तन्मयभावोपदेशः Ribhuproktah Tanmayabhavopadeshah

(तन्मयो भव सर्वदा)यः परं ब्रह्म सर्वात्मा सच्चिदानन्दविग्रहः ।सर्वात्मा परमात्मा हि तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२॥आत्मरूपमिदं सर्वमाद्यन्तरहितोऽजयः ।कार्याकार्यमिदं नास्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३॥यत्र द्वैतभयं नास्ति यत्राद्वैतप्रबोधनम् ।शान्ताशान्तद्वयं नास्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४॥यत्र सङ्कल्पकं नास्ति यत्र भ्रान्तिर्न विद्यते ।तदेव हि मतिर्नास्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५॥यत्र ब्रह्मणि नास्त्येव यत्र भावि विकल्पनम् ।यत्र सर्वं जगन्नास्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।६॥यत्र भावमभावं वा मनोभ्रान्ति विकल्पनम् ।यत्र भ्रान्तेर्न वार्ता वा तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।७॥(यत्र वार्ता न वार्ता वा तन्मयो भव सर्वदा) ॥ २९\।७॥यत्र नास्ति सुखं नास्ति देहोऽहमिति रूपकम् ।सर्वसङ्कल्पनिर्मुक्तं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।८॥यत्र ब्रह्म विना भावो यत्र दोषो न विद्यते ।यत्र द्वन्द्वभयं नास्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।९॥यत्र वाक्कायकार्यं वा यत्र कल्पो लयं गतः ।यत्र प्रपञ्चं नोत्पन्नं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।१०॥यत्र माया प्रकाशो न माया कार्यं न किञ्चन ।यत्र दृश्यमदृश्यं वा तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।११॥विद्वान्विद्यापि नास्त्येव यत्र पक्षविपक्षकौ ।न यत्र दोषादोषौ वा तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।१२॥यत्र विष्णुत्वभेदो न यत्र ब्रह्मा न विद्यते ।यत्र शङ्करभेदो न तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।१३॥न यत्र सदसद्भेदो न यत्र कलनापदम् ।न यत्र जीवकलना तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।१४॥न यत्र शङ्करध्यानं न यत्र परमं पदम् ।न यत्र कलनाकारं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।१५॥न यत्राणुर्महत्त्वं च यत्र सन्तोषकल्पनम् ।यत्र प्रपञ्चमाभासं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।१६॥न यत्र देहकलनं न यत्र हि कुतूहलम् ।न यत्र चित्तकलनं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।१७॥न यत्र बुद्धिविज्ञानं न यत्रात्मा मनोमयः ।न यत्र कामकलनं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।१८॥न यत्र मोक्षविश्रान्तिर्यत्र बन्धत्ववि(नि)ग्रहः ।न यत्र शाश्वतं ज्ञानं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।१९॥न यत्र कालकलनं यत्र दुःखत्वभावनम् ।न यत्र देहकलनं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२०॥न यत्र जीववैराग्यं यत्र शास्त्रविकल्पनम् ।यत्राहमहमात्मत्वं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२१॥न यत्र जीवन्मुक्तिर्वा यत्र देहविमोचनम् ।यत्र सङ्कल्पितं कार्यं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२२॥न यत्र भूतकलनं यत्रान्यत्वप्रभावनम् ।न यत्र जीवभेदो वा तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२३॥यत्रानन्दपदं ब्रह्म यत्रानन्दपदं सुखम् ।यत्रानन्दगुणं नित्यं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२४॥न यत्र वस्तुप्रभवं न यत्रापजयोजयः ।न यत्र वाक्यकथनं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२५॥न यत्रात्मविचाराङ्गं न यत्र श्रवणाकुलम् ।न यत्र च महानन्दं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२६॥न यत्र हि सजातीयं विजातीयं न यत्र हि ।न यत्र स्वगतं भेदं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२७॥न यत्र नरको घोरो न यत्र स्वर्गसम्पदः ।न यत्र ब्रह्मलोको वा तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२८॥न यत्र विष्णुसायुज्यं यत्र कैलासपर्वतः ।ब्रह्माण्डमण्डलं यत्र तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।२९॥न यत्र भूषणं यत्र दूषणं वा न विद्यते ।न यत्र समता दोषं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३०॥न यत्र मनसा भावो न यत्र सविकल्पनम् ।न यत्रानुभवं दुःखं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३१॥यत्र पापभयं नास्ति पञ्चपापादपि क्वचित् ।न यत्र सङ्गदोषं वा तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३२॥यत्र तापत्रयं नास्ति यत्र जीवत्रयं क्वचित् ।यत्र विश्वविकल्पाख्यं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३३॥न यत्र बोधमुत्पन्नं न यत्र जगतां भ्रमः ।न यत्र करणाकारं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३४॥न यत्र हि मनो राज्यं यत्रैव परमं सुखम् ।यत्र वै शाश्वतं स्थानं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३५॥यत्र वै कारणं शान्तं यत्रैव सकलं सुखम् ।यद्गत्वा न निवर्तन्ते तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३६॥यज्ज्ञात्वा मुच्यते सर्वं यज्ज्ञात्वाऽन्यन्न विद्यते ।यज्ज्ञात्वा नान्यविज्ञानं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३७॥यत्रैव दोषं नोत्पन्नं यत्रैव स्थाननिश्चलः ।यत्रैव जीवसङ्घातः तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३८॥यत्रैव नित्यतृप्तात्मा यत्रैवानन्दनिश्चलम् ।यत्रैव निश्चलं शान्तं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।३९॥यत्रैव सर्वसौख्यं वा यत्रैव सन्निरूपणम् ।यत्रैव निश्चयाकारं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४०॥न यत्राहं न यत्र त्वं न यत्र त्वं स्वयं स्वयम् ।यत्रैव निश्चयं शान्तं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४१॥यत्रैव मोदते नित्यं यत्रैव सुखमेधते ।यत्र दुःखभयन्नास्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४२॥यत्रैव चिन्मयाकारं यत्रैवानन्दसागरः ।यत्रैव परमं साक्षात्तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४३॥यत्रैव स्वयमेवात्र स्वयमेव तदेव हि ।स्वस्वात्मनोक्तभेदोऽस्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४४॥यत्रैव परमानन्दं स्वयमेव सुखं परम् ।यत्रैवाभेदकलनं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४५॥न यत्र चाणुमात्रं वा न यत्र मनसो मलम् ।न यत्र च ददाम्येव तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४६॥यत्र चित्तं मृतं देहं मनो मरणमात्मनः ।यत्र स्मृतिर्लयं याति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४७॥यत्रैवाहं मृतो नूनं यत्र कामो लयं गतः ।यत्रैव परमानन्दं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४८॥यत्र देवास्त्रयो लीनं यत्र देहादयो मृताः ।न यत्र व्यवहारोऽस्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।४९॥यत्र मग्नो निरायासो यत्र मग्नो न पश्यति ।यत्र मग्नो न जन्मादिस्तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५०॥यत्र मग्नो न चाभाति यत्र जाग्रन्न विद्यते ।यत्रैव मोहमरणं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५१॥यत्रैव कालमरणं यत्र योगो लयं गतः ।यत्र सत्सङ्गतिर्नष्टा तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५२॥(अद्दितिओनल् श्लोक)यत्र विघ्नातिमरणं यत्र विश्वं लयं गतम् ।यत्र भ्रान्ति निवृत्तत्वं तन्मयो भव सर्वदा ॥यत्र प्राणदयो नष्टा यत्र देहास्रयो मृताः ।यत्र मानावमानं न तन्मयो भव सर्वदा ॥यत्रैव ब्रह्मणो रूपं यत्रैवानन्दमात्रकम् ।यत्रैव परमानन्दं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५३॥यत्र विश्वं क्वचिन्नास्ति यत्र नास्ति ततो जगत् ।यत्रान्तःकरणं नास्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५४॥यत्रैव सुखमात्रं च यत्रैवानन्दमात्रकम् ।यत्रैव परमानन्दं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५५॥यत्र सन्मात्रचैतन्यं यत्र चिन्मात्रमात्रकम् ।यत्रानन्दमयं भाति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५६॥यत्र साक्षात्परं ब्रह्म यत्र साक्षात्स्वयं परम् ।यत्र शान्तं परं लक्ष्यं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५७॥यत्र साक्षादखण्डार्थं यत्र साक्षात्परायणम् ।यत्र नाशादिकं नास्ति तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५८॥यत्र साक्षात्स्वयं मात्रं यत्र साक्षात्स्वयं जयम् ।यत्र साक्षान्महानात्मा तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।५९॥यत्र साक्षात्परं तत्त्वं यत्र साक्षात्स्वयं महत् ।यत्र साक्षात्तु विज्ञानं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।६०॥यत्र साक्षाद्गुणातीतं यत्र साक्षाद्धि निर्मलम् ।यत्र साक्षात्सदाशुद्धं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।६१॥यत्र साक्षान्महानात्मा यत्र साक्षात्सुखात्सुखम् ।यत्रैव ज्ञानविज्ञानं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।६२॥यत्रैव हि स्वयं ज्योतिर्यत्रैव स्वयमद्वयम् ।यत्रैव परमानन्दं तन्मयो भव सर्वदा ॥ २९\।६३॥॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते ऋभुप्रोक्तः तन्मयभावोपदेशः सम्पूर्णः ॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । शङ्कराख्यः षष्ठांशः । अध्यायः २९। २६३॥

(tanmayo bhava sarvadā)yaḥ paraṃ brahma sarvātmā saccidānandavigrahaḥ |sarvātmā paramātmā hi tanmayo bhava sarvadā || 29\|2||ātmarūpamidaṃ sarvamādyantarahito'jayaḥ |kāryākāryamidaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29\|3||yatra dvaitabhayaṃ nāsti yatrādvaitaprabodhanam |śāntāśāntadvayaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29\|4||yatra saṅkalpakaṃ nāsti yatra bhrāntirna vidyate |tadeva hi matirnāsti tanmayo bhava sarvadā || 29\|5||yatra brahmaṇi nāstyeva yatra bhāvi vikalpanam |yatra sarvaṃ jagannāsti tanmayo bhava sarvadā || 29\|6||yatra bhāvamabhāvaṃ vā manobhrānti vikalpanam |yatra bhrānterna vārtā vā tanmayo bhava sarvadā || 29\|7||(yatra vārtā na vārtā vā tanmayo bhava sarvadā) || 29\|7||yatra nāsti sukhaṃ nāsti deho'hamiti rūpakam |sarvasaṅkalpanirmuktaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|8||yatra brahma vinā bhāvo yatra doṣo na vidyate |yatra dvandvabhayaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29\|9||yatra vākkāyakāryaṃ vā yatra kalpo layaṃ gataḥ |yatra prapañcaṃ notpannaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|10||yatra māyā prakāśo na māyā kāryaṃ na kiñcana |yatra dṛśyamadṛśyaṃ vā tanmayo bhava sarvadā || 29\|11||vidvānvidyāpi nāstyeva yatra pakṣavipakṣakau |na yatra doṣādoṣau vā tanmayo bhava sarvadā || 29\|12||yatra viṣṇutvabhedo na yatra brahmā na vidyate |yatra śaṅkarabhedo na tanmayo bhava sarvadā || 29\|13||na yatra sadasadbhedo na yatra kalanāpadam |na yatra jīvakalanā tanmayo bhava sarvadā || 29\|14||na yatra śaṅkaradhyānaṃ na yatra paramaṃ padam |na yatra kalanākāraṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|15||na yatrāṇurmahattvaṃ ca yatra santoṣakalpanam |yatra prapañcamābhāsaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|16||na yatra dehakalanaṃ na yatra hi kutūhalam |na yatra cittakalanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|17||na yatra buddhivijñānaṃ na yatrātmā manomayaḥ |na yatra kāmakalanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|18||na yatra mokṣaviśrāntiryatra bandhatvavi(ni)grahaḥ |na yatra śāśvataṃ jñānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|19||na yatra kālakalanaṃ yatra duḥkhatvabhāvanam |na yatra dehakalanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|20||na yatra jīvavairāgyaṃ yatra śāstravikalpanam |yatrāhamahamātmatvaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|21||na yatra jīvanmuktirvā yatra dehavimocanam |yatra saṅkalpitaṃ kāryaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|22||na yatra bhūtakalanaṃ yatrānyatvaprabhāvanam |na yatra jīvabhedo vā tanmayo bhava sarvadā || 29\|23||yatrānandapadaṃ brahma yatrānandapadaṃ sukham |yatrānandaguṇaṃ nityaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|24||na yatra vastuprabhavaṃ na yatrāpajayojayaḥ |na yatra vākyakathanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|25||na yatrātmavicārāṅgaṃ na yatra śravaṇākulam |na yatra ca mahānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|26||na yatra hi sajātīyaṃ vijātīyaṃ na yatra hi |na yatra svagataṃ bhedaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|27||na yatra narako ghoro na yatra svargasampadaḥ |na yatra brahmaloko vā tanmayo bhava sarvadā || 29\|28||na yatra viṣṇusāyujyaṃ yatra kailāsaparvataḥ |brahmāṇḍamaṇḍalaṃ yatra tanmayo bhava sarvadā || 29\|29||na yatra bhūṣaṇaṃ yatra dūṣaṇaṃ vā na vidyate |na yatra samatā doṣaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|30||na yatra manasā bhāvo na yatra savikalpanam |na yatrānubhavaṃ duḥkhaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|31||yatra pāpabhayaṃ nāsti pañcapāpādapi kvacit |na yatra saṅgadoṣaṃ vā tanmayo bhava sarvadā || 29\|32||yatra tāpatrayaṃ nāsti yatra jīvatrayaṃ kvacit |yatra viśvavikalpākhyaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|33||na yatra bodhamutpannaṃ na yatra jagatāṃ bhramaḥ |na yatra karaṇākāraṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|34||na yatra hi mano rājyaṃ yatraiva paramaṃ sukham |yatra vai śāśvataṃ sthānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|35||yatra vai kāraṇaṃ śāntaṃ yatraiva sakalaṃ sukham |yadgatvā na nivartante tanmayo bhava sarvadā || 29\|36||yajjñātvā mucyate sarvaṃ yajjñātvā'nyanna vidyate |yajjñātvā nānyavijñānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|37||yatraiva doṣaṃ notpannaṃ yatraiva sthānaniścalaḥ |yatraiva jīvasaṅghātaḥ tanmayo bhava sarvadā || 29\|38||yatraiva nityatṛptātmā yatraivānandaniścalam |yatraiva niścalaṃ śāntaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|39||yatraiva sarvasaukhyaṃ vā yatraiva sannirūpaṇam |yatraiva niścayākāraṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|40||na yatrāhaṃ na yatra tvaṃ na yatra tvaṃ svayaṃ svayam |yatraiva niścayaṃ śāntaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|41||yatraiva modate nityaṃ yatraiva sukhamedhate |yatra duḥkhabhayannāsti tanmayo bhava sarvadā || 29\|42||yatraiva cinmayākāraṃ yatraivānandasāgaraḥ |yatraiva paramaṃ sākṣāttanmayo bhava sarvadā || 29\|43||yatraiva svayamevātra svayameva tadeva hi |svasvātmanoktabhedo'sti tanmayo bhava sarvadā || 29\|44||yatraiva paramānandaṃ svayameva sukhaṃ param |yatraivābhedakalanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|45||na yatra cāṇumātraṃ vā na yatra manaso malam |na yatra ca dadāmyeva tanmayo bhava sarvadā || 29\|46||yatra cittaṃ mṛtaṃ dehaṃ mano maraṇamātmanaḥ |yatra smṛtirlayaṃ yāti tanmayo bhava sarvadā || 29\|47||yatraivāhaṃ mṛto nūnaṃ yatra kāmo layaṃ gataḥ |yatraiva paramānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|48||yatra devāstrayo līnaṃ yatra dehādayo mṛtāḥ |na yatra vyavahāro'sti tanmayo bhava sarvadā || 29\|49||yatra magno nirāyāso yatra magno na paśyati |yatra magno na janmādistanmayo bhava sarvadā || 29\|50||yatra magno na cābhāti yatra jāgranna vidyate |yatraiva mohamaraṇaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|51||yatraiva kālamaraṇaṃ yatra yogo layaṃ gataḥ |yatra satsaṅgatirnaṣṭā tanmayo bhava sarvadā || 29\|52||(additional śloka)yatra vighnātimaraṇaṃ yatra viśvaṃ layaṃ gatam |yatra bhrānti nivṛttatvaṃ tanmayo bhava sarvadā ||yatra prāṇadayo naṣṭā yatra dehāsrayo mṛtāḥ |yatra mānāvamānaṃ na tanmayo bhava sarvadā ||yatraiva brahmaṇo rūpaṃ yatraivānandamātrakam |yatraiva paramānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|53||yatra viśvaṃ kvacinnāsti yatra nāsti tato jagat |yatrāntaḥkaraṇaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29\|54||yatraiva sukhamātraṃ ca yatraivānandamātrakam |yatraiva paramānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|55||yatra sanmātracaitanyaṃ yatra cinmātramātrakam |yatrānandamayaṃ bhāti tanmayo bhava sarvadā || 29\|56||yatra sākṣātparaṃ brahma yatra sākṣātsvayaṃ param |yatra śāntaṃ paraṃ lakṣyaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|57||yatra sākṣādakhaṇḍārthaṃ yatra sākṣātparāyaṇam |yatra nāśādikaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29\|58||yatra sākṣātsvayaṃ mātraṃ yatra sākṣātsvayaṃ jayam |yatra sākṣānmahānātmā tanmayo bhava sarvadā || 29\|59||yatra sākṣātparaṃ tattvaṃ yatra sākṣātsvayaṃ mahat |yatra sākṣāttu vijñānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|60||yatra sākṣādguṇātītaṃ yatra sākṣāddhi nirmalam |yatra sākṣātsadāśuddhaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|61||yatra sākṣānmahānātmā yatra sākṣātsukhātsukham |yatraiva jñānavijñānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|62||yatraiva hi svayaṃ jyotiryatraiva svayamadvayam |yatraiva paramānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29\|63|||| iti śivarahasyāntargate ṛbhuproktaḥ tanmayabhāvopadeśaḥ sampūrṇaḥ |||| śrīśivarahasyam | śaṅkarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ | adhyāyaḥ 29| 263||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।शन्कराख्यः षष्ठांशः ।अध्यायः २९। २-६३॥

– || śrīśivarahasyam |śankarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ |adhyāyaḥ 29| 2-63||