भक्तिविवर्धनस्तवः Bhaktivivardhana Stava

सकृदानतिरचना च भूयादुभयोरित्यनुकम्पयालसानाम् ।अवलम्बितविग्रहैकभावं शिवयोः श्रीसमवायमाश्रयामः ॥ १॥

sakṛdānatiracanā ca bhūyādubhayorityanukampayālasānām |avalambitavigrahaikabhāvaṃ śivayoḥ śrīsamavāyamāśrayāmaḥ || 1||

अलिकाम्बकदक्षिणाश्रयाशे जगतीमेव जुहूषता समयेन ।मदनः प्रथमाहुतिर्वि(?)तेने तमुपासे यमिनामुपासनीयम् ॥ २॥

alikāmbakadakṣiṇāśrayāśe jagatīmeva juhūṣatā samayena |madanaḥ prathamāhutirvi(?)tene tamupāse yamināmupāsanīyam || 2||

तरुणेन्दुकलाकलापिनं समयोन्मीलितमल्लिकारुचिम् ।स्मितचारुकराननाम्बुजं शिवयाश्लिष्टतनुं शिवं भजे ॥ ३॥

taruṇendukalākalāpinaṃ samayonmīlitamallikārucim |smitacārukarānanāmbujaṃ śivayāśliṣṭatanuṃ śivaṃ bhaje || 3||

अतसूकृतकामकारुणी सुतनूभावितवामविग्रहम् ।शरणां करवाणि शङ्करं किमपि ज्योतिरहं शिवङ्करम् ॥ ४॥

atasūkṛtakāmakāruṇī sutanūbhāvitavāmavigraham |śaraṇāṃ karavāṇi śaṅkaraṃ kimapi jyotirahaṃ śivaṅkaram || 4||

कुसुमायुधकोपितोऽपि योऽलं दयया तस्य तनुं ददौ प्रियायै ।अखिलार्तिहरं हरं विना तं कतमं देवमिहाभिराध्नुयामः ॥ ५॥

kusumāyudhakopito'pi yo'laṃ dayayā tasya tanuṃ dadau priyāyai |akhilārtiharaṃ haraṃ vinā taṃ katamaṃ devamihābhirādhnuyāmaḥ || 5||

मदनं दहतापि कान्तया कवलीकारयता कलेबरम् ।अनुरागि जगद्विरागि वा भवता शङ्कर विप्रलभ्यते ॥ ६॥

madanaṃ dahatāpi kāntayā kavalīkārayatā kalebaram |anurāgi jagadvirāgi vā bhavatā śaṅkara vipralabhyate || 6||

अविषह्यतमेन ताम्यतां भवरोगेण परं भिषज्यताम् ।शिवतातिमसी वयं विभो शृणुमस्त्वा भिषजां भिषक्तमम् ॥ ७॥

aviṣahyatamena tāmyatāṃ bhavarogeṇa paraṃ bhiṣajyatām |śivatātimasī vayaṃ vibho śṛṇumastvā bhiṣajāṃ bhiṣaktamam || 7||

क्वचिदेकपदे रसज्ञया परिकृष्ये परतोऽपि चक्षुषा ।क्वचन श्रवसा बलीयसा तव शम्भो किमुदासितुं क्षमम् ॥ ८॥

kvacidekapade rasajñayā parikṛṣye parato'pi cakṣuṣā |kvacana śravasā balīyasā tava śambho kimudāsituṃ kṣamam || 8||

अवरोद्धुमिदं न शक्नुमो विषयाशीविषसङ्गि मानसम् ।अपि रोद्धुमुदग्रचापलं बत शम्भो करवाम किं कथम् ॥ ९॥

avaroddhumidaṃ na śaknumo viṣayāśīviṣasaṅgi mānasam |api roddhumudagracāpalaṃ bata śambho karavāma kiṃ katham || 9||

कृपणा बहवोऽनुकम्पिताः किल शम्भो शतशोऽपि मादृशाः ।न च मामतिदीनमीक्षसे कतमे ते करुणापदं जनाः ॥ १०॥

kṛpaṇā bahavo'nukampitāḥ kila śambho śataśo'pi mādṛśāḥ |na ca māmatidīnamīkṣase katame te karuṇāpadaṃ janāḥ || 10||

अपराधशतेऽपि चार्थनामपरामाः कतमामयञ्जनःकृपणो गिरिशावलम्बतां कृपयैवानुगृहाण केवलम् ॥ ११॥

aparādhaśate'pi cārthanāmaparāmāḥ katamāmayañjanaḥkṛpaṇo giriśāvalambatāṃ kṛpayaivānugṛhāṇa kevalam || 11||

कृपणं कृपयावलोकसे विलपन्तं यदि नाथ नातुरम् ।क्वनु यामि वदामि किन्नुवा विधिपाकेन विभो निराकृतः ॥ १२॥

kṛpaṇaṃ kṛpayāvalokase vilapantaṃ yadi nātha nāturam |kvanu yāmi vadāmi kinnuvā vidhipākena vibho nirākṛtaḥ || 12||

ननु दीनदयावशंवदो गिरिश त्वं परिगीयसे बुधैः ।अवलोकय लोचनाञ्चलैरगतिं मामनुकम्पयाखिलैः ॥ १३॥

nanu dīnadayāvaśaṃvado giriśa tvaṃ parigīyase budhaiḥ |avalokaya locanāñcalairagatiṃ māmanukampayākhilaiḥ || 13||

समयं प्रतिपालयन्ति ते शमयन्तो मलमात्मनोऽमराः ।भगवन् कृमिकः कियानहं न दया ते यदि दीनवत्सला ॥ १४॥

samayaṃ pratipālayanti te śamayanto malamātmano'marāḥ |bhagavan kṛmikaḥ kiyānahaṃ na dayā te yadi dīnavatsalā || 14||

भवतेऽखिललोकबन्धवे भगवन्न स्पृहयेत को नु वा ।निपुणं परिमृश्य निर्गतिं कृपणं मां कृपयाऽवलोकय ॥ १५॥

bhavate'khilalokabandhave bhagavanna spṛhayeta ko nu vā |nipuṇaṃ parimṛśya nirgatiṃ kṛpaṇaṃ māṃ kṛpayā'valokaya || 15||

अनु \।\।\। विति संविभाव्यते न मयैकेन भवानुमापते ।शमयञ्जगतीतमोततिं सविता न ह्यनु किञ्चिदश्वति ॥ १६॥

anu \|\|\| viti saṃvibhāvyate na mayaikena bhavānumāpate |śamayañjagatītamotatiṃ savitā na hyanu kiñcidaśvati || 16||

उदितारुणकोटिरोचिषं न हि पश्यामि भवन्तमीश किम् ।अथवा कथमन्धलोचनो जगतीचक्षुरुदीतमीक्षताम् ॥ १७॥

uditāruṇakoṭirociṣaṃ na hi paśyāmi bhavantamīśa kim |athavā kathamandhalocano jagatīcakṣurudītamīkṣatām || 17||

अधुनापि विचीयते पदं तव शम्भो शिव सम्पदां पदम् ।विबुधैरपि वेदमौलिषु स्मरतादस्य कथन्नु मादृशः ॥ १८॥

adhunāpi vicīyate padaṃ tava śambho śiva sampadāṃ padam |vibudhairapi vedamauliṣu smaratādasya kathannu mādṛśaḥ || 18||

प्रयते परिणाहिचेतसा पदवीमेष दवीयसीमपि ।अधिगन्तुमयुग्मनेत्र ते विषमं पश्य विमोहयन्त्रणम् ॥ १९॥

prayate pariṇāhicetasā padavīmeṣa davīyasīmapi |adhigantumayugmanetra te viṣamaṃ paśya vimohayantraṇam || 19||

मम धावयति स्मरो मतिं मृगयावीव मृगीमनुद्रवन् ।परिचारचितास्मि ते कदा पदयोरीश्वर तामनागसम् ॥ २०॥

mama dhāvayati smaro matiṃ mṛgayāvīva mṛgīmanudravan |paricāracitāsmi te kadā padayorīśvara tāmanāgasam || 20||

मतिमीश मम त्वदाश्रयां स्मरतेचापकृतं स्मरेण ते ।असतीमिव विप्रलुम्पनात् त्वदलीकाक्षि पुनश्च तृप्यतु ॥ २१॥

matimīśa mama tvadāśrayāṃ smaratecāpakṛtaṃ smareṇa te |asatīmiva vipralumpanāt tvadalīkākṣi punaśca tṛpyatu || 21||

रतिराश्रयते भवत्पदं मतिरन्वेति मनो ममापि ताम् ।अपुनःश्लथसङ्गमं तया लभतामीश भवानिवोमया ॥ २२॥

ratirāśrayate bhavatpadaṃ matiranveti mano mamāpi tām |apunaḥślathasaṅgamaṃ tayā labhatāmīśa bhavānivomayā || 22||

तव पादनखेन्दुमण्डलीमवतंसीयति मय्युमापते ।सकलाय दया विसृत्वरी शिवभावाय सुरापगायताम् ॥ २३॥

tava pādanakhendumaṇḍalīmavataṃsīyati mayyumāpate |sakalāya dayā visṛtvarī śivabhāvāya surāpagāyatām || 23||

न विधातरवैमि ते विधां वरिवस्यानुविधौ जडाशयः ।दययैव तथापि पाहि मामुदवाहा इव शुष्यदोषधिम् ॥ २४॥

na vidhātaravaimi te vidhāṃ varivasyānuvidhau jaḍāśayaḥ |dayayaiva tathāpi pāhi māmudavāhā iva śuṣyadoṣadhim || 24||

दयसे भजतः स्वतो विभो किमु दैन्येन ममाभिचोदितः ।नवचन्दनमेव शीतलं ननु कीदृग्घनसारलोलितम् ॥ २५॥

dayase bhajataḥ svato vibho kimu dainyena mamābhicoditaḥ |navacandanameva śītalaṃ nanu kīdṛgghanasāralolitam || 25||

अनधीतभवत्पदाम्बुजान् अनवेतत्वदुपासनाविधीन् ।यदि रक्षसि नाम रक्षिता शिव के कर्मकरं न विभ्रति ॥ २६॥

anadhītabhavatpadāmbujān anavetatvadupāsanāvidhīn |yadi rakṣasi nāma rakṣitā śiva ke karmakaraṃ na vibhrati || 26||

अभिषिञ्च दयारसैर्विभो भवदाहज्वलनो न मां दहेत् ।अमृतैरपि किं प्रसेचिते भसितीभूतरसालपोतकैः ॥ २७॥

abhiṣiñca dayārasairvibho bhavadāhajvalano na māṃ dahet |amṛtairapi kiṃ prasecite bhasitībhūtarasālapotakaiḥ || 27||

यदि नाम तवानुपासिता दयनीयो न भवामि नाथ ते ।अनपेक्षितसेवमम्बुदं जगदुञ्जीवनमेष किं ब्रुवे ॥ २८॥

yadi nāma tavānupāsitā dayanīyo na bhavāmi nātha te |anapekṣitasevamambudaṃ jagaduñjīvanameṣa kiṃ bruve || 28||

विभवत्युचितं दशाननो वरिवस्यञ्जगतामधीश्वरम् ।उदकृन्तदयं शिरो निजं करुणोऽपीश परं तदैक्षथाः ॥ २९॥

vibhavatyucitaṃ daśānano varivasyañjagatāmadhīśvaram |udakṛntadayaṃ śiro nijaṃ karuṇo'pīśa paraṃ tadaikṣathāḥ || 29||

मिषितेऽपि नहि प्रभूयते जगता येन शिव त्वया विना ।सनिसर्गसुहृच्चमात्मना सदृशं ते मम यत्प्रसीदति ॥ ३०॥

miṣite'pi nahi prabhūyate jagatā yena śiva tvayā vinā |sanisargasuhṛccamātmanā sadṛśaṃ te mama yatprasīdati || 30||

शिव सत्प्रवणाप्यतन्न मामनुकम्पा तव हातुमर्हति ।नहि नन्दितचन्द्रशालया विपिनं चन्द्रिका विहीयते ॥ ३१॥

śiva satpravaṇāpyatanna māmanukampā tava hātumarhati |nahi nanditacandraśālayā vipinaṃ candrikā vihīyate || 31||

सुकृतस्वकृतेन कर्मणा भगवन्निर्वृणुतेऽपुनर्भवाः ।अनुगृह्य सुदीनमाशु मामनुकम्पा सफलायतां तव ॥ ३२॥

sukṛtasvakṛtena karmaṇā bhagavannirvṛṇute'punarbhavāḥ |anugṛhya sudīnamāśu māmanukampā saphalāyatāṃ tava || 32||

यदि नाम यथापुरं विभो परिखिद्येय भवाम्बुसम्प्लवे ।प्रकृति करुणामृदीयसीमनुतप्तासि तवैव दुःस्थितिम् ॥ ३३॥

yadi nāma yathāpuraṃ vibho parikhidyeya bhavāmbusamplave |prakṛti karuṇāmṛdīyasīmanutaptāsi tavaiva duḥsthitim || 33||

व्यसनात्मकमीश मास्महन् व्यसनं मां विषमेव वा विषम् ।करुणं बत वर्तयिष्यते करुणा दीनपराङ्मुखस्य ते ॥ ३४॥

vyasanātmakamīśa māsmahan vyasanaṃ māṃ viṣameva vā viṣam |karuṇaṃ bata vartayiṣyate karuṇā dīnaparāṅmukhasya te || 34||

विधिदुर्ललितैरये विभो विविधाधिग्रहनिर्गृहीतधीः ।विवशोऽहमुवाच दुर्वचं यदुपालम्भमदः क्षमस्व मे ॥ ३५॥

vidhidurlalitairaye vibho vividhādhigrahanirgṛhītadhīḥ |vivaśo'hamuvāca durvacaṃ yadupālambhamadaḥ kṣamasva me || 35||

कमुपालभतामयञ्जनः करुणात्मन्नसुखावसादितः ।अयि दीनजनानुसारिणी करुणा मृद्वितमा तवैव चेत ॥ ३६॥

kamupālabhatāmayañjanaḥ karuṇātmannasukhāvasāditaḥ |ayi dīnajanānusāriṇī karuṇā mṛdvitamā tavaiva ceta || 36||

न भवन्तमुपलभे विभो मम दैन्यन्तु निवेदयामि ते ।परिपाककटू रुजा निजा न निवेद्या भिषजे किमातुरैः ॥ ३७॥

na bhavantamupalabhe vibho mama dainyantu nivedayāmi te |paripākakaṭū rujā nijā na nivedyā bhiṣaje kimāturaiḥ || 37||

शरणागतवत्सलोऽसि किं शमिताशेषशिवेतरोऽसि किम् ।अनुनाथ कथा कदर्थना न विषह्येत कथं त्वया विभो ॥ ३८॥

śaraṇāgatavatsalo'si kiṃ śamitāśeṣaśivetaro'si kim |anunātha kathā kadarthanā na viṣahyeta kathaṃ tvayā vibho || 38||

अयि नाथ भवानुपेक्षते भजमानं निजतन्त्रवेष्टितः ।मम च त्वयि रूढसङ्गतं हृदयं सीदति हा करोमि किम् ॥ ३९॥

ayi nātha bhavānupekṣate bhajamānaṃ nijatantraveṣṭitaḥ |mama ca tvayi rūḍhasaṅgataṃ hṛdayaṃ sīdati hā karomi kim || 39||

अयि नाथ भवानीश्वरो जगतीपूजनया जडीकृतः ।शरणं कमुपैम्यहं पुनस्त्वदृते हन्त जगन्निरीश्वरम् ॥ ४०॥

ayi nātha bhavānīśvaro jagatīpūjanayā jaḍīkṛtaḥ |śaraṇaṃ kamupaimyahaṃ punastvadṛte hanta jagannirīśvaram || 40||

अभियामि यदन्यमीश्वरं विजहत्त्वा जगतीपरायणम् ।कनकं परिहृत्य बालिशः कटकीयामि विभो न किन्तमाम् ॥ ४१॥

abhiyāmi yadanyamīśvaraṃ vijahattvā jagatīparāyaṇam |kanakaṃ parihṛtya bāliśaḥ kaṭakīyāmi vibho na kintamām || 41||

व्यसनैरुपतापिना मया न चिरं क्रीडितुमीश ते क्षमम् ।परिखेलति हन्त जम्बुको व्यथते किन्तु कुलीरजीवितम् ॥ ४२॥

vyasanairupatāpinā mayā na ciraṃ krīḍitumīśa te kṣamam |parikhelati hanta jambuko vyathate kintu kulīrajīvitam || 42||

असुखानि चिरं चिकीर्षता विधिना मे विपरीतवर्तिना ।करुणारसकोमलं विभो हृदयं किं तव कर्कशीकृतम् ॥ ४३॥

asukhāni ciraṃ cikīrṣatā vidhinā me viparītavartinā |karuṇārasakomalaṃ vibho hṛdayaṃ kiṃ tava karkaśīkṛtam || 43||

यदनन्यगतीनुपेक्षसे विषमाक्षाखिलकामदोऽपि सन् ।परितापजुषोऽपि मादृशः तदभव्यं तव दुश्श्रवं मम ॥ ४४॥

yadananyagatīnupekṣase viṣamākṣākhilakāmado'pi san |paritāpajuṣo'pi mādṛśaḥ tadabhavyaṃ tava duśśravaṃ mama || 44||

अवितुर्ज्जगतामयं जनः किमितीशान भरायते तव ।अपचातकमम्बुदावलिर्नहि तापोपशमाय वर्षति ॥ ४५॥

aviturjjagatāmayaṃ janaḥ kimitīśāna bharāyate tava |apacātakamambudāvalirnahi tāpopaśamāya varṣati || 45||

समयन् स्वयमैन्दवीं कलामपि कङ्कालमलङ्क्रियाविधौ ।अशुचिं परिहर्तुमीहते कथमीशान भवानिमं जनम् ॥ ४६॥

samayan svayamaindavīṃ kalāmapi kaṅkālamalaṅkriyāvidhau |aśuciṃ parihartumīhate kathamīśāna bhavānimaṃ janam || 46||

अवतंसयसी निम्नगामपि हालाहलतापशान्तये ।अतिहालहलाधिशान्तये मम चापीडय पाद्यमम्बु ते ॥ ४७॥

avataṃsayasī nimnagāmapi hālāhalatāpaśāntaye |atihālahalādhiśāntaye mama cāpīḍaya pādyamambu te || 47||

अभिवन्दितुमैन्दवीं कलामहमी हेभवतावतंसिताम् ।अयि नाथ भवार्कतापितं हृदयं शीतलयिष्यते तया ॥ ४८॥

abhivanditumaindavīṃ kalāmahamī hebhavatāvataṃsitām |ayi nātha bhavārkatāpitaṃ hṛdayaṃ śītalayiṣyate tayā || 48||

दशमी भगवद्दशा पुरा किल मामाविरुदेति दुःसहा ।अधुनैव ममावलम्बतामभयं ते हृदयं पदाम्बुजम् ॥ ४९॥

daśamī bhagavaddaśā purā kila māmāvirudeti duḥsahā |adhunaiva mamāvalambatāmabhayaṃ te hṛdayaṃ padāmbujam || 49||

अमृतस्रुति पादपङ्कजे तव शम्भो न परं स्वदे ततः ।स्वदते न हि काशकोरको मकरन्दस्रुति पङ्कजेऽलिने ॥ ५०॥

amṛtasruti pādapaṅkaje tava śambho na paraṃ svade tataḥ |svadate na hi kāśakorako makarandasruti paṅkaje'line || 50||

अपि दुर्लभमीश मानसं न भवन्तं मम हातुमीहते ।न हि कामपरो मनोहरे मनुते लाभमलाभमेव वा ॥ ५१॥

api durlabhamīśa mānasaṃ na bhavantaṃ mama hātumīhate |na hi kāmaparo manohare manute lābhamalābhameva vā || 51||

भगवन्भवगोचरेऽपि मे धिषणा त्वत्पदपद्मकाम्यति ॥असितासु तमीषु लिप्सते न चकोरी किमु चारुकौमुदीम् ॥ ५२॥

bhagavanbhavagocare'pi me dhiṣaṇā tvatpadapadmakāmyati ||asitāsu tamīṣu lipsate na cakorī kimu cārukaumudīm || 52||

सकृदप्यवभाहि मानसे ममाच व्येतु भवाधिसम्प्लवः ॥मिहिरे हि नभस्युदित्वरे तिमिरं सत्वरमेव शाम्यतिः ॥ ५३॥

sakṛdapyavabhāhi mānase mamāca vyetu bhavādhisamplavaḥ ||mihire hi nabhasyuditvare timiraṃ satvarameva śāmyatiḥ || 53||

भगवन्नवधीरितस्त्वया परिगृह्येय परेण केन वा ।न हि मातुरसम्मतो जनो भजति ग्रामजनस्य सम्मतिम् ॥ ५४॥

bhagavannavadhīritastvayā parigṛhyeya pareṇa kena vā |na hi māturasammato jano bhajati grāmajanasya sammatim || 54||

ननु भूसलिलानलानिलद्युशशाङ्कारुणसोमपाकृतिम् ।भुवनं परिभासि भूतये जगतामेव भवद्विभूतयः ॥ ५५॥

nanu bhūsalilānalāniladyuśaśāṅkāruṇasomapākṛtim |bhuvanaṃ paribhāsi bhūtaye jagatāmeva bhavadvibhūtayaḥ || 55||

त्वदधीनमिदं यदस्ति मे तव चाहं परमेश योऽस्म्यहम् ।शरमेवमुमापते मम प्रणतं मां परिपालय प्रभो ॥ ५६॥

tvadadhīnamidaṃ yadasti me tava cāhaṃ parameśa yo'smyaham |śaramevamumāpate mama praṇataṃ māṃ paripālaya prabho || 56||

जननी जनकस्त्वमेव में गुरुराराध्यतमश्च दैवतम् ।शरणं परमं परा गतिः शिवः सर्वस्वमपि त्वमेव मे ॥ ५७॥

jananī janakastvameva meṃ gururārādhyatamaśca daivatam |śaraṇaṃ paramaṃ parā gatiḥ śivaḥ sarvasvamapi tvameva me || 57||

अहिमांशुकलावतंसकैः अनलीकाञ्चित दिव्यलोचनैः ।अमरैरवरैरुपासितैरनुमाजीवितवल्लभैरलम् ॥ ५८॥

ahimāṃśukalāvataṃsakaiḥ analīkāñcita divyalocanaiḥ |amarairavarairupāsitairanumājīvitavallabhairalam || 58||

यदि ते पदपङ्कजं नमन् यदि वा नाम सदाम वालपन् ।यदि मङ्गलविग्रहं स्मरन् भव भूयासमहं भवे भवे ॥ ५९॥

yadi te padapaṅkajaṃ naman yadi vā nāma sadāma vālapan |yadi maṅgalavigrahaṃ smaran bhava bhūyāsamahaṃ bhave bhave || 59||

विहिताञ्जलिसम्पुटेन मूर्ध्ना विगलद्बाष्पकला कुलेन चाक्ष्णा ।वपुषा पुलकाञ्चितेन शम्भो भजतस्त्वामभिपद्यतां ममायुः ॥ ६०॥

vihitāñjalisampuṭena mūrdhnā vigaladbāṣpakalā kulena cākṣṇā |vapuṣā pulakāñcitena śambho bhajatastvāmabhipadyatāṃ mamāyuḥ || 60||

इति भक्तिविवर्धनस्तवं यः पठति श्रीशिवसन्निधौ यतात्मा ।दुरितानि विधूय दूरतोऽसौ सकलं मङ्गलमश्नुते सदैव ॥ ६१॥

iti bhaktivivardhanastavaṃ yaḥ paṭhati śrīśivasannidhau yatātmā |duritāni vidhūya dūrato'sau sakalaṃ maṅgalamaśnute sadaiva || 61||

श्रीरामभद्रयोगीन्द्रचरणाम्बुजरेणुना ।कृष्णानन्देन रचितः स्तवो भक्तिविवर्धनः ॥कृष्णानन्दकृतिषु भक्तिविवर्धनस्तवः सम्पूर्णः ॥

śrīrāmabhadrayogīndracaraṇāmbujareṇunā |kṛṣṇānandena racitaḥ stavo bhaktivivardhanaḥ ||kṛṣṇānandakṛtiṣu bhaktivivardhanastavaḥ sampūrṇaḥ ||