शिवज्ञानोपदेशम् २ देवान्प्रतिदेविप्रोक्तं Devanprati Deviproktam Shivajnanopadesham 2

देव्युवाचस्तुत्या च भवतां देवाःप्रसादसुमुखात्वहम् ।ददामिवाञ्छितं सर्वं शिवज्ञानमिदं सुराः ॥ ३५॥

devyuvācastutyā ca bhavatāṃ devāḥprasādasumukhātvaham |dadāmivāñchitaṃ sarvaṃ śivajñānamidaṃ surāḥ || 35||

मज्ज्ञानेन परां शान्तिमधिगच्छत सुव्रताः ।अहं मानं परित्यज्य शिवसार्वात्म्यवेदिनः ॥ ३६॥

majjñānena parāṃ śāntimadhigacchata suvratāḥ |ahaṃ mānaṃ parityajya śivasārvātmyavedinaḥ || 36||

विमुक्ताः पशवो यूयं मन्मायाशक्तिवैभवात् ।अहमेवाखिलाराध्या ह्यहं ध्येयाखिलैरपि ॥ ३७॥

vimuktāḥ paśavo yūyaṃ manmāyāśaktivaibhavāt |ahamevākhilārādhyā hyahaṃ dhyeyākhilairapi || 37||

संविच्च सदसच्चापि चाहं विश्वमिदं ध्रुवम् ।मन्मायया मोहितास्स्थ ह्यहमेतद्भवाभवम् ॥ ३८॥

saṃvicca sadasaccāpi cāhaṃ viśvamidaṃ dhruvam |manmāyayā mohitāsstha hyahametadbhavābhavam || 38||

अहमेव स्वयमिदं ददामि ज्ञानमैश्वरम् ॥ ३९॥

ahameva svayamidaṃ dadāmi jñānamaiśvaram || 39||

अहं विश्वं भुवनं चेतयामि ह्यहं विश्वेभिर्वसुभिश्चराम्पहमादित्यैरुत विश्वदेवैः ।अहमेव वात इव प्रवाम्यारभमाणा भुवनानि विश्व ॥ ४०॥

ahaṃ viśvaṃ bhuvanaṃ cetayāmi hyahaṃ viśvebhirvasubhiścarāmpahamādityairuta viśvadevaiḥ |ahameva vāta iva pravāmyārabhamāṇā bhuvanāni viśva || 40||

अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुवीर्याय यजमानाय सुन्वते ।परो दिवाहं परयेनापृथिव्यां परम्परा हि प्रथमा पृथिव्याम् ॥ ४१॥

ahaṃ dadhāmi draviṇaṃ haviṣmate suvīryāya yajamānāya sunvate |paro divāhaṃ parayenāpṛthivyāṃ paramparā hi prathamā pṛthivyām || 41||

एषोऽन्तर्याम्यमृतः पुराणस्सदाजनानां हृदये सन्निविष्टः ।एनमात्मानं गूढमनुप्रविष्टं हृदा पश्यन्ति मनसा मनीषिणः ॥ ४२॥

eṣo'ntaryāmyamṛtaḥ purāṇassadājanānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ |enamātmānaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ hṛdā paśyanti manasā manīṣiṇaḥ || 42||

एषभूतपतिरेषसेतुर्विधरणो लोकानामसम्भेदाय ।एष सुप्तेषु जागर्ति भूतम्भूतं पुरुषो निर्मिमाणः ॥ ४३॥

eṣabhūtapatireṣaseturvidharaṇo lokānāmasambhedāya |eṣa supteṣu jāgarti bhūtambhūtaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ || 43||

एषोऽन्तरादित्ये ह्यमृतो हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते शिवः ।एष धाता विधाता च स्वराट् सम्म्राट् प्रजापतिः ॥ ४४॥

eṣo'ntarāditye hyamṛto hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate śivaḥ |eṣa dhātā vidhātā ca svarāṭ sammrāṭ prajāpatiḥ || 44||

एष दिव्यो देव एकः पुराणो सङ्गिष्वसङ्गो गुणनामकर्मभिः ॥ ४५॥

eṣa divyo deva ekaḥ purāṇo saṅgiṣvasaṅgo guṇanāmakarmabhiḥ || 45||

एष एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितेः ।एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ ४६॥

eṣa eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthiteḥ |ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat || 46||

जलस्य चलनादेव यथाचलति भास्करः ।तथैष सर्वभूतेषु तद्धर्मैर्नैव लिप्यते ॥ ४७॥

jalasya calanādeva yathācalati bhāskaraḥ |tathaiṣa sarvabhūteṣu taddharmairnaiva lipyate || 47||

अलिङ्ग आकाशसधर्म एषो नान्तो न चादिर्न च मध्यमेषः ।जगद्गतोऽयं न जगद्विचित्रमेषोऽखिलाधार उरुक्रमस्सदा ॥ ४८॥

aliṅga ākāśasadharma eṣo nānto na cādirna ca madhyameṣaḥ |jagadgato'yaṃ na jagadvicitrameṣo'khilādhāra urukramassadā || 48||

विशेषहीनश्च कविः पुराण एष स्वतन्त्रः पुरुषः पुराणः ।गूढेषु गूढः परपारपारस्सदुर्दर्शोयोगयुक्तैश्च भूयान् ॥ ४९॥

viśeṣahīnaśca kaviḥ purāṇa eṣa svatantraḥ puruṣaḥ purāṇaḥ |gūḍheṣu gūḍhaḥ parapārapārassadurdarśoyogayuktaiśca bhūyān || 49||

सहैव संस्थो भवतां वै निलिम्पाः ।नजानन्ति सर्वे हृदा भासमानं सदाभास्यभासं महोक्षाद्विहीनम् ॥ ५०॥

sahaiva saṃstho bhavatāṃ vai nilimpāḥ |najānanti sarve hṛdā bhāsamānaṃ sadābhāsyabhāsaṃ mahokṣādvihīnam || 50||

अस्यैव हि प्रकृतिश्चास्मि देवा न मां जानते ये सदा दुःखभाजः ।प्रभास्मीह देवी शशी सूर्यऋक्षे ऋषौ ग्रहाणां परमास्थितश्च ॥ ५१॥

asyaiva hi prakṛtiścāsmi devā na māṃ jānate ye sadā duḥkhabhājaḥ |prabhāsmīha devī śaśī sūryaṛkṣe ṛṣau grahāṇāṃ paramāsthitaśca || 51||

न चावयोर्भेदजालं कदाचिन्माया चाहं ह्येषमायी महेशः ।भावग्राह्यो ह्यनीडात्मा भावाभावकरश्शिवः ॥ ५२॥

na cāvayorbhedajālaṃ kadācinmāyā cāhaṃ hyeṣamāyī maheśaḥ |bhāvagrāhyo hyanīḍātmā bhāvābhāvakaraśśivaḥ || 52||

कलाविदं पुरुषं देवमीडयं निचाय्यैनं शान्तिमत्यन्तमेति ।एष आत्मा तपसालोकनीयो नान्यैर्धर्मैरस्य लिङ्गं न चैव ॥ ५३॥

kalāvidaṃ puruṣaṃ devamīḍayaṃ nicāyyainaṃ śāntimatyantameti |eṣa ātmā tapasālokanīyo nānyairdharmairasya liṅgaṃ na caiva || 53||

यस्यैष आत्मा वृणुते तनूं स्वां तस्य प्रसादेन हितस्य लाभः ।यस्यैव लाभान्न परं लाभमीष्टे जनस्सुरा ज्ञानमेतस्य दुर्ज्ञम् ॥ ५४॥

yasyaiṣa ātmā vṛṇute tanūṃ svāṃ tasya prasādena hitasya lābhaḥ |yasyaiva lābhānna paraṃ lābhamīṣṭe janassurā jñānametasya durjñam || 54||

पुराविदः कवयो ये मनीषिणो ज्ञात्वाप्येनं निष्प्रकम्पा महेशम् ।तरन्ति शोकं च पृथक्पृथग्जना न जायते (जानते) नित्ययुक्ता गुणेषु ॥ ५५॥

purāvidaḥ kavayo ye manīṣiṇo jñātvāpyenaṃ niṣprakampā maheśam |taranti śokaṃ ca pṛthakpṛthagjanā na jāyate (jānate) nityayuktā guṇeṣu || 55||

तथेन्द्रियाधारमनन्तरूपं नीरूपरूपं परमाकाशमेनम् ।विष्वक्प्रपञ्चेषु पुरीशयं स्थितं वेदान्तसङ्घैर्पि ष्टुड्यमाणः ॥ ५६॥

tathendriyādhāramanantarūpaṃ nīrūparūpaṃ paramākāśamenam |viṣvakprapañceṣu purīśayaṃ sthitaṃ vedāntasaṅghairpi ṣṭuḍyamāṇaḥ || 56||

रसं रसानां परमास्वादनीयमनास्वादं रसवर्जं सुगुप्तम् ।तुरीयमिन्द्रं सततोदितं गुणैर्गुणातीतं विप्लुषन्दिव्यधाम ॥ ५७॥

rasaṃ rasānāṃ paramāsvādanīyamanāsvādaṃ rasavarjaṃ suguptam |turīyamindraṃ satatoditaṃ guṇairguṇātītaṃ vipluṣandivyadhāma || 57||

एषोऽनन्तो महिमाधार ईशो भूमा सीमा सार एकोऽद्वितीयः ।नानैवास्ति महिमायं प्रतिष्ठा कविः प्रधानो रसवर्जोऽयमात्मा ॥ ५८॥

eṣo'nanto mahimādhāra īśo bhūmā sīmā sāra eko'dvitīyaḥ |nānaivāsti mahimāyaṃ pratiṣṭhā kaviḥ pradhāno rasavarjo'yamātmā || 58||

एष ब्रह्मैष एवेन्द्र एष सर्वं चराचरम् ।एष आत्मापहतपाप्माविरजो विशोको विमृत्युरजिघृत्सोऽपिपासः ॥ ५९॥

eṣa brahmaiṣa evendra eṣa sarvaṃ carācaram |eṣa ātmāpahatapāpmāvirajo viśoko vimṛtyurajighṛtso'pipāsaḥ || 59||

सत्यकामोऽगुणो ह्येष बृहद्धामायमीश्वरः ।एषोऽशरीरो विश्वकर्ता गुणेश एष देवश्शीर्यमाणैर्नशीर्णः ॥ ६०॥

satyakāmo'guṇo hyeṣa bṛhaddhāmāyamīśvaraḥ |eṣo'śarīro viśvakartā guṇeśa eṣa devaśśīryamāṇairnaśīrṇaḥ || 60||

अरजोऽयममृतो वै विशोकश्शोकातिगो जातिधर्मैर्विहीनः ।एष देवैर्वेदसङ्घैश्च विप्रैरभिष्टुतोऽप्रतर्क्यो हीन्द्रियैश्च ॥ ६१॥

arajo'yamamṛto vai viśokaśśokātigo jātidharmairvihīnaḥ |eṣa devairvedasaṅghaiśca viprairabhiṣṭuto'pratarkyo hīndriyaiśca || 61||

एषोऽनन्तश्चेष्टते देहजालैर्यथोर्णनाभिस्सृजते तन्तुजालम् ।एष आदित्ये तपति तेजसेद्धः एष विप्रैर्मखजालैश्च तुष्टः ॥ ६२॥

eṣo'nantaśceṣṭate dehajālairyathorṇanābhissṛjate tantujālam |eṣa āditye tapati tejaseddhaḥ eṣa viprairmakhajālaiśca tuṣṭaḥ || 62||

यः पाति सोमममृतस्य नाभिं कालातिगः पाति विश्वं सदैव ।(अपाति सोमममृतस्य नाभिं कालातिगः पाति विश्वं सदैव) ।अस्मद्भिन्नं नाणुरस्तीह किञ्चित्स एष भर्ता मम देवः पुराणः ॥ ६३॥

yaḥ pāti somamamṛtasya nābhiṃ kālātigaḥ pāti viśvaṃ sadaiva |(apāti somamamṛtasya nābhiṃ kālātigaḥ pāti viśvaṃ sadaiva) |asmadbhinnaṃ nāṇurastīha kiñcitsa eṣa bhartā mama devaḥ purāṇaḥ || 63||

नीरूपरूपोऽप्ययमात्मा महेशो नीलग्रीवश्शिपिविष्टश्शाश्वतोऽयम् ।न हन्यते हन्यमाने शरीरे दिव्यो देवोह्येष देवः पुराणः ॥ ६४॥

nīrūparūpo'pyayamātmā maheśo nīlagrīvaśśipiviṣṭaśśāśvato'yam |na hanyate hanyamāne śarīre divyo devohyeṣa devaḥ purāṇaḥ || 64||

तं ब्रह्मवन्वान उपासते परं बुद्धीन्द्रियातीतमनौपमं शिवम् ।नान्तः प्रज्ञं न वहिः प्रज्ञमीशं नोभयतः प्रज्ञमर्हत्तमं च ॥ ६५॥

taṃ brahmavanvāna upāsate paraṃ buddhīndriyātītamanaupamaṃ śivam |nāntaḥ prajñaṃ na vahiḥ prajñamīśaṃ nobhayataḥ prajñamarhattamaṃ ca || 65||

विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारम् ।गुहाहितं गह्वरेष्टं पुराणं त्ववस्थातीतं प्रणवं चादिमेकम् ॥ ६६॥

viśvasya sraṣṭāramanekarūpaṃ viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāram |guhāhitaṃ gahvareṣṭaṃ purāṇaṃ tvavasthātītaṃ praṇavaṃ cādimekam || 66||

महं महान्तं परमात्मानमीशमणोरणीयांसमिदं ततं च ।विभ्राजमानं भूतवर्गेष्वसङ्गं वेलातिगं स्वप्रभाभासमानम् ॥ ६७॥

mahaṃ mahāntaṃ paramātmānamīśamaṇoraṇīyāṃsamidaṃ tataṃ ca |vibhrājamānaṃ bhūtavargeṣvasaṅgaṃ velātigaṃ svaprabhābhāsamānam || 67||

बालाग्रमात्रं हृदये प्रतिष्ठं जीवाभासं मन्यमानैश्च मूढैः ।न त्वेष जीवो न शिवश्चादिकर्ता यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् ॥ ६८॥

bālāgramātraṃ hṛdaye pratiṣṭhaṃ jīvābhāsaṃ manyamānaiśca mūḍhaiḥ |na tveṣa jīvo na śivaścādikartā yasmātparaṃ nāparamasti kiñcit || 68||

बृहत् ब्रह्म शुक्लं ऋतं सत्यमीशं प्रमोदं महज्ज्ञानमानन्दमेकम् ।य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ह्यथेतरे दुःखमेवाविशन्ति ॥ ६९॥

bṛhat brahma śuklaṃ ṛtaṃ satyamīśaṃ pramodaṃ mahajjñānamānandamekam |ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti hyathetare duḥkhamevāviśanti || 69||

स एष परमानन्दोप्यानन्दो ब्रह्म तत्परम् ।अस्यैवानन्दमात्रा हि भवन्तश्च सुरासुराःअयमेव परा काष्टा स ब्रह्म स शिवस्स्वयम् ।वेदपर्वतजालोत्थमन्त्रैः कॢप्तोऽयमेव हि ॥ ६२॥

sa eṣa paramānandopyānando brahma tatparam |asyaivānandamātrā hi bhavantaśca surāsurāḥayameva parā kāṣṭā sa brahma sa śivassvayam |vedaparvatajālotthamantraiḥ kḷpto'yameva hi || 62||

॥ इति शिवरहस्यान्तर्गते माहेश्वराख्ये देवान्प्रति देविप्रोक्तं शिवज्ञानोपदेशम् २॥॥ श्रीशिवरहस्यम् । माहेश्वराख्यः प्रथमांशः । अध्यायः ५५ देव्युपनिषत्प्रतिपादनम् । ३५६९॥

|| iti śivarahasyāntargate māheśvarākhye devānprati deviproktaṃ śivajñānopadeśam 2|||| śrīśivarahasyam | māheśvarākhyaḥ prathamāṃśaḥ | adhyāyaḥ 55 devyupaniṣatpratipādanam | 3569||

– ॥ श्रीशिवरहस्यम् ।माहेश्वराख्यः प्रथमांशः ।अध्यायः ५५ – देव्युपनिषत्प्रतिपादनम् ।३५-६९॥

– || śrīśivarahasyam |māheśvarākhyaḥ prathamāṃśaḥ |adhyāyaḥ 55 – devyupaniṣatpratipādanam | 35-69||