शान्तिविलासः Shantivilasah

॥ श्रीः ॥वंशे कस्मिन्नजनिषि कयोः पुत्नतामग्रहीषंकत्यौषं तदपि कतिधा तच्च सद्भयः कतिभ्यः ।किं नाद्राक्षं व्यसनमपि वा किं सुखं नान्वभूवंनोपारंसीत्तदपि हृदयं कीदृशो मे विपाकः ॥ १॥

|| śrīḥ ||vaṃśe kasminnajaniṣi kayoḥ putnatāmagrahīṣaṃkatyauṣaṃ tadapi katidhā tacca sadbhayaḥ katibhyaḥ |kiṃ nādrākṣaṃ vyasanamapi vā kiṃ sukhaṃ nānvabhūvaṃnopāraṃsīttadapi hṛdayaṃ kīdṛśo me vipākaḥ || 1||

पादौ मे स्तः परमचतुरौ कीकटानेव गन्तुंवागप्यास्ते निभृतमनृतान्येव वक्तुं वचांसि ।मीमांसन्ते मम च मतयो दोषदृष्टौ परेषांपाङ्गुर्मूकः पशुरपि भवाम्यात्मनीने तु कृत्ये ॥ २॥

pādau me staḥ paramacaturau kīkaṭāneva gantuṃvāgapyāste nibhṛtamanṛtānyeva vaktuṃ vacāṃsi |mīmāṃsante mama ca matayo doṣadṛṣṭau pareṣāṃpāṅgurmūkaḥ paśurapi bhavāmyātmanīne tu kṛtye || 2||

यामाराद्धुं न गणितमिदं जीवितं वा धनं वायस्याः प्रीतिर्मनसि कलिता ज्यायसी मोक्षतोऽपि ।सैवेदानीं वयसि चलिते सम्प्रहीणे च वित्तेतूलायापि त्रिपुरहर मां मन्यते नैव भार्या ॥ ३॥

yāmārāddhuṃ na gaṇitamidaṃ jīvitaṃ vā dhanaṃ vāyasyāḥ prītirmanasi kalitā jyāyasī mokṣato'pi |saivedānīṃ vayasi calite samprahīṇe ca vittetūlāyāpi tripurahara māṃ manyate naiva bhāryā || 3||

कृत्वा पापान्यपि खलु मया पोषिताः शैशवे येनिद्राहारावपि विजहता शिक्षिता ये कलासु ।प्रादुर्भूताः स्वयमिव हि ते प्राक्तनादृष्टलब्धप्रज्ञोन्मेषा इव च तनया न स्मरन्त्यात्मनोऽपि ॥ ४॥

kṛtvā pāpānyapi khalu mayā poṣitāḥ śaiśave yenidrāhārāvapi vijahatā śikṣitā ye kalāsu |prādurbhūtāḥ svayamiva hi te prāktanādṛṣṭalabdhaprajñonmeṣā iva ca tanayā na smarantyātmano'pi || 4||

दाराः पुत्राः परमसुहृदो बान्धवाः किङ्करा वास्वप्नावस्थास्वपि च विरहं ये मया ने क्षमन्ते ।अत्यासन्ने तपनतनयस्याज्ञया दूतवर्गेतेष्वेकोऽपि स्मरहर न मे गन्तुमन्वस्ति जन्तुः ॥ ५॥

dārāḥ putrāḥ paramasuhṛdo bāndhavāḥ kiṅkarā vāsvapnāvasthāsvapi ca virahaṃ ye mayā ne kṣamante |atyāsanne tapanatanayasyājñayā dūtavargeteṣveko'pi smarahara na me gantumanvasti jantuḥ || 5||

राज्ञो भृत्या यदि परिचिता देशिकस्यैष लाभोराजद्वारे यदि खलु गतं नैमिशे तत्प्रविष्टम् ।राजा दृष्टोऽथ च यदि परं ब्रह्म साक्षात्कृतं तत्यक्तो देहो यदि नृपकुले मादृशां सोऽपवर्गः ॥ ६॥

rājño bhṛtyā yadi paricitā deśikasyaiṣa lābhorājadvāre yadi khalu gataṃ naimiśe tatpraviṣṭam |rājā dṛṣṭo'tha ca yadi paraṃ brahma sākṣātkṛtaṃ tatyakto deho yadi nṛpakule mādṛśāṃ so'pavargaḥ || 6||

यत्तीर्थानामटनमथ यत्पूजनं देवतानामिष्टापूर्तव्यसनमपि यद्यच्च दाक्ष्यं कलासु ।अर्थप्राप्त्यौपयिकमखिलं जायते मादृशां तत्ते चाप्यर्था धरणिशरणा भूमिभृत्सात्कृता वा ॥ ७॥

yattīrthānāmaṭanamatha yatpūjanaṃ devatānāmiṣṭāpūrtavyasanamapi yadyacca dākṣyaṃ kalāsu |arthaprāptyaupayikamakhilaṃ jāyate mādṛśāṃ tatte cāpyarthā dharaṇiśaraṇā bhūmibhṛtsātkṛtā vā || 7||

आ कौमाराद्गुरुचरणशुश्रूषया ब्रह्मविद्यास्वास्थायास्थामहह महतीमर्जितं कौशलं यत् ।निद्राहेतोनिशि निशि कथाः शृण्वतां पार्थिवानांकालक्षेपौपयिकमिदमप्याः कथं पर्यणंसीत् ॥ ८॥

ā kaumārādgurucaraṇaśuśrūṣayā brahmavidyāsvāsthāyāsthāmahaha mahatīmarjitaṃ kauśalaṃ yat |nidrāhetoniśi niśi kathāḥ śṛṇvatāṃ pārthivānāṃkālakṣepaupayikamidamapyāḥ kathaṃ paryaṇaṃsīt || 8||

छाया तोयं वसनमशनं वाहनं दीपिका वाकेतुं यस्मिन्किल न सुलभं किञ्चिदप्येषु मर्त्यैः ।तस्मिन्दूरे पथि तनुभृतां सर्वथैवाभिगम्येप्रस्थानार्हं कमपि तु विधिं घस्मरा न स्मरामः ॥ ९॥

chāyā toyaṃ vasanamaśanaṃ vāhanaṃ dīpikā vāketuṃ yasminkila na sulabhaṃ kiñcidapyeṣu martyaiḥ |tasmindūre pathi tanubhṛtāṃ sarvathaivābhigamyeprasthānārhaṃ kamapi tu vidhiṃ ghasmarā na smarāmaḥ || 9||

आकर्ण्यन्ते तपनतनयग्रामसंलापघोषामन्दं मन्दं हसति निहितः कालपाशोऽपि कण्ठे ।आपृच्छ्यन्ते कृतजिगमिषासम्भ्रमाः प्राणवातानैवेदानीमपि विषयवैमुख्यमभ्येति चेतः ॥ १०॥

ākarṇyante tapanatanayagrāmasaṃlāpaghoṣāmandaṃ mandaṃ hasati nihitaḥ kālapāśo'pi kaṇṭhe |āpṛcchyante kṛtajigamiṣāsambhramāḥ prāṇavātānaivedānīmapi viṣayavaimukhyamabhyeti cetaḥ || 10||

चक्षुष्यन्धे चलति दशने श्मश्रुणि श्वेतमानेसीदत्यङ्गे मनसि कलुषे कम्पमाने कराग्रे ।दूतैरेतैर्दिनकरभुवः शश्वदुद्बोध्यमानास्वातुं देहं तदपि भिषजामेव सान्त्वं वदामः ॥ ११॥

cakṣuṣyandhe calati daśane śmaśruṇi śvetamānesīdatyaṅge manasi kaluṣe kampamāne karāgre |dūtairetairdinakarabhuvaḥ śaśvadudbodhyamānāsvātuṃ dehaṃ tadapi bhiṣajāmeva sāntvaṃ vadāmaḥ || 11||

शान्तो वह्निर्जठरपिठरे संस्थिता कामवार्ताधावं धावं दिशि दिशि शनैरिन्द्रियाश्वा निपेतुः ।एवं दैवादुपरममगादेष मे वैरिवर्गश्चेतस्त्वेकं न वशमयते किं करोमि क्व यामि ॥ १२॥

śānto vahnirjaṭharapiṭhare saṃsthitā kāmavārtādhāvaṃ dhāvaṃ diśi diśi śanairindriyāśvā nipetuḥ |evaṃ daivāduparamamagādeṣa me vairivargaścetastvekaṃ na vaśamayate kiṃ karomi kva yāmi || 12||

नानोपायैर्दिशि दिशि धनान्यर्जयित्वा व्ययित्वासम्यक्सम्पादितमिदमहो स्थौल्यमेकं शरीरे ।श्रुत्वा श्रुत्वा बहुजनमुखादायुषैतावतापिप्राप्तं दर्शावधितिमिरवद्गाढमज्ञानमेकम् ॥ १३॥

nānopāyairdiśi diśi dhanānyarjayitvā vyayitvāsamyaksampāditamidamaho sthaulyamekaṃ śarīre |śrutvā śrutvā bahujanamukhādāyuṣaitāvatāpiprāptaṃ darśāvadhitimiravadgāḍhamajñānamekam || 13||

केक्षन्ते मां क्वचन शयितं किङ्करा दण्डपाणेरीक्षन्तां वा तदपि मयि किं कुर्युरुद्दामवृत्ते ।कुर्युः किञ्चित्प्रसभमपि वा घातयिष्यामि राज्ञेऽत्यन्तर्धैर्यं परमिह वहन्नन्तकं न स्मरामि ॥ १४॥

kekṣante māṃ kvacana śayitaṃ kiṅkarā daṇḍapāṇerīkṣantāṃ vā tadapi mayi kiṃ kuryuruddāmavṛtte |kuryuḥ kiñcitprasabhamapi vā ghātayiṣyāmi rājñe'tyantardhairyaṃ paramiha vahannantakaṃ na smarāmi || 14||

वेदा वा स्युर्वितथवचना विस्मरेदीश्वरो वाधर्माधर्मस्थितिविरचनामन्तको वा मृषा स्यात् ।नित्यो वा स्यामहमिति बहूनुल्लिखन्तः समाधीन्मेदोवृद्धया मुदितमनसः सर्वतो निर्वृताः स्मः ॥ १५॥

vedā vā syurvitathavacanā vismaredīśvaro vādharmādharmasthitiviracanāmantako vā mṛṣā syāt |nityo vā syāmahamiti bahūnullikhantaḥ samādhīnmedovṛddhayā muditamanasaḥ sarvato nirvṛtāḥ smaḥ || 15||

यामे यामे गलति वपुषः स्रंसते सन्धिबन्धःश्वासे श्वासेऽपि च विचलति क्षीयते दीर्घमायुः ।भुक्ते भुक्तेऽपि च सुखलवे लुप्यते पुण्यराशिःकृत्ये कृत्ये निरवधि पुनर्वर्धते पातकं नः ॥ १६॥

yāme yāme galati vapuṣaḥ sraṃsate sandhibandhaḥśvāse śvāse'pi ca vicalati kṣīyate dīrghamāyuḥ |bhukte bhukte'pi ca sukhalave lupyate puṇyarāśiḥkṛtye kṛtye niravadhi punarvardhate pātakaṃ naḥ || 16||

गन्तव्योऽध्वा सकलदुरवस्थानसम्पातभूमिर्गत्वा दृश्यस्त्रिभुवनजनायुष्कलान्तः कृतान्तः ।दृष्ट्वा लभ्या निरयजनिता यातना नैकभेदाविस्मृत्येदं निखिलमपि तु व्यर्थमायुर्नयामः ॥ १७॥

gantavyo'dhvā sakaladuravasthānasampātabhūmirgatvā dṛśyastribhuvanajanāyuṣkalāntaḥ kṛtāntaḥ |dṛṣṭvā labhyā nirayajanitā yātanā naikabhedāvismṛtyedaṃ nikhilamapi tu vyarthamāyurnayāmaḥ || 17||

काले काले न किमुपनतं भुञ्जते भोज्यजातंगृह्णन्त्यम्भो न किमथ न किं संविशन्ति क्षपासु ।पुष्णन्ति स्वान्न किमु पृथुकान्स्त्रीषु किं नो रमन्तेकृत्याकृत्यव्यपगतधियां कस्तिरश्चां च भेदः ॥ १८॥

kāle kāle na kimupanataṃ bhuñjate bhojyajātaṃgṛhṇantyambho na kimatha na kiṃ saṃviśanti kṣapāsu |puṣṇanti svānna kimu pṛthukānstrīṣu kiṃ no ramantekṛtyākṛtyavyapagatadhiyāṃ kastiraścāṃ ca bhedaḥ || 18||

कृच्छ्राल्लब्धं धनमपि शतांशाधिकप्राप्तिलोभात्पत्रे किञ्चिल्लिखितमुपलभ्यैव सर्वं त्यजामः ।शास्त्रैः सिद्धे बहुशतगुणाधिक्यलाभे परत्रव्यर्थाशङ्काकलुषमनसो नोत्सृजामोऽर्थलेशम् ॥ १९॥

kṛcchrāllabdhaṃ dhanamapi śatāṃśādhikaprāptilobhātpatre kiñcillikhitamupalabhyaiva sarvaṃ tyajāmaḥ |śāstraiḥ siddhe bahuśataguṇādhikyalābhe paratravyarthāśaṅkākaluṣamanaso notsṛjāmo'rthaleśam || 19||

जीर्णे रुग्णे विकलकरणे शत्रुभिर्वा गृहीतेस्वस्मिन्कोऽर्थो भवति सुखदः कश्च कामप्रसङ्गः ।मा भूदेतत्सकलमथवा स्वायुषः किं प्रमाणंनिश्चित्यैवं दुरितनिचयश्चीयते निर्विशङ्कैः ॥ २०॥

jīrṇe rugṇe vikalakaraṇe śatrubhirvā gṛhītesvasminko'rtho bhavati sukhadaḥ kaśca kāmaprasaṅgaḥ |mā bhūdetatsakalamathavā svāyuṣaḥ kiṃ pramāṇaṃniścityaivaṃ duritanicayaścīyate nirviśaṅkaiḥ || 20||

आयान्त्यग्रे ननु तनुभवा उत्तमर्णा इवेमेशय्यालग्नाः फणभृत इवाभान्ति दारा इदानीम् ।कारागेहप्रतिममधुना मन्दिरं दृश्यते मेतत्र स्थातुं प्रसजति मनो न क्षणं न क्षणार्धम् ॥ ३१॥

āyāntyagre nanu tanubhavā uttamarṇā ivemeśayyālagnāḥ phaṇabhṛta ivābhānti dārā idānīm |kārāgehapratimamadhunā mandiraṃ dṛśyate metatra sthātuṃ prasajati mano na kṣaṇaṃ na kṣaṇārdham || 31||

जातं जातं गतमपि गतं बाल्यतो लौल्यतो वानेतःस्थेयं क्षणमपि गृहे मुञ्चतः को मुहूर्तः ।इत्यत्यन्तव्यवसितधियो निःसरन्तोऽपि गेहादावर्तन्ते झटिति रुदतां सान्त्वहेतोः शिशूनाम् ॥ २२॥

jātaṃ jātaṃ gatamapi gataṃ bālyato laulyato vānetaḥstheyaṃ kṣaṇamapi gṛhe muñcataḥ ko muhūrtaḥ |ityatyantavyavasitadhiyo niḥsaranto'pi gehādāvartante jhaṭiti rudatāṃ sāntvahetoḥ śiśūnām || 22||

नैव ब्रूमो वयमतिथयोऽभ्यागता बन्धुवर्गादीनानाथाः सुहृद इति ये तेषु कार्या दयेति ।यं त्वं पोष्यं मनसि कुरुषे नित्यमात्मानमेकंजन्मन्यस्मिन्निव बिभृहि तं सर्वदेत्युल्लपामः ॥ २३॥

naiva brūmo vayamatithayo'bhyāgatā bandhuvargādīnānāthāḥ suhṛda iti ye teṣu kāryā dayeti |yaṃ tvaṃ poṣyaṃ manasi kuruṣe nityamātmānamekaṃjanmanyasminniva bibhṛhi taṃ sarvadetyullapāmaḥ || 23||

यैरुद्धुष्टं हितमसकृदस्मासु पित्रेव पुत्रे ।पश्यामस्तान्निरुपधिकृपासागराँल्लोकबन्धून्पश्यामोऽस्मान्निरवधितमःक्ष्माधरान्ब्रह्मबन्धून् ॥ २४॥

yairuddhuṣṭaṃ hitamasakṛdasmāsu pitreva putre |paśyāmastānnirupadhikṛpāsāgarām̐llokabandhūnpaśyāmo'smānniravadhitamaḥkṣmādharānbrahmabandhūn || 24||

यत्तामिस्र नरककुहरे यद्बहिश्चक्रवालाद्यत्पाताले यदपि धरणौ वार्षिकीषु क्षपासु ।रूढं गाढं तम इति समस्तं च तच्चिन्त्यमानंनास्माकान्तःकरणतमसो दासभावेऽपि योग्यम् ॥ २५॥

yattāmisra narakakuhare yadbahiścakravālādyatpātāle yadapi dharaṇau vārṣikīṣu kṣapāsu |rūḍhaṃ gāḍhaṃ tama iti samastaṃ ca taccintyamānaṃnāsmākāntaḥkaraṇatamaso dāsabhāve'pi yogyam || 25||

सर्वानर्थप्रथमकरणे सर्वभावैर्जिहास्येदेहे मोहो यदि परिणतः पोषणीयो मयेति ।आस्तामेवं वपुरिदमिवागामि चास्माकमेवेत्येषाप्यास्तां मतिरिति परं धर्मशास्त्रेषु घोषः ॥ २६॥

sarvānarthaprathamakaraṇe sarvabhāvairjihāsyedehe moho yadi pariṇataḥ poṣaṇīyo mayeti |āstāmevaṃ vapuridamivāgāmi cāsmākamevetyeṣāpyāstāṃ matiriti paraṃ dharmaśāstreṣu ghoṣaḥ || 26||

कामी कामव्रणपरिगतः कामिनीरेव हित्वाभुङ्क्ते पश्चादपगतभयं कामिनीनां सहस्रम् ।इत्थङ्कारं विषयसुखभोगैकतानैर्नरैरप्यस्मिन्देहे कतिपयदिनान्येष भोगो विवर्ज्यः ॥ २७॥

kāmī kāmavraṇaparigataḥ kāminīreva hitvābhuṅkte paścādapagatabhayaṃ kāminīnāṃ sahasram |itthaṅkāraṃ viṣayasukhabhogaikatānairnarairapyasmindehe katipayadinānyeṣa bhogo vivarjyaḥ || 27||

न्याय्यादर्थादपि किमधिकं लभ्यमुन्मार्गवृत्त्यावैधादन्नादपि किमधिकं पर्युदस्तेषु भोज्यम् ।भार्याभोगादपि भवति कः पण्यकान्तासु भोगःप्रायो नेति श्रुतिविषयता विश्वमाधुर्यहेतुः ॥ २८॥

nyāyyādarthādapi kimadhikaṃ labhyamunmārgavṛttyāvaidhādannādapi kimadhikaṃ paryudasteṣu bhojyam |bhāryābhogādapi bhavati kaḥ paṇyakāntāsu bhogaḥprāyo neti śrutiviṣayatā viśvamādhuryahetuḥ || 28||

आस्तिक्यं चेद्धनमखिलमप्यर्थिसात्कर्तुमर्हंनास्तिक्यं चेत्तदपि सुतरां भोगहेतोरपास्यम् ।अस्पृष्ट्वापि स्वयमतिरहः स्थाप्यते यत्तदन्तस्तस्मिन्हेतुः क इति निभृतं तर्कयामो न विद्मः ॥ २९॥

āstikyaṃ ceddhanamakhilamapyarthisātkartumarhaṃnāstikyaṃ cettadapi sutarāṃ bhogahetorapāsyam |aspṛṣṭvāpi svayamatirahaḥ sthāpyate yattadantastasminhetuḥ ka iti nibhṛtaṃ tarkayāmo na vidmaḥ || 29||

श्वानः पुच्छाञ्चलकुटिलतां सूकराः कुक्षिपोषंकीशा दन्तप्रकटनविधि गर्दभा रूक्षघोषम् ॥मा वक्षःश्वयथुमपि च स्त्रीषु दृष्ट्वा रमन्तेतत्सौन्दर्यं किमिति फलितं तत्तदज्ञानतोऽन्यत् ॥ ३०॥

śvānaḥ pucchāñcalakuṭilatāṃ sūkarāḥ kukṣipoṣaṃkīśā dantaprakaṭanavidhi gardabhā rūkṣaghoṣam ||mā vakṣaḥśvayathumapi ca strīṣu dṛṣṭvā ramantetatsaundaryaṃ kimiti phalitaṃ tattadajñānato'nyat || 30||

रन्तुं प्राप्तो दशति दशनैराननं चेत्प्रियायाभोक्तुं प्राप्तः किमिति न दशेदग्रहस्तं प्रदातुः ।इत्थं व्यक्ते हृदयजनुषः पामरोन्मादकत्वेहातुं सद्यः प्रभवति न कोऽप्यन्ततो लज्जितुं वा ॥ ३१॥

rantuṃ prāpto daśati daśanairānanaṃ cetpriyāyābhoktuṃ prāptaḥ kimiti na daśedagrahastaṃ pradātuḥ |itthaṃ vyakte hṛdayajanuṣaḥ pāmaronmādakatvehātuṃ sadyaḥ prabhavati na ko'pyantato lajjituṃ vā || 31||

दाराः पुत्राः शयनमशनं भूषणाच्छादने वायच्चेदृक्षं पुमभिलषितं तेषु माशब्दिकः कः ।किं त्वेतेषां भवति नियमः सेवने कोऽपि कोऽपिद्वेषस्तस्मिन्नपि यदि भवेत्तत्र वक्ता कृतान्तः ॥ ३२॥

dārāḥ putrāḥ śayanamaśanaṃ bhūṣaṇācchādane vāyaccedṛkṣaṃ pumabhilaṣitaṃ teṣu māśabdikaḥ kaḥ |kiṃ tveteṣāṃ bhavati niyamaḥ sevane ko'pi ko'pidveṣastasminnapi yadi bhavettatra vaktā kṛtāntaḥ || 32||

वेदाभ्यासव्यसनरसिकैः स्थीयते तावता किंसूक्ष्मा बुद्धिः श्रुतमिव विशत्यश्रुतं तावता किम् ।जल्पारम्भे जयति नियतं वादिनस्तावता किंनिर्वेदार्तं न यदि हृदयं शान्तिमभ्येति पुंसः ॥ ३३॥

vedābhyāsavyasanarasikaiḥ sthīyate tāvatā kiṃsūkṣmā buddhiḥ śrutamiva viśatyaśrutaṃ tāvatā kim |jalpārambhe jayati niyataṃ vādinastāvatā kiṃnirvedārtaṃ na yadi hṛdayaṃ śāntimabhyeti puṃsaḥ || 33||

यस्त्वत्यन्तव्यवसितमतिः सञ्जिघृक्षेत धर्मंखट्वाङ्गादारव न किमलं तस्य यामार्धमायुः ।दुष्पाण्डित्यादपहृतमतिर्यः पुनः संशयात्माकस्मै तस्य प्रभवतु वृथा काकवद्दीर्घमायुः ॥ ३४॥

yastvatyantavyavasitamatiḥ sañjighṛkṣeta dharmaṃkhaṭvāṅgādārava na kimalaṃ tasya yāmārdhamāyuḥ |duṣpāṇḍityādapahṛtamatiryaḥ punaḥ saṃśayātmākasmai tasya prabhavatu vṛthā kākavaddīrghamāyuḥ || 34||

अर्था न स्युर्यदि विजहिमो धर्ममर्थैकसाध्यंकायक्लेशैः कतिकतिविधः साधनीयो न धर्मः ।कायः श्रान्तो यदि भवति कस्तावता धर्मलोपश्चित्तं दत्त्वा सकृदपि शिवे चिन्तितं साधयामः ॥ ३५॥

arthā na syuryadi vijahimo dharmamarthaikasādhyaṃkāyakleśaiḥ katikatividhaḥ sādhanīyo na dharmaḥ |kāyaḥ śrānto yadi bhavati kastāvatā dharmalopaścittaṃ dattvā sakṛdapi śive cintitaṃ sādhayāmaḥ || 35||

स्वेनैवोक्तं निगमवचसा बोधनीयास्तु जीवाजीवैरेवेत्यपि च मुनिभिः कारितं धर्मशास्त्रम् ।उत्पश्यन्तु स्वयमिति भवो दारुणश्चाल्यतेऽसावद्यापि स्मो यदि खलु जडाः किं विधत्तां शिवोऽपि ॥ ३६॥

svenaivoktaṃ nigamavacasā bodhanīyāstu jīvājīvairevetyapi ca munibhiḥ kāritaṃ dharmaśāstram |utpaśyantu svayamiti bhavo dāruṇaścālyate'sāvadyāpi smo yadi khalu jaḍāḥ kiṃ vidhattāṃ śivo'pi || 36||

येनाचान्ताः सलिलनिधयो येन सृष्टा प्रतिद्यौःशस्त्राण्यस्त्राण्यपि कबलितान्येकया यस्य यष्ट्या ।कस्तादृक्षः प्रभवतु जनो देवभूदेववर्गेकालः कीटानिव कवलयामास तानप्ययत्नम् ॥ ३७॥

yenācāntāḥ salilanidhayo yena sṛṣṭā pratidyauḥśastrāṇyastrāṇyapi kabalitānyekayā yasya yaṣṭyā |kastādṛkṣaḥ prabhavatu jano devabhūdevavargekālaḥ kīṭāniva kavalayāmāsa tānapyayatnam || 37||

कायस्थैर्य करणपटुतां बन्धुसम्पत्तिमर्थंचातुर्यं वा किमिव हि बलं बिभ्रतो निर्भराः स्मः ।अन्त्यः श्वासः किमयमथवोपान्त्य इत्यामृशन्तोविस्मृत्येशं निमिषमपि किं वर्तितुं पारयामः ॥ ३८॥

kāyasthairya karaṇapaṭutāṃ bandhusampattimarthaṃcāturyaṃ vā kimiva hi balaṃ bibhrato nirbharāḥ smaḥ |antyaḥ śvāsaḥ kimayamathavopāntya ityāmṛśantovismṛtyeśaṃ nimiṣamapi kiṃ vartituṃ pārayāmaḥ || 38||

अभ्यस्यादौ श्रुतिमथ गृहं प्राप्य लब्ध्वा महार्थानिष्ट्वा यज्ञैर्जनिततनयः प्रव्रजेदायुषोऽन्ते ।इत्याचष्टे य इह स मनुर्याज्ञवल्क्योऽपि वा मेतावत्कालं प्रतिभवति चेदायुषस्तत्प्रमाणम् ॥ ३९॥

abhyasyādau śrutimatha gṛhaṃ prāpya labdhvā mahārthāniṣṭvā yajñairjanitatanayaḥ pravrajedāyuṣo'nte |ityācaṣṭe ya iha sa manuryājñavalkyo'pi vā metāvatkālaṃ pratibhavati cedāyuṣastatpramāṇam || 39||

अन्नं धान्यं वसु वसुमतीत्युत्तरेणोत्तरेणव्याकृष्यन्ते परमकृपणाः पामरा यद्वदित्थम् ।भूमिः खं द्यौर्द्रुहिणगृहमित्युत्तरेणोत्तरेणव्यामुह्यन्ते विमलमतयोऽप्यस्थिरेणैव धाम्ना ॥ ४०॥

annaṃ dhānyaṃ vasu vasumatītyuttareṇottareṇavyākṛṣyante paramakṛpaṇāḥ pāmarā yadvadittham |bhūmiḥ khaṃ dyaurdruhiṇagṛhamityuttareṇottareṇavyāmuhyante vimalamatayo'pyasthireṇaiva dhāmnā || 40||

प्रायश्चित्तं सकृदुपनते वा प्रमादात्कृते वाभूयो भूयोऽप्यवहिततरैः साधिते कः समाधिः ।कारुण्याब्धिर्यदि पुरहरः सत्सु कामं दयेतभ्रष्टे मादृश्यपि स दयते चेत्क्षतो धर्मसेतुः ॥ ४१॥

prāyaścittaṃ sakṛdupanate vā pramādātkṛte vābhūyo bhūyo'pyavahitataraiḥ sādhite kaḥ samādhiḥ |kāruṇyābdhiryadi puraharaḥ satsu kāmaṃ dayetabhraṣṭe mādṛśyapi sa dayate cetkṣato dharmasetuḥ || 41||

साध्या शम्भोः कथमपि दयेत्यप्यसाध्योपदेशःकोपं तस्य प्रथममपनुद्यैव साध्यः प्रसादः ।कोपो वर्णाश्रमनियमिताचारनिर्लङ्घनोत्थःशान्तिं नेयः स कथमधुनाप्यव्यवस्थाप्रवृत्तैः ॥ ४२॥

sādhyā śambhoḥ kathamapi dayetyapyasādhyopadeśaḥkopaṃ tasya prathamamapanudyaiva sādhyaḥ prasādaḥ |kopo varṇāśramaniyamitācāranirlaṅghanotthaḥśāntiṃ neyaḥ sa kathamadhunāpyavyavasthāpravṛttaiḥ || 42||

इष्टापूर्तैर्निगमपठनैः कृच्छूचान्द्रायणाद्यैःस्वामिन्नन्यैरपि तव मनः काममावर्जयेम ।मध्ये मध्ये यदि न निपतेत्कर्मणा चोदितानांज्ञानं श्रद्धेत्युभयमपि नो जातिवैर्यर्गलेव ॥ ४३॥

iṣṭāpūrtairnigamapaṭhanaiḥ kṛcchūcāndrāyaṇādyaiḥsvāminnanyairapi tava manaḥ kāmamāvarjayema |madhye madhye yadi na nipatetkarmaṇā coditānāṃjñānaṃ śraddhetyubhayamapi no jātivairyargaleva || 43||

निर्मर्यादः परमचपलो निःसमाज्ञानराशिर्मादृक्षोऽन्यः क इति भुवने मार्गणीयं त्वयैव ।ईदृक्षेऽपि क्वचिदिह दयेयेति कौतूहलं चेत्स्वामिन्विश्वेश्वर तव भवं निस्तरेयं तदाहम् ॥ ४४॥

nirmaryādaḥ paramacapalo niḥsamājñānarāśirmādṛkṣo'nyaḥ ka iti bhuvane mārgaṇīyaṃ tvayaiva |īdṛkṣe'pi kvacidiha dayeyeti kautūhalaṃ cetsvāminviśveśvara tava bhavaṃ nistareyaṃ tadāham || 44||

पश्चात्तप्ताः कथमपि विधेः किङ्करीभूय कुर्मःसेवां शम्भोरिति च नियमं वापि सङ्कल्पयामः ।आयुः किं मे किमिव करणं दुस्तरे सङ्कटेऽस्मिन्स्वामिन्गौरीरमण शरणं नस्त्वमेव त्वमेव ॥ ४५॥

paścāttaptāḥ kathamapi vidheḥ kiṅkarībhūya kurmaḥsevāṃ śambhoriti ca niyamaṃ vāpi saṅkalpayāmaḥ |āyuḥ kiṃ me kimiva karaṇaṃ dustare saṅkaṭe'sminsvāmingaurīramaṇa śaraṇaṃ nastvameva tvameva || 45||

सम्यङ्युक्तास्त्रिभिरपि मलैश्चिद्विकासैकरूपास्त्वन्निध्यानप्रवणमनसः सूरयस्त्वत्पुरे ये ।तेषां सन्दर्शयितुमपरिज्ञातपूर्वं कदाचिज्जन्तुं मुग्धं शिव नयसि किं विश्वपारं पुरं माम् ॥ ४६॥

samyaṅyuktāstribhirapi malaiścidvikāsaikarūpāstvannidhyānapravaṇamanasaḥ sūrayastvatpure ye |teṣāṃ sandarśayitumaparijñātapūrvaṃ kadācijjantuṃ mugdhaṃ śiva nayasi kiṃ viśvapāraṃ puraṃ mām || 46||

दिष्ट्या लब्धं द्विजवरकुले जन्म तत्रापि दिष्ट्याधर्माधर्मस्थितिरवगतैव प्रसादाद्गुरूणाम् ।जन्मन्यस्मिन्नपि यदि न मे सम्भवेदास्तिकत्वंनिस्तारः किं निरयभवनात्सर्वमोक्षेऽपि लभ्यः ॥ ४७॥

diṣṭyā labdhaṃ dvijavarakule janma tatrāpi diṣṭyādharmādharmasthitiravagataiva prasādādgurūṇām |janmanyasminnapi yadi na me sambhavedāstikatvaṃnistāraḥ kiṃ nirayabhavanātsarvamokṣe'pi labhyaḥ || 47||

भव्ये देहे पटुषु करणेष्वालये श्रीसमृद्धेकौमारान्ते वयसि कथमप्यप्रवृत्ते च दुःखे ।प्रत्यक्पुष्पीप्रसवविधया यस्य पुंसो निसर्गात्प्रत्यग्वक्त्रं भवति हृदयं कस्ततोऽप्यस्ति धन्यः ॥ ४८॥

bhavye dehe paṭuṣu karaṇeṣvālaye śrīsamṛddhekaumārānte vayasi kathamapyapravṛtte ca duḥkhe |pratyakpuṣpīprasavavidhayā yasya puṃso nisargātpratyagvaktraṃ bhavati hṛdayaṃ kastato'pyasti dhanyaḥ || 48||

नाहं याचे पदमुडुपतेर्नाधिकारं मघोनोनापि ब्राह्मीं भुवनगुरुतां का कथान्यप्रपञ्चे ।अन्यस्यान्यः श्रियमभिलषन्नस्तु कस्तस्य लोकोमह्यं शम्भो दिश मसृणितं मामकानन्दमेव ॥ ४९॥

nāhaṃ yāce padamuḍupaternādhikāraṃ maghononāpi brāhmīṃ bhuvanagurutāṃ kā kathānyaprapañce |anyasyānyaḥ śriyamabhilaṣannastu kastasya lokomahyaṃ śambho diśa masṛṇitaṃ māmakānandameva || 49||

आ गर्भादा कुलपरिवृढादा चतुर्वक्त्रतोऽपित्वत्पादाब्जप्रपदनपरान्वेत्सि नश्चन्द्रमौले ।मायायाश्च प्रपदनपरेष्वप्रवृत्तिं त्वमात्थस्वामिन्नेवं सति यदुचितं तत्र देवः प्रमाणम् ॥ ५०॥

ā garbhādā kulaparivṛḍhādā caturvaktrato'pitvatpādābjaprapadanaparānvetsi naścandramaule |māyāyāśca prapadanapareṣvapravṛttiṃ tvamātthasvāminnevaṃ sati yaducitaṃ tatra devaḥ pramāṇam || 50||

दण्डं धत्ते सकलजगतां दक्षिणो यः कृतान्तोनामाप्यस्य प्रतिभयतनोर्नोपगृह्णीमहीति ।प्राप्ताः स्मम्तं निगमवचसामुत्तरो यः कृतान्तोयद्वा तद्वा भवतु न पुनस्तस्य पश्येम वक्त्रम् ॥ ५१॥

daṇḍaṃ dhatte sakalajagatāṃ dakṣiṇo yaḥ kṛtāntonāmāpyasya pratibhayatanornopagṛhṇīmahīti |prāptāḥ smamtaṃ nigamavacasāmuttaro yaḥ kṛtāntoyadvā tadvā bhavatu na punastasya paśyema vaktram || 51||

इति श्रीनीलकण्ठदीक्षितविरचितं शान्तिविलासः सम्पूर्णः ॥

iti śrīnīlakaṇṭhadīkṣitaviracitaṃ śāntivilāsaḥ sampūrṇaḥ ||