodbhavādiḥ prasavāvatānaḥ kleśo hi duṣputrasuvāñca tulyaḥ || 48||

दाक्षिण्यहानिर्जगतां विधातुर्दैव्या गिरां दुर्भरणत्य योगः ।पापं जनात्येति च सर्वमेतत् समाहृतं दुष्कवितानिदानम् ॥ ४९॥

dākṣiṇyahānirjagatāṃ vidhāturdaivyā girāṃ durbharaṇatya yogaḥ |pāpaṃ janātyeti ca sarvametat samāhṛtaṃ duṣkavitānidānam || 49||