पराप्रवेशिका Parapraveshika

ॐ नमः पराशक्त्यै ॥विश्वात्मिकां तदुत्तीर्णा हृदयं परमेशितुः ।परादिशक्तिभेदेन स्फुरन्तीं संविदं नुमः ॥ वर् परादिशक्तिरूपेणइह खलु परमेश्वरः प्रकाशात्मा प्रकाशश्च विमर्शस्वभावः ॥विमर्शो हि नाम विश्वाकारेण विश्वप्रकाशेन विश्वसंहरणेनचाकृत्रिमाहमिति विस्फुरणम् । यदि निर्विमर्शः स्यादनीश्वरोजडश्च प्रसज्येत । एष एव च विमर्शः चिच्चैतन्यंस्वरसोदितापरावाक्स्वातन्त्र्यं परमात्मनो मुख्यमैश्वर्यं कर्तृत्वंस्फुरत्ता सारो हृदयं स्पन्द इत्यादिशब्दैरागमेषूद्घोष्यतेऽतएवाकृत्रिमाहमितिसतत्त्वम् । स्वयम्प्रकाशस्वरूपःपरमेश्वरः पारमेश्वर्यात् शिवादिधरण्यन्तं जगदात्मनास्फुरति प्रकाशते । एतदेवास्य जनार्तृत्वमजडत्वं च ।जगतश्च कार्यत्वमऽप्येतदधीनप्रकाशत्वमेवैवम्भूतंजगत् प्रकाशरूपात् कर्तुर्महेश्वरादभिन्नमेव । भिन्नत्वे हिअप्रकाशमानत्वेन प्रकाशनायोगाद् न किञ्चित्स्याद् । अनेन चजगतास्य भगवतः प्रकाशात्मकं रूपं न कदाचिद्तिरोधीयतएतत्प्रकाशनेन प्रतिष्ठां लब्ध्वा प्रकाशमानमिदं जगदात्मनःप्राणभूतं कथं निरोद्धुं शक्नुयात् । कथं च रूपं तन्निरुध्यस्वयमवतिष्ठेत । अतश्चास्य वस्तुनः साधकमिदं वाधकमिदंप्रमाणमित्यनुसन्धानात्मकसाधकवाधकप्रमातृरूपतया चास्यसद्भावः । तत्सद्भावे किं प्रमाणम् इति वस्तुसद्भावमनुमन्ये ।तादृक्स्वभाववत्वे किं प्रमाणम् इति प्रष्टृरूपतयाच पूर्वसिद्धस्य परमेश्वरस्य स्वयम्प्रकाशत्वं सर्वस्यस्वसंवेदनसिद्धम् । किञ्च प्रमाणमपि यमाश्रित्य प्रमाणंभवति तस्य प्रमाणस्य तदधीनशरीरप्राणनीलसुखादिवेद्यंचातिशय्य सदा भासमानस्य वेदकैकरूपस्य सर्वप्रमितिभाजःसिद्धावभिनवार्थप्रकाशस्य प्रमाणवराकस्य कश्चोपयोगः ।एवं च शब्दराशिमयपूर्णानन्ताहन्तापरामर्शसारत्वात्परमशिव एव षट्त्रिंशत्तत्त्वानि । कानि इत्याह ॥शिवशक्तिसदाशिवेश्वरशुद्धविद्यामायाकलाविद्याकालनियतिपुरुषप्रकृतिमनोबुद्।ह्ध्यहङ्कारश्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणवाक्पाणिपादपायूपस्थशब्दस्पर्शूपरसगन्धाकाशवायुवह्निसलिलभूमयःइत्येतानि षट्त्रिंशत् लक्षणानि । तत्र शिवतत्त्वं नामइच्छाज्ञानक्रियात्मककेवलपूर्णानन्दस्वभावरूपः परमशिव एव ॥ १॥

oṃ namaḥ parāśaktyai ||viśvātmikāṃ taduttīrṇā hṛdayaṃ parameśituḥ |parādiśaktibhedena sphurantīṃ saṃvidaṃ numaḥ || var parādiśaktirūpeṇaiha khalu parameśvaraḥ prakāśātmā prakāśaśca vimarśasvabhāvaḥ ||vimarśo hi nāma viśvākāreṇa viśvaprakāśena viśvasaṃharaṇenacākṛtrimāhamiti visphuraṇam | yadi nirvimarśaḥ syādanīśvarojaḍaśca prasajyeta | eṣa eva ca vimarśaḥ ciccaitanyaṃsvarasoditāparāvāksvātantryaṃ paramātmano mukhyamaiśvaryaṃ kartṛtvaṃsphurattā sāro hṛdayaṃ spanda ityādiśabdairāgameṣūdghoṣyate'taevākṛtrimāhamitisatattvam | svayamprakāśasvarūpaḥparameśvaraḥ pārameśvaryāt śivādidharaṇyantaṃ jagadātmanāsphurati prakāśate | etadevāsya janārtṛtvamajaḍatvaṃ ca |jagataśca kāryatvama'pyetadadhīnaprakāśatvamevaivambhūtaṃjagat prakāśarūpāt karturmaheśvarādabhinnameva | bhinnatve hiaprakāśamānatvena prakāśanāyogād na kiñcitsyād | anena cajagatāsya bhagavataḥ prakāśātmakaṃ rūpaṃ na kadācidtirodhīyataetatprakāśanena pratiṣṭhāṃ labdhvā prakāśamānamidaṃ jagadātmanaḥprāṇabhūtaṃ kathaṃ niroddhuṃ śaknuyāt | kathaṃ ca rūpaṃ tannirudhyasvayamavatiṣṭheta | ataścāsya vastunaḥ sādhakamidaṃ vādhakamidaṃpramāṇamityanusandhānātmakasādhakavādhakapramātṛrūpatayā cāsyasadbhāvaḥ | tatsadbhāve kiṃ pramāṇam iti vastusadbhāvamanumanye |tādṛksvabhāvavatve kiṃ pramāṇam iti praṣṭṛrūpatayāca pūrvasiddhasya parameśvarasya svayamprakāśatvaṃ sarvasyasvasaṃvedanasiddham | kiñca pramāṇamapi yamāśritya pramāṇaṃbhavati tasya pramāṇasya tadadhīnaśarīraprāṇanīlasukhādivedyaṃcātiśayya sadā bhāsamānasya vedakaikarūpasya sarvapramitibhājaḥsiddhāvabhinavārthaprakāśasya pramāṇavarākasya kaścopayogaḥ |evaṃ ca śabdarāśimayapūrṇānantāhantāparāmarśasāratvātparamaśiva eva ṣaṭtriṃśattattvāni | kāni ityāha ||śivaśaktisadāśiveśvaraśuddhavidyāmāyākalāvidyākālaniyatipuruṣaprakṛtimanobud|hdhyahaṅkāraśrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavākpāṇipādapāyūpasthaśabdasparśūparasagandhākāśavāyuvahnisalilabhūmayaḥityetāni ṣaṭtriṃśat lakṣaṇāni | tatra śivatattvaṃ nāmaicchājñānakriyātmakakevalapūrṇānandasvabhāvarūpaḥ paramaśiva eva || 1||

अस्य जगत्स्रष्टुमिच्छापरिगृहीतवतः परमेश्वरस्य प्रथमस्पन्दएवेच्छाशक्तितत्त्वम् ॥ २॥

asya jagatsraṣṭumicchāparigṛhītavataḥ parameśvarasya prathamaspandaevecchāśaktitattvam || 2||

अप्रतिहतेच्छत्वात सदैवाङ्कुरायमाणमिदं जगत्स्वात्मनाहन्तयाच्छाद्यावस्थितं सदाशिवतत्त्वम् ॥ ३॥

apratihatecchatvāta sadaivāṅkurāyamāṇamidaṃ jagatsvātmanāhantayācchādyāvasthitaṃ sadāśivatattvam || 3||

अङ्कुरितं जगदिदन्तयावृत्यास्थितमीश्वरतत्त्वम् ॥ ४॥

aṅkuritaṃ jagadidantayāvṛtyāsthitamīśvaratattvam || 4||

अहन्त्वेदन्तयोरैक्यस्वरूपेषु भेदभावप्रथा माया ॥ ५॥

ahantvedantayoraikyasvarūpeṣu bhedabhāvaprathā māyā || 5||

स्वस्वरूपेषु भेदभावप्रथा माया ॥ ६॥

svasvarūpeṣu bhedabhāvaprathā māyā || 6||

यदा तु परमेश्वरः पारमेश्वर्या मायाशक्त्या स्वरूपं गृहयित्वासङ्कुचितग्राहकतामश्नुते तदा पुरुषसंज्ञोऽयमेव मायामोहितःकर्मबन्धनः संसारी परमेश्वरादभिन्नोऽप्यस्य मोहः परमेश्वरस्यन भवेत् । इन्द्रजालमिव ऐन्द्रजालिकस्य स्वेच्छया सम्पादितभ्रान्तेःभ्रान्त एव र्विद्याभिज्ञातेश्वर्यस्तु चिद्घनो मुक्तः परमशिवः ।अस्यैव सर्वकर्तृत्वं सर्वज्ञत्वं पूर्णत्वं व्यापकत्वंनित्यत्वं च । शक्तयोऽसङ्कुचिता अपि सङ्कोचग्रहणेनकलाविद्यारागकालनियतिरूपतया भवन्ति ॥ ७॥

yadā tu parameśvaraḥ pārameśvaryā māyāśaktyā svarūpaṃ gṛhayitvāsaṅkucitagrāhakatāmaśnute tadā puruṣasaṃjño'yameva māyāmohitaḥkarmabandhanaḥ saṃsārī parameśvarādabhinno'pyasya mohaḥ parameśvarasyana bhavet | indrajālamiva aindrajālikasya svecchayā sampāditabhrānteḥbhrānta eva rvidyābhijñāteśvaryastu cidghano muktaḥ paramaśivaḥ |asyaiva sarvakartṛtvaṃ sarvajñatvaṃ pūrṇatvaṃ vyāpakatvaṃnityatvaṃ ca | śaktayo'saṅkucitā api saṅkocagrahaṇenakalāvidyārāgakālaniyatirūpatayā bhavanti || 7||

तत्र कलानामस्य पुरुषस्य किञ्चित्कर्तृत्वहेतुः ॥ ८॥

tatra kalānāmasya puruṣasya kiñcitkartṛtvahetuḥ || 8||

विद्या किञ्चिज्ज्ञत्वकारणम् ॥ ९॥

vidyā kiñcijjñatvakāraṇam || 9||

रागो विषयेष्वभिष्वङ्गः ॥ १०॥

rāgo viṣayeṣvabhiṣvaṅgaḥ || 10||

कालो हि भावनां भासनाभासनात्मकानां क्रमोऽवच्छेदकोभूतादिर्नियतिर्ममेदं कर्तव्यमिति नियमनहेतुः ॥ ११॥

kālo hi bhāvanāṃ bhāsanābhāsanātmakānāṃ kramo'vacchedakobhūtādirniyatirmamedaṃ kartavyamiti niyamanahetuḥ || 11||

एतत्पञ्चकमस्य स्वरूपावरकत्वात्कञ्चुकमित्युच्यते ।महदादिपृथिव्यन्तानां तत्त्वानां कारणं मूलप्रकृतिः ।एषा च सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था । अविभक्तरूपं मनःसङ्कल्पसाधनाबुद्धिः निश्चयसाधना अहङ्कारो नामममेदं न ममेदमित्यभिमानसाधनम् । एतत्त्रयमन्तःकरणम् ।शब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मकानां विषयाणां क्रमेण साधनानिश्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।वचनादानविहरणविसर्गानन्दात्मक्रियासाधनानिपरिपाठ्य वाक्पाणिपादपायूपस्थानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि ।शब्दस्पर्शरूपरसगन्धसामान्याकाराणि पञ्चतन्मात्राणि ।आकाशमवकाशप्रदम् । वायुः सञ्जीवनम् । अग्निर्दाहकः पाचकश्चसलिलमाप्यायनं द्रवरूपं च । भूमिर्धारिका कठिनरूपा च । एतत्सर्वम् ।यथा न्यग्रोधबीजस्थः शक्तिरूपो महाद्रुमः ।तथा हृदयबीजस्थं जगदेतच्चराचरम् ॥इत्याम्नायरीत्या पराभट्टारिकारूपे हृदयबीजेऽन्तर्भूतम् । कथमित्याह॥ यथा घटशरावादीनां मृद्विकाराणां पारमार्थिकं रूपं मृदेवभवति । यथा वा जलादिद्रवजातीनां विचार्यमाणं व्यवस्थितं रूपंजलादिसामान्यमेव भवति तथा पृथिव्यादिमायान्तानां तत्त्वानां सतत्त्वंमीमांस्यमानं सदेव भवेद्, अस्यापि पदस्य निरूप्यमाणं स्वलक्षणंधात्वर्थव्यञ्जकं प्रत्ययांशं विसृज्य प्रकृतिमात्ररूपंसाकारमात्रम् एवावशिष्यते । तदन्तर्गतमेकत्रिंशत्तत्वम् । अतः परंशुद्धविद्येश्वरसदाशिवतत्त्वानि ज्ञानक्रियासाराणि । शक्तिविशेषत्वात्ओङ्कारेऽभ्युपगमरूपे अनुत्तरशक्तिमये परमरहस्ये येऽन्तर्भूतानि। अतः परमूर्ध्वाधः सृष्टिमये तु विसर्जनीयः । एवम्भूतस्यहृदयबीजस्य महामन्त्रात्मको विश्वमयो विश्वोत्तीर्णः परमशिवएवोदयविश्रान्तिस्थानत्वान्निज स्वभावः । ईदृशं हृदयं बीजंतत्त्वतो यो वेद स्वात्मतया समाविशति च स परमार्थतो दीक्षितःप्राणान् धारयन् लौकिकवद्वर्तमानो जीवन्मुक्त एव भविष्यति ॥वर् जीवन्मुक्त एव भवति, देहपाते परशिवभट्टारक वे भवति ॥इति पराप्रवेशिकाकृतिरियं क्षेमराजस्य ॥

etatpañcakamasya svarūpāvarakatvātkañcukamityucyate |mahadādipṛthivyantānāṃ tattvānāṃ kāraṇaṃ mūlaprakṛtiḥ |eṣā ca sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā | avibhaktarūpaṃ manaḥsaṅkalpasādhanābuddhiḥ niścayasādhanā ahaṅkāro nāmamamedaṃ na mamedamityabhimānasādhanam | etattrayamantaḥkaraṇam |śabdasparśarūparasagandhātmakānāṃ viṣayāṇāṃ krameṇa sādhanāniśrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāni pañca jñānendriyāṇi |vacanādānaviharaṇavisargānandātmakriyāsādhanāniparipāṭhya vākpāṇipādapāyūpasthāni pañca karmendriyāṇi |śabdasparśarūparasagandhasāmānyākārāṇi pañcatanmātrāṇi |ākāśamavakāśapradam | vāyuḥ sañjīvanam | agnirdāhakaḥ pācakaścasalilamāpyāyanaṃ dravarūpaṃ ca | bhūmirdhārikā kaṭhinarūpā ca | etatsarvam |yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ |tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetaccarācaram ||ityāmnāyarītyā parābhaṭṭārikārūpe hṛdayabīje'ntarbhūtam | kathamityāha|| yathā ghaṭaśarāvādīnāṃ mṛdvikārāṇāṃ pāramārthikaṃ rūpaṃ mṛdevabhavati | yathā vā jalādidravajātīnāṃ vicāryamāṇaṃ vyavasthitaṃ rūpaṃjalādisāmānyameva bhavati tathā pṛthivyādimāyāntānāṃ tattvānāṃ satattvaṃmīmāṃsyamānaṃ sadeva bhaved, asyāpi padasya nirūpyamāṇaṃ svalakṣaṇaṃdhātvarthavyañjakaṃ pratyayāṃśaṃ visṛjya prakṛtimātrarūpaṃsākāramātram evāvaśiṣyate | tadantargatamekatriṃśattatvam | ataḥ paraṃśuddhavidyeśvarasadāśivatattvāni jñānakriyāsārāṇi | śaktiviśeṣatvātoṅkāre'bhyupagamarūpe anuttaraśaktimaye paramarahasye ye'ntarbhūtāni| ataḥ paramūrdhvādhaḥ sṛṣṭimaye tu visarjanīyaḥ | evambhūtasyahṛdayabījasya mahāmantrātmako viśvamayo viśvottīrṇaḥ paramaśivaevodayaviśrāntisthānatvānnija svabhāvaḥ | īdṛśaṃ hṛdayaṃ bījaṃtattvato yo veda svātmatayā samāviśati ca sa paramārthato dīkṣitaḥprāṇān dhārayan laukikavadvartamāno jīvanmukta eva bhaviṣyati ||var jīvanmukta eva bhavati, dehapāte paraśivabhaṭṭāraka ve bhavati ||iti parāpraveśikākṛtiriyaṃ kṣemarājasya ||